Sterydoterapia i „sterydofobia”. Wskazania oraz działania niepożądane

Sterydy stanowią bardzo obszerną grupę leków wykazujących działanie przeciwzapalne. Charakteryzują się szybkim działaniem oraz wysoką skutecznością, jednak należy pamiętać o możliwości wystąpienia potencjalnych skutków ubocznych oraz działań niepożądanych, dlatego też niezwykle istotne jest, aby bezwzględnie przestrzegać wszelkich zaleceń związanych z ich dawkowaniem.

Preparaty na bazie sterydów mogą być podawane następującymi drogami:

• doustnie – tabletki,
• wziewnie – preparaty wziewne,
• donosowo – aerozole,
• dożylnie – ampułki,
• zewnętrznie –  maści, kremy.

Kortykosteroidy charakteryzują się silnym działaniem przeciwzapalnym. Stosowane są w lecznictwie już od kilkudziesięciu lat m.in. w przypadku wystąpienia reumatoidalnego zapalenia stawów. Dużą zaletę tej grupy związków stanowi ulga, która występuje w krótkim czasie od momentu przyjęcia danego preparatu.

Zastosowanie oraz działania niepożądane kortykosteroidów

Kortykosteroidy wykorzystywane są podczas leczenia różnego rodzaju stanów zapalnych, nowotworów, a także po przeszczepach organów. Terapia z ich wykorzystaniem ma na celu zahamowanie reakcji zapalnej.

Jednakże, stosowanie kortykosteroidów wiąże się z możliwością pojawienia się wielu działań niepożądanych oraz ryzykiem wystąpienia niedoczynności kory nadnerczy. Przewlekłe przyjmowanie sterydów hamuje funkcje osi podwzgórze-przysadka-nadnercza poprzez sprzężenie zwrotne ujemne, co może powodować niedoczynność kory nadnerczy także po zaprzestaniu terapii kortykosteroidami.

Niedoczynność kory nadnerczy jest poważnym, potencjalnie zagrażającym życiu działaniem niepożądanym kortykosteroidów. Dlatego też, niekiedy pacjenci mogą wymagać terapii zastępczej terapii po przewlekłym stosowaniu kortykosteroidów w okresach stresu występującego na skutek ciężkiego urazu bądź operacji, do momentu przywrócenia pełnej czynności nadnerczy [1].

Należy bezwzględnie pamiętać, że pacjenci stosujący leczenie z wykorzystaniem kortykosteroidów są narażeni na wystąpienie niewydolności kory nadnerczy. Dlatego też niezwykle ważne jest, aby informować pacjentów o ryzyku jego wystąpienia oraz o jego charakterystycznych objawach. Wskazane jest również, aby w przypadkach zaprzestania stosowania dużych dawek bądź po zakończeniu długoterminowego leczenia kortykosteroidami rozważyć kontrolę gospodarki hormonalnej u danego pacjenta [1].

Z uwagi na możliwość wystąpienia działań niepożądanych, terapii z kortykosteroidami nie należy stosować przez długi okres czasu. W przypadku preparatów przyjmowanych drogą doustną pojawia się wówczas ryzyko potencjalnego wystąpienia powikłań takich jak infekcja, zakrzepica żylna, jałowa martwica kości oraz złamania. Może dojść do wystąpienia chorób przewlekłych np. osteoporozy, cukrzycy, nadciśnienia oraz innych cech zespołu Cushinga. Optymalizacja ich długotrwałego stosowania nadal jest przedmiotem zainteresowania wielu naukowców [2].

Pomimo, że w charakterystykach produktów leczniczych (ChPL) poszczególnych preparatów wyszczególnione i udokumentowane są wszelkie działania uboczne, które mogą wystąpić na skutek przyjmowania kortykosteroidów, toksyczność wynikająca z ich krótkotrwałego stosowania nie została jeszcze w pełni poznana. Pomimo wielu wskazań do stosowania kortykosteroidów drogą doustną, wciąż nie wszystko wiadomo na temat ich potencjalnej szkodliwości [2,3].

