Korzeń cykorii… korzeniowi cykorii nierówny!
W omówieniach „Pharmeuropy” czas na projekt kolejnej nowej monografii – korzenia cykorii podróżnika. „Nowej” dla dużej części Europy, ale nie dla nas, wszak od dawna już w dziale monografii narodowych „Farmakopei Polskiej” znajdujemy kryteria oceny jakości surowca „Korzeń cykorii podróżnika”…
Wielokrotnie już na łamach „Aptekarza Polskiego” zwracaliśmy uwagę na unikalny sposób gwarantowania jakości roślinnych produktów leczniczych – nowoczesnych leków ziołowych. Śmiało można zaryzykować twierdzenie, że ta wyjątkowa jakość rodzi się w… „Pharmeuropie”, kwartalniku publikowanym przez EDQM, czyli European Directorate for the Quality of Medicines & HealthCare (Europejski Dyrektoriat Jakości Leków i Ochrony Zdrowia). Czytelnikom „Aptekarza Polskiego” ta znakomicie zorganizowana i wzorowo działająca instytucja, podlegająca bezpośrednio Razie Europy, znana jest przede wszystkim jako wydawca „Farmakopei Europejskiej”.
Czytaj także:
„Kwartalny przegląd wiadomości z EDQM: 1/2022”
„Kwartalny przegląd wiadomości z EDQM: 2/2022”
„Co ciekawego w najnowszej „Farmakopei Europejskiej” 11?”
Jak wspominaliśmy już w artykule poświęconym projektowi nowej monografii liścia szałwii, „Pharmeuropa” publikowana jest na stronie internetowej https://pharmeuropa.edqm.eu/ i służy publicznej prezentacji monografii farmakopealnych nad którymi EDQM właśnie pracuje. Dzisiaj Czytelnikom „Aptekarza Polskiego” chcemy przedstawić projekt monografii, który nas, polskich farmaceutów, zainteresować musi w sposób szczególny…
„Spotykana często po miedzach, przy drogach…”
Cihorium intybus L., czyli cykoria podróżnik, to jedna z najpiękniejszych ozdób polskiego krajobrazu. Wyjątkowy kolor kwiatów „podróżnika” widzimy jednak niestety coraz rzadziej, a to za sprawą regularnego koszenia poboczy dróg i masowego stosowania herbicydów… Jej dawne, powszechne występowanie charakteryzował sto lat temu jeden z „ojców” polskiego zielarstwa i ziołolecznictwa – magister farmacji Jan Biegański. W znakomitym „Ziołolecznictwie (Nasze zioła i leczenie się niemi)” (wyd. 1931 i 1948) tak oto pisał o „podróżniku”: znana wszystkim, wieloletnia roślina spotykana często po miedzach, przy drogach, nad rowami, po suchych paśnikach, około pól uprawnych, szczególnie bądź na ziemiach gliniastych, lub też posiadających podglebie gliniaste. (…) Ten sam podróżnik uprawiany, daje korzeń mięsisty, duży, przerabiany na cykorię do kawy. (…) Korzeń dzikiej cykorii może być zastąpiony korzeniem z uprawianej gdyż łatwiej się skrawa, a działanie ma to samo.
A jak stosowano dawniej ów korzeń „podróżnika”? To pytanie zadajmy z kolei docentowi Aleksandrowi Ożarowskiemu. W „Ziołolecznictwie. Poradniku dla lekarzy” (wyd. III, 1982) wskazywał na następujące „Działanie”: surowiec pobudza czynność wątroby, nieznacznie i krótkotrwale zwiększa wytwarzanie żółci (cholereticum) oraz wzmaga wydzielanie soku żołądkowego. Ponadto stwierdzono słabe i dość nieregularne zwiększenie diurezy. Nie dziwmy się zatem „Zastosowaniu”, które postulował Ożarowski: jako pomocniczy środek żółciotwórczy w mało nasilonych przewlekłych zaburzeniach czynności wydzielniczej wątroby, także w utrudnionym trawieniu wywołanym niedoborem kwasu solnego i pepsyny w żołądku oraz w osłabieniu filtracji w kłębkach nerkowych.
„Korzeń cykorii podróżnika”, czyli monografia „Farmakopei Polskiej”
Wróćmy jednak do „Pharmeuropy”. Z pewnością dla Czytelników z wielu krajów europejskich już sam tytuł projektowanej monografii – „Chicory root” (łac. „Cichorii intybi radix”) jest niemałym zaskoczeniem, dla nas jednak – to farmakopealna klasyka, wszak monografia surowca tego, pod tytułem „Korzeń cykorii podróżnika” (łac. „Cichorii radix”), znajduje się pośród innych znakomitych monografii narodowych „Farmakopei Polskiej”. Dla surowca tego nie przewiduje się badania „Zawartości”, definicja zaś mówi wyłącznie owysuszonym korzeniu cykorii podróżnika Cichorium intybus L. „Farmakopea Polska” zastrzega, że ma ongorzki smak, natomiast za pomocą techniki chromatografii cieczowej cienkowarstwowej należy potwierdzić obecność kwasu chlorogenowego, kwasu cykoriowego oraz kwasu kawowego. Przewidziano również kontrolę straty masy po suszeniu (nie więcej niż 12,0%), popiołu całkowitego (nie więcej niż 8,0%) oraz zanieczyszczeń (nie więcej niż 4%, w tym korzeni o niewłaściwej barwie). Najważniejsze jednak badanie to określenie wskaźnika goryczy, który wynosić musi nie mniej niż 800. To nietypowy parametr farmakopealny, oceniany nie za pomocą spektrofotometru czy chromatografu, a przez… zespół co najmniej sześciu osób. Zgodnie z definicją jest to odwrotność takiego rozcieńczenia związku, roztworu lub wyciągu, które wykazuje jeszcze smak gorzki. Oznaczany jest przez porównanie z chlorowodorkiem chininy, którego wskaźnik goryczy określony jest na 200 000 (tłumaczenie wg „Farmakopei Polskiej”).
