Recepturowe wędrówki po Europie. Hiszpania, część czwarta

Zgodnie z obietnicą złożoną w ubiegłym tygodniu w kolejnej „Recepturowej wędrówce…” zajmiemy się hiszpańskimi roztworami etanolowymi: czterema lekami ze słowem alcohol w nazwie. Ich prostota idzie w parze z zaskakującymi wskazaniami terapeutycznymi!

To już ósma część cyklu „Recepturowe wędrówki po Europie”! Jako pierwszy omówiliśmy receptariusz węgierski – „Formulae Normales”, który nie tylko wskazał na liczne możliwości wykorzystania tlenku cynku i siarki, ale także przypomniał nam o możliwościach związanych ze stosowaniem nalewki z owoców pieprzowca.

Nie ulega wątpliwości, że najważniejszym wyróżnikiem „Formulario Nacional”, receptariusza hiszpańskiego, są z kolei proste, ale i wielce przydatne roztwory. Z tego właśnie powodu zdecydowaliśmy się poświęcić im tak wiele miejsca:

w pierwszej „Wędrówce…” omówiliśmy dwa roztwory taniny, etanolowo-glicerolowy („Solución de ácido tánico”) oraz etanolowy („Alcohol tánico”),
w „Wędrówce…” drugiej były to roztwory z tymolem („Agua timolada”) i kamforą („Agua de Alibour”) w składzie,
w trzeciej „Wędrówce…” przypomnieliśmy z kolei o bardzo szerokich możliwościach terapeutycznych wodnych roztworów: siarczanu miedzi pięciowodnego („Solución de sulfato de cobre al 0,1%”) oraz siarczanu cynku siedmiowodnego („Solución de sulfato de zinc al 0,1%”).

W trzech wymienionych artykułach, niejako przy okazji, przywoływaliśmy kolejne jeszcze receptury roztworów etanolowych: „Solución rubefaciente” i „Alcohol alcanforado”. Cztery następne – dopiero przed nami, zapraszamy do lektury!

Proste, ale zaskakujące recepturowe roztwory etanolowe

Hiszpańskie receptury, zupełnie tak samo jak hiszpańska kuchnia, zaskakują prostotą i pomysłowością! Także w zakresie etanolowych roztworów. Najlepszy przykład to „Alcohol glicerinado”:

„Glicerol 50 g
Solución hidroalcohólica 250 ml”

A „Solución hidroalcohólica 2” przygotowuje się następująco:

„Etanol 96% 70 ml
Agua purificada 30 ml”.

Jak widzimy, recepturę „Alcohol glicerinado” można wykonać wraz z polskim asortymentem surowców recepturowych, konieczne jest jednak użycie glicerolu 85% i co za tym idzie, uwzględnienie wprowadzonej wraz z nim ilości wody. Trwałość takiego roztworu to trzy miesiące, pod warunkiem przechowywania w optymalnych warunkach (temperatura poniżej 30ºC).

W zapobieganiu odleżynom oraz pęknięciom sutka u karmiących

Pojawia się jednak pytanie: czy tak prostej recepturze można przypisać jakiekolwiek ciekawe, inspirujące wskazania terapeutyczne? Oczywiście, bowiem wedle „Formulario Nacional” jest to roztwór do stosowania w zapobieganiu odleżynom oraz pęknięciom sutka u kobiet karmiących piersią. Stosuje się „Alcohol glicerinado” kilka razy dziennie, a w drugim wskazaniu – po karmieniu dziecka (przed kolejnym konieczne jest zmycie miejsca aplikacji). Potencjalne działania niepożądane to podrażnienia skóry.

Glicerol jako substancja aktywna o szerokiej aktywności

Zaskoczonym Czytelnikom należą się wyjaśnienia. Otóż w „Formulario Nacional” glicerol traktowany jest jako „Principios activos”, substancja czynna, której przypisano szeroką aktywność biologiczną. Obok licznych zastosowań w podaniu doustnym, „Formulario…” wymienia także działanie ochronne, zmiękczające i nawilżające, wykorzystywane w podaniu zewnętrznym. A zatem znowu nie jest daleki hiszpański receptariusz od dawnych polskich źródeł: wcierana w skórę gliceryna wywiera działanie zmiękczające. (…) zewnętrznie stosuje się glicerynę w schorzeniach skórnych (…). Poza tym stosuje się glicerynę do zmiękczania spierzchniętej skóry rąk i twarzy. I uwaga! W stężeniach powyżej 25% właściwości antyseptyczne gliceryny zmieniają się w dezynfekcyjne. To oczywiście „Informator terapeutyczny do Urzędowego Spisu Leków” (1959).

Etanolowy roztwór olejku eterycznego rozmarynowego

„Alcohol glicerinado” to receptura, którą można w Polsce wykonać. Jednak w naszej drugiej hiszpańskiej „Recepturowej wędrówce” opisaliśmy inny etanolowy roztwór: „Solución rubefaciente”, składający się z mentolu racemicznego oraz tymolu, rozpuszczonych w spirytusie rozmarynowym:

„Mentol racémico 1 g
Timol 1 g
Alcohol de romero c.s.p. 100 ml”,

Już wówczas sygnalizowaliśmy, że receptury tej w Polsce nie zrobimy, brak bowiem zarejestrowanego surowca farmaceutycznego – olejku eterycznego rozmarynowego. Jako ciekawostkę dodajmy, że z tego samego powodu nie można wykonać innej bardzo ciekawej receptury ujętej z kolei w monografiach narodowych „Farmakopei Polskiej XII”, zatytułowanej „Spirytus mydlano-kamforowy” („Spiritus saponato-camphoratus”).