Krótkoterminowe terapie z wykorzystaniem doustnych kortykosteroidów

Do najczęstszych wskazań do stosowania drogą doustną kortykosteroidów w sposób krótkotrwały możemy zaliczyć m.in.:

• chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa,
• infekcje górnych dróg oddechowych,
• zapalenie oskrzeli,
• alergie,
• zaburzenia dolnych dróg oddechowych [2].

Krótkotrwałe stosowanie kortykosteroidów w warunkach ambulatoryjnych często jest wykorzystywane podczas leczenia schorzeń o patofizjologii zapalnej, takich jak np. przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), nieswoiste zapalenie jelit, astma lub reumatoidalne zapalenie stawów. Krótkotrwałe leczenie kortykosteroidami wykorzystywane jest również w przypadku takich schorzeń jak wysypka oraz niespecyficzny ból mięśniowo-szkieletowy [2].

Sterydy podawane drogą doustną często są również stosowane podczas leczenia ostrej rwy kulszowej, która charakteryzuje się promieniującym bólem pośladków oraz nóg w okolicy korzeni nerwowych odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Co prawda istnieje również możliwość zastosowania znieczulenia zewnątrzoponowego steroidowego, w którym kortykosteroidy i środek miejscowo znieczulający wstrzykiwane są w przestrzeń zewnątrzoponową, jednakże jest to metoda inwazyjna, po której zastosowaniu istnieje potencjalne ryzyko wystąpienia poważnych powikłań neurologicznych [4].

Doustna droga podania leków steroidowych jest zdecydowanie częściej wykorzystywaną metodą, zapewniając działanie przeciwzapalne na podobnym poziomie. Jednak na korzyść wspomnianej drogi podania, poza mniejszym ryzykiem wystąpienia potencjalnych działań niepożądanych, przemawia również fakt, że jest to tańsza opcja podania kortykosteroidów [4].

Działania niepożądane

Warto mieć na uwadze, że krótkoterminowe stosowanie kortykosteroidów nawet w małych dawkach może nieść ze sobą ryzyko potencjalnego wystąpienia zakrzepicy żylnej, sepsy lub złamań kości [2].

W Stanach Zjednoczonych w 2017 roku przeprowadzono badania mające na celu analizę częstotliwości występowania wspomnianych działań niepożądanych związanych z krótkotrwałym stosowaniem kortykosteroidów drogą doustną. Zaobserwowano wzrost występowania ostrych działań niepożądanych (zakrzepica żylna, sepsa, złamania kości) po zakończonym leczeniu. Dlatego też niezwykle ważne jest, aby zwracać większą uwagę na pacjenta podczas stosowania terapii za pomocą wspomnianej grupy substancji leczniczych oraz monitorować potencjalne działania niepożądane mając na celu poprawę bezpieczeństwa pacjentów [2].

Czas trwania terapii kortykosteroidami

Czas trwania terapii z wykorzystaniem kortykosteroidów jest różny w zależności od stanu chorobowego pacjenta. Brytyjskie wytyczne dotyczące leczenia ostrej postaci astmy zalecają stosowanie kortykosteroidów doustnie od 3 do 7 dni, przy czym poprzednie wytyczne wspominały o okresie od 7 do 14 dni. Zatem jaki okres czasu mamy na myśli używając pojęcia „krótkotrwała” terapia z wykorzystaniem kortykosteroidów? W literaturze możemy spotkać założenie, które wskazuje, że krótkookresowe doustne stosowanie kortykosteroidów odnosi się do 14 dni maksymalnie [3].

Sterydoterapia u dzieci

Krótkie cykle z wykorzystaniem doustnych preparatów na bazie kortykosteroidów mogą być stosowane także u dzieci. Niestety również wiąże się to z możliwością wystąpienia działań niepożądanych. Kortykosteroidy przez ponad 50 lat były stosowane w terapii wielu różnych schorzeń oraz dolegliwości w roli zarówno środków terapeutycznych, jak i narzędzi diagnostycznych z uwagi na ich właściwości przeciwzapalne oraz immunosupresyjne.

Działania uboczne wynikające ze stosowania kortykosteroidów są powiązane z wielkością stosowanych dawek, drogą podania oraz długością czasu ich stosowania. Spośród zgłaszanych działań niepożądanych można wymienić wymioty, zmiany nastroju oraz zachowania czy też supresję osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, bezsenność oraz wzrost ciśnienia krwi [3].

