Receptura okiem praktyka. Jak sporządzać preparaty z mocznikiem?

Wielorakość działania mocznika (w zależności od stężenia) daje ogromne możliwości zastosowania, zwłaszcza w dermatologii i kosmetyce. Zalety mocznika znano od dawna, a urynoterapia stosowana była w rozlicznych schorzeniach - od niegojących się ran po obrzęki gardła, choroby oczu, świerzb czy ukąszenia przez wściekłego psa. Pamiętano jeszcze dobrze, iż we własnym (zmieszanym z dziecięcym) moczu przed ponad stu laty kąpała się cesarzowa Maria Teresa.

Od czego zależy trwałość mocznika?

Mocznik to końcowy produkt przemiany białek i innych związków azotowych w organizmach zwierząt ureotelicznych - powstaje w cyklu ornitynowym. Jest wydalany z moczem, a w niewielkich ilościach także z potem. Chemicznie jest diamidem kwasu węglowego, dlatego jest bardzo wrażliwy na pH. Zmiany zarówno w kierunku kwaśnym, jak i zasadowym przyspieszają jego hydrolizę do amoniaku i dwutlenku węgla.

5% roztwór mocznika ma pH 6,5 do 7,5. Wystarczającą trwałość dla leku recepturowego (od 10 do 14 dni) wykazuje przy pH 4 do 7. Czynnikiem destruktywnym dla mocznika jest także temperatura powyżej 60 stopni Celsjusza, ponieważ ulega wówczas hydrolizie.

Jakie problemy sprawia higroskopijność mocznika?

Stosowane w praktyce recepturowej stężenia od 2% do 50%, wymagają od farmaceuty wiedzy i doświadczenia w sporządzaniu preparatów z mocznikiem. Dodatkowym problemem dla farmaceuty jest duża higroskopijność mocznika, która jest jego zaletą w działaniu nawilżającym (mocznik jest naturalnym czynnikiem nawilżającym skórę - NMF). Natomiast ta cecha przy zbyt małej ilości wody w użytym podłożu powoduje wysychanie, a nawet kruszenie się preparatu. Częstym zjawiskiem w maściach lub kremach z dużą ilością mocznika jest rekrystalizacja.

Rozpuszczalność mocznika

Mocznik jest rozpuszczalny w wodzie (1:1 – 1,5), glicerolu (1:2) i etanolu 95% (1:10). Najlepszym rozwiązaniem w recepturze mocznika jest wprowadzenie go do podłoża w postaci roztworu. Przy niższych stężeniach i podłożach absorpcyjnych nie stanowi to problemu. Powyżej 30% wprowadzenie mocznika zaczyna być kłopotliwe.

Jak skutecznie wprowadzić mocznik do preparatu recepturowego?

Mikronizacja przeprowadzana w moździerzu zazwyczaj nie jest idealnym rozwiązaniem, a uzyskane cząstki są wyczuwalne w podłożu, dając nieprzyjemne uczucie drapania przy smarowaniu. Proponowana w literaturze metoda wytrącania mocznika z roztworu nasyconego w praktyce nie daje spodziewanego efektu. Jest czasochłonna – wymaga długotrwałego odparowywania wody, a uzyskany precypitat bardzo mocno przywiera do ścianek moździerza co utrudnia odzyskania całej ilości. Tak uzyskany mocznik po wprowadzeniu do podłoża ma tendencję do tworzenia aglomeratów, co w efekcie końcowym daje preparat niejednorodny, trudny do homogenizacji.

Precypitacja mocznika (badania własne): Ryc. 1. Początek precypitacji na ściankach naczynia. Ryc.2. Dalsze formowanie osadu mocznika. Ryc.3. Precypitat po zdrapaniu ze ścianek. Ryc.4. Precypitat po roztarciu.

Najwłaściwszym sposobem uzyskania jednorodnego, nie drapiącego kremu lub maści byłoby dobranie odpowiedniego podłoża. Najwłaściwsze powinny być podłoża zawierające w swoim składzie przynajmniej 40% wody, czyli Lekobaza Lux oraz Lekobaza PhC*.

Próby z tymi podłożami, do których wprowadzono mocznik per se w stężeniach 30%, 40% i 50% potwierdziły przydatność Lekobazy PhC i Lekobazy Lux do uzyskania trwałych i jednorodnych preparatów.

Wprowadzenie mocznika w stężeniu do 30% do tych wieloskładnikowych podłoży wymaga roztarcia go z nimi, a zawarta w nich woda rozpuszcza mocznik. W przypadku 40% i 50% mocznika podłoża te wymagają dodatku pewnej ilości wody, aby zapobiec wysychaniu i kruszeniu się preparatu. Duża ilość mocznika rozpuszcza się w zawartej w podłożu wodzie, niezbędny jest pewien jej nadmiar, aby utrzymać odpowiednią wilgotność (Ryc. 5-8).