„Chicory root”, czyli projekt farmakopealnej monografii wspólnotowej
A jak wygląda projekt monografii „Chicory root” (łac. „Cichorii intybi radix”) opublikowany w „Pharmeuropie” 37.1? Definicja jest zbliżona, to cały lub połamany wysuszony korzeń Cichorium intybus L. W projekcie EDQM również przewidziano badanie straty masy po suszeniu, przy czym zasugerowano, aby wynosiła ona nie więcej niż 10,0%. Popiołu całkowitego nie powinno być więcej niż 12,0%, a dodatkowo zaproponowano parametr popiołu nierozpuszczalnego w kwasie solnym (nie więcej niż 3,5%). Nie zaplanowano natomiast badania wskaźnika goryczy.
Najciekawsza w zaprezentowanej monografii jest jednak równocześnie i bardzo prosta i pomysłowa metodyka oznaczenia substancji rozpuszczalnych w wodzie (tłumaczenie wg „Farmakopei Polskiej”, ang. Water-soluble extractive). Parametr ten, wraz z bardzo podobnymi metodykami, odnajdujemy m.in. w monografiach „Korzeń goryczki” („Gentianae radix”) oraz „Kłącze perzu” („Graminis rhizoma”). EDQM uzasadnił przyjęcie tej metody kontroli jakości brakiem odpowiedniego markera analitycznego, choć rozważano rekomendowanie oznaczania zawartości m.in. inuliny lub laktukopikryny.
Czytaj także:
„Kłącze perzu: zmiany w zaleceniach EMA dla roślinnych produktów leczniczych”
Czy monografia korzenia cykorii podróżnika opublikowana zostanie w postaci analogicznej z projektem – dowiemy się wkrótce, wszak dzięki niezastąpionej „Knowledge database” wiemy, że ostateczna jej wersja została skierowana do publikacji w „Farmakopei Europejskiej” 13.1, ta zaś ma się ukazać już w kwietniu bieżącego roku.
I… monografia zielarska
Będzie to zatem druga wspólnotowa monografia „podróżnika” – farmakopealna, wszak monografia zielarska Europejskiej Agencji Leków (EMA, European Medicines Agenc), zatytułowana „Community herbal monograph on Cichorium intybus L., radix”, opublikowana została już w 2013 roku. Tytułowemu surowcowi przypisano wskazanie terapeutyczne łagodzenie objawów związanych z łagodnymi zaburzeniami trawiennymi, takimi jak uczucie pełności, wzdęcia, spowolnione trawienie oraz w czasowej utracie apetytu. Monografia zielarska EMA precyzuje także próg wiekowy stosowania leków z korzeniem cykorii podróżnika (tj. dwunasty rok życia), oraz przeciwwskazanie do stosowania, czyli nadwrażliwość na rośliny z rodziny astrowatych.
Zaznaczmy również, że korzeń cykorii podróżnika to surowiec zielarski, który posiada w naszym kraju kilka zarejestrowanych roślinnych produktów leczniczych, m.in. „jednoskładnikowe” zioła do zaparzania przeznaczone do stosowania jako odwar oraz kilka złożonych roślinnych produktów leczniczych (mieszanki ziołowe o rozmaitych kierunkach działania w których korzeń cykorii jest jednym ze składników). Pośród nich są mieszanki ziołowe sporządzane wedle monografii narodowych „Farmakopei Polskiej”: „Zioła poprawiające trawienie” („Species digestivae”) oraz „Zioła metaboliczne I” („Species metabolicae I”).
Zakończenie
W następnym odcinku minicyklu poświęconego „Pharmeuropie” zajmiemy się projektem monografii farmakopealnej kolejnego nowego surowca zielarskiego. Doprawdy – bardzo wyjątkowego! Nie pozyskuje się go z uprawy, ani też nie zbiera z łąk i lasów… Nie należy on również do klasycznych surowców, które najczęściej odnajdujemy w podręcznikach ziołolecznictwa i farmakopeach: ani to liść, ani kwiat, ani ziele, ani kora. Nie jest to również korzeń i kłącze… Rozwiązanie tej zagadki jest niełatwe i tym bardziej zapraszamy Czytelników do lektury. Już wkrótce na łamach „Aptekarza Polskiego”!
Dr hab. Maciej Bilek, prof. UR