Jednym z poważniejszych działań niepożądanych mogących pojawić się na skutek krótkotrwałego stosowania kortykosteroidów drogą doustną jest możliwość wystąpienia infekcji na skutek ich działania immunosupresyjnego. Jako działanie niepożądane może również wystąpić wspomniane ryzyko supresji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, która z kolei może prowadzić do ostrego przełomu nadnerczowego lub opóźnienia wzrostu.

Natomiast w przypadku osób dorosłych, badania sugerują, że wysokie dawki prednizolonu podawane drogą doustną (50 mg/dzień) przez 5 dni nie wywołują supresji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. Ponadto przeprowadzone badania wskazują na brak różnic pomiędzy krótkotrwale, doustnie a wziewnie podawanymi kortykosteroidami pod kątem biochemicznej supresji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. Zaznaczono jednak, że kliniczne konsekwencje wspomnianej supresji wymagają dalszych badań [3].

Kolejnymi możliwymi działaniami niepożądanymi powiązanymi z krótkotrwałym stosowaniem kortykosteroidów drogą doustną są zmiany obserwowane w zachowaniu pacjenta, huśtawki nastroju, wymioty oraz zaburzenia snu. Jeśli chodzi o wahania nastroju to może wystąpić nadpobudliwość, uczucie niepokoju, lęk oraz agresja. Ryzyko ich wystąpienia rośnie wraz ze wzrostem stosowanej dawki.

W przeprowadzonych badaniach obserwacyjnych zanotowano również, że wszystkie dzieci, które otrzymywały doustnie deksametazon podczas terapii białaczki doświadczyły zaburzeń snu. Natomiast wymioty występują na skutek przerwania leczenia. Dodatkowym, dosyć często występującym działaniem niepożądanym jest wzrost masy ciała [3].

Kortykosteroidy mogą również prowadzić do wzrostu ciśnienia krwi m.in. poprzez zwiększenie wewnątrzkomórkowej objętości oraz kurczliwości serca. Pomimo zaobserwowania u części badanych pacjentów pediatrycznych wzrostu ciśnienia, większość z nich nie wymagała podania preparatów mających na celu jego obniżenie czy też odstawienia stosowanych leków. Jednakże naukowcy zgadzają się, że znaczenie kliniczne podwyższonego ciśnienia krwi na skutek krótkotrwałego stosowania kortykosteroidów wciąż wymaga dalszych badań [3].

Długoterminowe terapie z wykorzystaniem doustnych kortykosteroidów

Długotrwałe terapie z wykorzystaniem kortykosteroidów mogą obejmować szerokie spektrum działania na układ mięśniowo-szkieletowy, hormonalny, sercowo-naczyniowy, trawienny, nerwowy, a także na skórę. Jednak znacznie więcej artykułów powstało oraz badań zostało przeprowadzonych w zakresie stosowania sterydów w krótszych schematach leczenia [2].

Kortykosteroidy stosowane miejscowo

Zewnętrzna droga podania kortykosteroidów

Preparaty na bazie kortykosteroidów do stosowania miejscowego są często wykorzystywane podczas leczenia farmakologicznego atopowego zapalenia skóry (AZS), od łagodnego do umiarkowanego stopnia nasilenia. Cięższe przypadki są leczone poprzez długoterminowe miejscowe stosowanie kortykosteroidów wraz z miejscowo stosowanymi inhibitorami kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus) [5].

Do symptomów związanych z występowaniem atopowego zapalenia skóry zaliczamy m.in. rumień, wysięk, grudki na skórze, zliszajowacenie, obrzęk, a także objawy z nich wynikające, takie jak świąd i bezsenność. Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłym schorzeniem o podłożu zapalnym. Stosowanie i przestrzeganie schematu leczenia jest niezwykle istotne w przypadku terapii mającej na celu poprawę stanu skóry, a miejscowe kortykosteroidy są bardzo skuteczne w przypadku wystąpienia zaostrzonego stanu chorobowego [5,6].