W przypadku podłoży lipofilowych absorpcyjnych w recepturze mocznika najbardziej przydatnymi okazały się euceryna i maść cholesterolowa. Po zawieszeniu w nich zmikronizowanego mocznika, nawet w stężeniu 50% i bez dodatku wody, zachowują elastyczność i dobrze się rozsmarowują (Ryc. 9, 10). Natomiast dodatek wody jest w tych przypadkach niewskazany, gdyż zmienia konsystencję maści: powoduje jej utwardzenie i kruszenie się (Ryc. 11).

Ryc. 5 i 6. Mocznik 40% na podłożu Lekobaza PhC z dodatkiem wody. Tuż po wykonaniu preparat ma konsystencję mleczka a następnie gęstnieje.

Rp. Urea 40,0 Aquae 30,0 Lekobaza PhC ad 100,0

Ryc. 7. Mocznik 50% na Lekobazie PhC

Rp. Urea 50,0 Aquae 30,0 Lekobaza PhC ad 100,0

Ryc. 8. Mocznik 50% na Lekobazie Lux

Rp. Urea 50,0 Aquae 6,0 Lekobaza Lux ad 100,0

Ryc. 9. Mocznik 50% na Eucerynie

Rp. Urea 50,0 Eucerini ad 100,0

Ryc. 10. Mocznik 50% na maści cholesterolowej

Rp. Urea 50,0 Ung. Cholesteroli ad 100,0

Ryc. 11. Niewłaściwa konsystencja maści o składzie: mocznik 40%, woda 20%, maść cholesterolowa 40%. Preparat kruszy się.

Przykłady recept z mocznikiem do różnych zastosowań

Pobudzenie regeneracji naskórka

Rp. Urea 2,0 Vit. A oleosae 1 000 000 j.m. Vit. E puri 2,0 Ol. Lini 20,0 Lekobaza Lux ad 100,0 M.f. ung. D.S. 2 x dz. przez 14 dni

Rp. Urea 2,0 Paraffini liq. 20,0 Aquae Lanolini Vaselini albi aa ad 100,0 M.f. ung. D.S. Na skórę 1 x dz. przez 14 dni

Rp. Urea 5,0 Ac. salicylici 2,0 Aquae 40,0 Ung. Cholesteroli ad 100,0 M.f. ung. D.S. 1 x dz. przez 21 dni

Rp. Urea 5,0 Vit. A oleosae (!) 100 000 j.m. Dimeticoni 2,0 Aquae 40,0 Vaselini hydrophylici ad 100,0 M.f. ung. D.S. 1 x dz. przez 2 tygodnie

Nawilżanie, zmiękczanie, działanie przeciwbakteryjne

Rp. Urea 10,0 Paraffini liq. 10,0 Vit. A oleosae (!) 50 000j.m. Aquae Eucerini aa ad 100,0 M.f. ung. D.S. Na skórę 2 x dz. przez 10 dni

Rp. Urea 15,0 Vit. A oleosae 100 000j.m. Lekobaza PhC aa ad 100,0 M.f. ung. D.S. 2 x dz. na skórę przez 10 dni

Rp. Urea 10,0 Acidi salicylici 3,0 Aquae Eucerini aa ad 100,0 M.f. ung D.S. 2 x dz przez 10 dni

Keratolityczne, zmiękczające

Rp. Urea 30,0 Acidi salicylici 2,0 Acidi lactici 4,0 Ung. Cholesteroli ad 100,0 M.f. ung. D.S. 1 x dz

Peelingujące

Rp. Urea 40,0 Acidi salicylici 5,0 Acidi lactici 10,0 Eucerini ad 100,0 M.f.ung. D.S. 1 x dz. na łuskowate zmiany skórne przez 5 dni

* Lekobaza prod. Pharma Cosmetic (Fagron). Na rynku jest kilka produktów o nazwie Lekobaza, różnych producentów, o różnych składach. Autorki prowadziły badania tylko na Lekobazie PhC.

Artykuł przygotowany we współpracy z firmą Fagron

Literatura:

Farmakopea Polska wydanie XI. Urząd Rejestracji Produktów leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Warszawa 2017

L. Marszał, Receptura apteczna półstałych postaci leków do stosowania zewnętrznego, Wydawnictwo Farmapress, Warszawa 2015

M. Gajewska, M. Sznitowska, Podstawy receptury aptecznej

Renata Jachowicz, Receptura apteczna, PZWL 2015

Mocznik: właściwości i zastosowanie. Mocznik w kosmetykach https://www.poradnikzdrowie.pl/uroda/kosmetyki/mocznik-w-kosmetykach-jakie-wlasciwosci-ma-mocznik-aa-LCrN-mm6S-HAdm.html