Dlaczego zatem piszemy o spirytusie rozmarynowym? Otóż jest to jedna z zaledwie kilku hiszpańskich receptur z olejkiem eterycznym w składzie. Tak, tak – to nie węgierski „Formulae Normales”, w którym mieliśmy tak ogromne bogactwo tych przetworów roślinnych!

„Alcohol de romero al 5%” to 5% roztwór olejku eterycznego rozmarynowego w 96% etanolu:

„Aceite esencial de romero 5 ml
Etanol 96% c.s.p. 100 ml”.

Posiada on swoje własne wskazanie terapeutyczne: leczenie objawowe bólów mięśni i stawów. Jest ono zatem zbliżone do wskazań ujętych w monografii zielarskiej Europejskiej Agencji Leków, którą na łamach „Aptekarza Polskiego” już zaprezentowaliśmy (słabo nasilone dolegliwości mięśniowe i stawowe).

Roztwór kwasu borowego w etanolu

Niezwykle ciekawy i warty wprowadzenia do polskiej praktyki recepturowej jest 5% roztwór kwasu borowego w 70% etanolu:

„Bórico, ácido 5 g
Etanol 70% c.s.p. 100 m”.

„Formulario Nacional” dopuszcza jednak modyfikację w stężeniu rozpuszczalnika, w szerokim zakresie od 60 do 96%. Lek uzyskujemy poprzez godzinne rozpuszczanie (z mieszaniem) kwasu borowego w etanolu. Trwałość leku to trzy miesiące.

Wskazanie: zapalenie ucha zewnętrznego

Oczywiście w składzie „Alcohol boricado (a saturación)” nie ma niczego odkrywczego¹, interesujące jest natomiast hiszpańskie wskazanie terapeutyczne: otitis externa, czyli zapalenie ucha zewnętrznego, do stosowania dwie krople trzy razy dziennie. Działania niepożądane mogą – wedle „Formulario Nacional” – wystąpić po przypadkowym połknięciu (nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka, ból głowy, zaburzenia widzenia i uszkodzenie nerek). Przeciwwskazaniami do stosowania są m.in. wiek poniżej trzech lat oraz perforacja błony bębenkowej ucha.

Etanolowy roztwór mentolu racemicznego

Jako ostatnią recepturę z „Formulario Nacional” omawiamy lek z – oczywiście! – mentolem:

„Mentol racémico 5 g
Etanol 96% c.s.p. 100 ml”.

Przypomnijmy jedynie, że Hiszpanie stosują mentol racemiczny, w Polsce tymczasem zarejestrowany mamy tylko lewomentol. Konieczna jest zatem zamiana surowców.

Interesujące wskazania dla „Alcohol mentolado al 5%”

„Alcohol mentolado al 5%” posiada następujące, bardzo interesujące zastosowania, przy czym trzecie jest dla polskiego farmaceuty z pewnością niemałym zaskoczeniem:

do wcierań, w objawowym leczeniu łagodnych bólów stawów i mięśni (2-3 razy dziennie, miejscowo),
w celu łagodzenia świądu i podrażnienia skóry (2-3 razy dziennie, miejscowo),
do inhalacji, w łagodzeniu objawów schorzeń otolaryngologicznych, po rozcieńczeniu 5-10 ml leku w dwóch litrach zagotowanej wody (temperatura około 90°C).

Działaniami niepożądanymi „Alcohol mentolado al 5%” może być podrażnienie i suchość skóry oraz reakcje nadwrażliwości (kontaktowe zapalenie skóry). Omawiany lek jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 2 roku życia, nie należy go również stosować na otwarte rany i błony śluzowe. „Formulario Nacional” sugeruje, aby „Alcohol mentolado al 5%” opatrzony był adnotacją: „Nie połykać. Wyłącznie do użytku zewnętrznego”.

Zapraszamy do Belgii!

I tak oto nasza „Wędrówka” po hiszpańskim receptariuszu „Formulario Nacional” dobiegła końca! Z pewnością powinniśmy z niego wynieść trwałą wiedzę o prostych, wodnych i etanolowych roztworach: taniny, pięciowodnego siarczanu miedzi, siedmiowodnego siarczanu cynku, mentolu (racemicznego – w Polsce do zastąpienia lewomentolem), kwasu borowego, glicerolu.

Wszystkie te roztwory to nie zagraniczne ciekawostki, ale leki recepturowe, których składy wywodzą się z wiedzy i doświadczenia farmaceutów całego naszego kontynentu!

To właśnie te słowa, przyświecające już dwa miesiące niniejszemu cyklowi, poprowadzą nas już za tydzień w zupełnie inne miejsce Europy, gdzie poznamy receptariusz o całkowicie odmiennym układzie od „Formulae Normales” oraz „Formulario Nacional”, kierujący się zupełnie inną filozofią leku recepturowego… Czy okaże się on odkrywczy i inspirujący? Zapraszamy do… Belgii!

dr hab. Maciej Bilek, prof. UR

Artykuł przygotowany we współpracy z firmą Fagron