Donosowa droga podania glikokortykosteroidów

Nieżyt nosa jest często występującym stanem zapalnym błony śluzowej nosa, wywoływanym przez bakterie, wirusy bądź inne czynniki np. alergeny. Do najczęstszych objawów należą zablokowanie i niedrożność nosa, nadmierna produkcja wydzieliny z nosa, ból głowy, ucisk w okolicach zatok, a także utrata zmysłu węchu. Kortykosteroidy stosowane są wówczas miejscowo (donosowo) w celu redukcji stanu zapalnego błony śluzowej nosa i zatok oraz złagodzenia pozostałych występujących u pacjenta objawów [7,8].

Przestrzeganie schematu dawkowania przez pacjenta odgrywa kluczową rolę w celu osiągnięcia poprawy jakości życia, codziennego funkcjonowania oraz zminimalizowania ryzyka wystąpienia zaostrzonych objawów oraz potencjalnych powikłań. Najczęstszym wyborem co do sposobu leczenia są miejscowe aerozole [7].

Preparaty sterydowe dostępne bez recepty

W Polsce – na chwilę obecną – mamy na rynku farmaceutycznym dwa preparaty dostępne bez recepty zawierające w swoim składzie mometazonu furoinian (Nasometin Control i Momester Nasal) w postaci aerozolu. Dawka (50 µg na dozę) jest taka, jak w preparatach dostępnych z przepisu lekarza.

Wśród wskazań do stosowania możemy wymienić łagodzenie objawów sezonowego, alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa (katar sienny). Należy również pamiętać, że preparaty te zalecane są osobom powyżej 18. roku życia.

Ważne jest, aby pacjent stosował się do zalecanego schematu dawkowania, czyli do dwóch dawek do każdego otworu nosowego na dobę i nie przekraczał wspomnianej dawki. W momencie uzyskania poprawy, dawkowanie można zmniejszyć do 1 dawki na dobę. W przypadku występowania np. opryszczki pospolitej bądź innego rodzaju zakażeń błony śluzowej nosa, niedawno przebytych operacji nosa bądź innych urazach, do momentu wygojenia się ran, nie powinno stosować się wspomnianych aerozoli z glikokortykosteroidami [9]. 

Zastosowanie glikokortykosteroidów – stan zapalny błony śluzowej nosa oraz zatok, polipy w nosie

Donosowe aerozole na bazie kortykosteroidów zawierają w swoim składzie m.in.:

• furoinian flutykazonu,
• dipropionian beklometazonu,
• furoinian mometazonu,
• flunizolid,
• octan triamcynolonu,
• cyklezonid,
• budezonid [7].

Donosowa droga podania jest preferowana zarówno przez pacjentów, jak i przez lekarzy z uwagi na wygodę stosowania oraz szybkość działania. Jednym z najskuteczniejszych sposobów są miejscowe aerozole na bazie kortykosteroidów. Jest to dosyć popularny wybór, pomimo ryzyka wystąpienia skutków ubocznych np. odczuwalnej nadmiernej suchości w nosie, krwawień czy strupków.

Glikokortykosteroidy są wykorzystywane w terapii schorzeń górnych dróg oddechowych, szczególnie w przypadku niealergicznego, przewlekłego nieżytu nosa z eozynofilią (NARES) oraz w ostrym i przewlekłym zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok, z lub bez występujących polipów w nosie. Ponadto dotychczas przeprowadzone badania sugerują, że stosowane do nosa kortykosteroidy wywołują większą ulgę w uciążliwych objawach niż miejscowe leki przeciwhistaminowe (antagoniści receptora H1). Kortykosteroidy podawane donosowo wykazują się dużą efektywnością nie tylko w nieżycie nosa o podłożu niealergicznym, ale i również w przypadku mieszanego nieżytu nosa. Wykazują także skuteczność w leczeniu niealergicznego nieżytu nosa z zespołem eozynofili.

W przypadku przewlekłego zapalenia błony śluzowej nosa oraz zatok, kortykosteroidy powinny być rozważane jako terapia pierwszego rzutu. W przypadku ostrego stanu zapalnego błony śluzowej nosa oraz zatok, kortykosteroidy również są wykorzystywane jako monoterapia, jak i jako terapia uzupełniająca podczas antybiotykoterapii [7].

Przewlekły stan zapalny nosa oraz zatok może wiązać się również z astmą lub też z innymi schorzeniami układu oddechowego. Sterydy do stosowania miejscowego stosowane są również w przypadku długo utrzymujących się alergicznych oraz niealergicznych stanów zapalnych błony śluzowej nosa oraz zatok.

Jeżeli jest to długo utrzymujący się stan, to często wiąże się z astmą i wówczas leczenie jest długotrwałym procesem trwającym nawet i do końca życia. Komórki zapalne, eozynofile oraz neutrofile pełnią ważną rolę. Hamowanie procesu degranulacji aktywnych eozynofilów prowadzi do uzyskania korzystnych rezultatów, które są możliwe do osiągnięcia za pomocą odpowiedniej terapii. Kortykosteroidy stanowią narzędzie, które bardzo dobrze sprawdza się w tej roli.

Zabieg operacyjny jest możliwą opcją w przypadku pacjentów, którzy nie reagują bądź reagują w sposób niesatysfakcjonujący na leczenie, natomiast terapia z wykorzystaniem kortykosteroidów jest leczeniem pierwszego rzutu polipów nosa. Niestety, wraz z rozrostem polipów w nosie maleje odpowiedź na leczenie za pomocą kortykosteroidów, dlatego też nasilone przypadki będą słabo reagować na terapię kortykosteroidami [10,11].

Przeprowadzono również badania dotyczące przedoperacyjnego doustnego stosowania sterydów w przypadku zabiegów związanych z obecnością polipów w nosie. Zaobserwowano, że podawanie ogólnoustrojowych kortykosteroidów poprawia ich widoczność w trakcie zabiegu, poprzez zmniejszenie utraty krwi oraz przyczynia się do skrócenia czasu trwania operacji. Jednakże opracowanie optymalnych dawek oraz czasu trwania terapii kortykosteroidami wciąż wymagają dodatkowych, dalszych badań [10].

Możliwe działania niepożądane po podaniu sterydów do nosa

Zespół Cushinga może wystąpić po zakończeniu terapii sterydami stosowanymi zarówno miejscowo, jak i przyjmowanymi drogą wziewną. Po podaniu donosowym wspomniany zespół występuje zdecydowanie rzadziej w porównaniu do innych dróg podania, mimo to decydując się na stosowanie steroidów donosowych – zwłaszcza jeżeli mają to być duże dawki lub podawane przez dłuższy okres czasu – zawsze należy mieć na uwadze potencjalne ryzyko wystąpienia działań niepożądanych w tym m.in. ryzyko jatrogennego zespołu Cushinga.

Najczęstszą przyczyną jego występowania jest zewnętrzne podawanie glikokortykoidów w celach leczniczych. Mogą również wystąpić poważne, a nawet i zagrażające życiu powikłania wynikające z niewydolności nadnerczy. Zespół Cushinga cechuje się wysokim poziomem glikokortykoidów i może być klasyfikowany jako zależny, bądź niezależny od hormonu adrenokortykotropowego (ACTH).

Niezwykle ważne jest, aby pacjent zawsze został poinformowany o dokładnym dawkowaniu sterydów przed rozpoczęciem terapii, by uniknąć potencjalnego wystąpienia działań niepożądanych oraz powikłań [12].

Który kortykosteroid jest najskuteczniejszy?

Przeprowadzono badania mające na celu oszacowanie działania różnych steroidów donosowych u ludzi z przewlekłym zapaleniem błony śluzowej nosa oraz zatok. Porównano donosowe kortykosteroidy I generacji (m.in. dipropionian beklometazonu, budezonid, flunizolid, octan triamcynolonu) z donosowymi kortykosteroidami II generacji (np. cyklezonid, propionian flutykazonu, sól sodowa fosforanu betametazonu, furoinian flutykazonu, furoinian mometazonu) oraz wysokie donosowe dawki kortykosteroidów.

Nie znaleziono dostatecznych dowodów, które sugerowałyby w sposób jednoznaczny większą skuteczność jednego donosowego steroidu u pacjentów z przewlekłym stanem zapalnym błony śluzowej nosa oraz zatok. Zaobserwowano jednak, że istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia krwawienia z nosa w przypadku stosowania wyższych dawek. Uznano jednak, że konieczne są dalsze badania w tej dziedzinie i bezwzględnie należy pamiętać, aby obserwować pacjenta przyjmującego donosowesterydy przez dłuższy czas [8].

Kortykosteroidy podawane drogą donosową są substancjami bezpiecznymi oraz skutecznymi pod warunkiem ścisłego przestrzegania zaleceń dotyczących ich stosowania.

Sterydofobia – jak to się zaczęło?

„Sterydofobia” jest dosyć szeroko rozprzestrzenionym zjawiskiem międzykulturowym, które odnosi się do negatywnych odczuć pacjentów związanych ze stosowaniem sterydoterapii.

Pojęcie „sterydofobia” określa strach przed kortykosteroidami i jest przeszkodą w efektywnym leczeniu zapalnych chorób skóry o charakterze przewlekłym, szczególnie w przypadku AZS. Wpływ sterydofobii na przestrzeganie zaleceń terapeutycznych w AZS jest duży, a kortykosteroidy wśród pacjentów nie kojarzą się z substancjami całkowicie bezpiecznymi. [13].

Wspomniany fenomen jest rzadko opisywany w literaturze, jednak obawy przed stosowaniem sterydów zgłaszane są na całym świecie przez pacjentów różnych kultur. Przypuszcza się, że zjawisko prawdopodobnie jest związane z wysokim wskaźnikiem nieprzestrzegania schematu stosowania miejscowych kortykosteroidów [13].

Miejscowe kortykosteroidy są lekami pierwszego rzutu podczas leczenia atopowego zapalenia skóry. Wydaje się, że lęk związany z ich stosowaniem wynika przede wszystkim z niewystarczającego bądź niedokładnego poinformowania pacjentów na temat przebiegu procesu leczenia [6].

W sytuacji, gdy AZS występuje u pacjentów pediatrycznych zdarza się, że rodzice przejawiają pewne obawy przed zastosowaniem sterydów, co w efekcie może prowadzić do zaostrzenia stanu chorobowego u dzieci.

W Korei po wprowadzeniu miejscowych kortykosteroidów były one nadużywane ze względu na brak sprecyzowanych kryteriów stosowania, opartych na ich biodostępności. Ich nadużycie spowodowało szereg działań niepożądanych, co prawdopodobnie w dużym stopniu przyczyniło się do rozpowszechnienia przekonania o ich szkodliwości.

W momencie popularyzacji środków masowego przekazu informacje na temat możliwych działań niepożądanych występujących na skutek stosowania miejscowych kortykosteroidów stały się łatwo dostępne, co przyczyniło się do nasilenia strachu przed ich stosowaniem [6].

Obawa przed stosowaniem kortykosteroidów wśród pacjentów oraz rodziców dzieci z AZS może wynikać również z nieufności względem personelu medycznego oraz braku konsekwencji w stałym dostarczaniu informacji na temat przebiegu procesu leczenia.

We Francji przeprowadzono ankietę wśród farmaceutów związaną ze stosowaniem miejscowych sterydów u dzieci z AZS. Uzyskane wyniki wskazywały na jedynie umiarkowaną ufność farmaceutów względem miejscowych sterydów. Ponad połowa francuskich farmaceutów czasem nawet zmniejszała dawkę zaleconą przez lekarza. Ten brak zaufania również mógł mieć wpływ na podtrzymanie obaw przed stosowaniem kortykosteroidów przez pacjentów oraz rodziców u swoich dzieci [14].

Skuteczność stosowania miejscowych sterydów jest bezpośrednio związana z przestrzeganiem zaleceń terapeutycznych. Staranne stosowanie się do zaleceń lekarskich wymaga zarówno czasu, wysiłku, jak i zaufania względem bezpieczeństwa oraz skuteczności leków.

Należy również mieć na uwadze, że to czy u pacjentów rozwinie się strach przed stosowaniem sterydów wynika ze sposobu prowadzenia rozmowy pomiędzy osobą o wykształceniu medycznym (lekarz, farmaceuta) a pacjentem. Brak zaufania personelu medycznego do tej terapii oraz niedostateczne poinformowanie pacjenta o jej przebiegu, mogą przyczynić się do wystąpienia bądź nasilenia wspomnianej fobii [14].

Pamiętajmy, że farmaceuta jako osoba do której pacjenci bardzo często zgłaszają się z prośbą o poradę i ciesząca się dużym zaufaniem publicznym, pełni kluczową rolę w doradztwie, informowaniu oraz tłumaczeniu aspektów dotyczących stosowanej terapii tak, aby proces leczenia przebiegał w sposób świadomy oraz był jak najbardziej skuteczny.

dr n. farm. Malwina Lachowicz

Wydział Farmaceutyczny Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Katedra Farmacji Stosowanej

Piśmiennictwo:

[1] Broersen, L. H., Pereira, A. M., Jørgensen, J. O. L., & Dekkers, O. M. (2015). Adrenalin sufficiency in corticosteroids use: systematic review and meta-analysis. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 100(6), 2171-2180.

[2] Waljee, A. K., Rogers, M. A., Lin, P., Singal, A. G., Stein, J. D., Marks, R. M., … & Nallamothu, B. K. (2017). Short term use of oral corticosteroids and related harms among adults in the United States: population based cohort study. Bmj, 357, j1415.

[3] Aljebab, F., Choonara, I., & Conroy, S. (2016). Systematic review of the toxicity of short-course oral corticosteroids in children. Archives of disease in childhood, 101(4), 365-370.

[4] Goldberg, H., Firtch, W., Tyburski, M., Pressman, A., Ackerson, L., Hamilton, L., … & Carragee, E. (2015). Oral steroids for acute radiculopathy due to a herniated lumbar disk: a randomized clinical trial. Jama, 313(19), 1915-1923.

[5] Navarro-López, V., Ramírez-Boscá, A., Ramón-Vidal, D., Ruzafa-Costas, B., Genovés-Martínez, S., Chenoll-Cuadros, E., … & Codoñer-Cortés, F. M. (2018). Effect of oral administration of a mixture of probiotic strains on SCORAD index and use of topical steroids in young patients with moderate atopic dermatitis: a randomized clinical trial. JAMA dermatology, 154(1), 37-43.

[6] Lee, J. Y., Her, Y., Kim, C. W., & Kim, S. S. (2015). Topical corticosteroid phobia among parents of children with atopic eczema in Korea. Annals of dermatology, 27(5), 499-506.

[7] Passali, D., Spinosi, M. C., Crisanti, A., & Bellussi, L. M. (2016). Mometasone furoate nasal spray: a systematic review. Multidisciplinary respiratory medicine, 11(1), 18.

[8] Chong, L. Y., Head, K., Hopkins, C., Philpott, C., Burton, M. J., & Schilder, A. G. (2016). Different types of intranasal steroids for chronic rhinosinusitis. Cochrane Database of Systematic Reviews, (4).

[9] https://pub.rejestrymedyczne.csioz.gov.pl – Nasometin Control, 50 mikrogramów/dawkę, aerozol do nosa, zawiesina

[10] Ecevit, M. C., Erdag, T. K., Dogan, E., & Sutay, S. (2015). Effect of steroids for nasal polyposis surgery: a placebo‐controlled, randomized, double‐blind study. The Laryngoscope, 125(9), 2041-2045.

[11] Kumar, A., Pandey, A. N., & Jain, S. K. (2016). Nasal-nanotechnology: revolution for efficient therapeutics delivery. Drug delivery, 23(3), 671-683.

[12] Dursun, F., & Kirmizibekmez, H. (2017). Iatrogenic Cushing’s syndrome caused by intranasal steroid use. Northernclinics of Istanbul, 4(1), 97.

[13] Li, A. W., Yin, E. S., & Antaya, R. J. (2017). Topical corticosteroid phobia in atopic dermatitis: a systematic review. JAMA dermatology, 153(10), 1036-1042.

[14] Raffin, D., Giraudeau, B., Samimi, M., Machet, L., Pourrat, X., & Maruani, A. (2016). Corticosteroid phobia among pharmacists regarding atopic dermatitis in children: a national French survey. Acta Dermato-Venereologica, 96(2), 177-180.