Suplementacja celowana u pacjentów z ADHD w praktyce aptekarskiej 

Wstęp

Zaburzenia neurorozwojowe (ang. neurodevelopmental disorders, NDDs) obejmują zróżnicowane jednostki kliniczne rozpoznawane zwykle we wczesnych etapach rozowju. Mogą istotnie ograniczać funkcjonowanie osobiste, społeczne, edukacyjne lub zawodowe. [1]. Zgodnie z klasyfikacją Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), do tej grupy należą m.in. niepełnosprawność intelektualną, zaburzenia komunikacji, zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD), zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD).

ADHD jest przykładem zaburzenia neurorozwojowego o złożonej etiologii, które występuje u około 5–7% dzieci oraz 2,5% dorosłych. Warto podkreślić, że, u około 35%–70% dzieci z ADHD objawy utrzymują się także w wieku dorosłym [2], co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń współistniejących, takich jak zaburzenia lękowe, depresja oraz zaburzenia metaboliczne (np. otyłość, cukrzyca typu 2) [3]. Dorośli z ADHD wykazują wysoki odsetek współwystępujących zaburzeń lękowych i nastroju, a metaanalizy wskazują, że znaczna część dorosłych z ADHD ma co najmniej jedno dodatkowe rozpoznanie psychiatryczne, w tym lęk, depresję i zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych [3]. Ponadto, w kilku badaniach i metaanalizach wykazano związek ADHD (zwłaszcza u dorosłych) z wyższym ryzykiem otyłości, cukrzycy typu 2 i powiązanych zaburzeń metabolicznych, częściowo niezależnie od leczenia farmakologicznego, choć obserwowany efekt jest niewielki, a wyniki badań pozostają niejednoznaczne [4].

W wieku dorosłym deficyty uwagi przejawiają się przede wszystkim trudnościami w organizacji pracy, zarządzaniu czasem oraz regulacji emocji, co może sprzyjać przewlekłemu stresowi i poczuciu zmęczenia. Leki stymulujące (np. metylofenidat) mogą u części dorosłych pacjentów wywoływać działania niepożądane w postaci bezsenności, zmniejszonego apetytu czy wzrostu ciśnienia tętniczego, co bywa powodem poszukiwania bezpiecznych metod wspomagających terapię [5]. Choć farmakoterapia obejmuje leki stymulujące, np. metylofenidat, oraz niestymulujące, np. atomoksetynę, około 30% pacjentów nie uzyskuje satysfakcjonującej odpowiedzi lub nie toleruje działań niepożądanych. Farmaceuta może wspierać pacjenta w ocenie bezpieczeństwa suplementacji, ryzyka interakcji i zasadności wykonania badan laboratoryjnych. Współczesne badania nad etiopatogenezą ADHD wskazują na istotną rolę zaburzeń homeostazy metabolicznej, stresu oksydacyjnego oraz przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu (low-grade inflammation). Mimo rosnącej popularności suplementacji wśród pacjentów, w środowisku farmaceutycznym wciąż brakuje szczegółowych wytycznych opartych na dowodach naukowych (EBM), które precyzyjnie określałyby protokoły dawkowania, biodostępność poszczególnych form chemicznych oraz potencjalne interakcje z lekami psychotropowymi. Część zaleceń funkcjonujących w obiegu pozamedycznym opiera się na materiałach marketingowych, a nie na dowodach naukowych. Niemniej jednak obecne badania obserwacyjne prowadzone w populacji pediatrycznej z ADHD sugerują, że wybrane niedobory mikroskładników, w szczególności cynku, magnezu, żelaza oraz kwasów omega-3 mogą współwystępować z większym nasileniem objawów ADHD. Prawdopodobnie m.in. poprzez wpływ na szlaki dopaminergiczne i noradrenergiczne, choć nie przesądza to o związku przyczynowym.

Celem niniejszego artykułu jest synteza aktualnych dowodów naukowych dotyczących skuteczności wybranych suplementów diety. W artykule omówiono potencjalne mechanizmy działania nutraceutyków w modulacji osi jelito-mózg oraz integralności bariery jelitowej, może stanowić wsparcie w racjonalnej edukacji pacjentów.

Niedobory żywieniowe związane z ADHD

Związek pomiędzy jakością diety a objawami ADHD jest przedmiotem intensywnych badań. Aktualne dowody sugerują, że całościowe wzorce dietetyczne mogą mieć większe znaczenie kliniczne na przebieg zaburzenia niż pojedyncze składniki odżywcze. Rozwój mózgu wymaga odpowiedniej podaży zarówno makroskładników, jak i mikroskładników odżywczych. Niedobory wybranych witamin, składników mineralnych oraz wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (PUFA) mogą wpływać na funkcjonowanie obszarów mózgu zaangażowanych w patofizjologię ADHD, zwłaszcza kory przedczołowej. Szczególne znaczenie przypisuje się składnikom uczestniczącym w syntezie i metabolizmie neuroprzekaźników monoaminergicznych. U dzieci z ADHD często obserwuje się niższe stężenia DHA i EPA oraz wyższy stosunek kwasów omega-6 do omega-3. Mimo biologicznego uzasadnienia i licznych badań interwencyjnych, efekty kliniczne suplementacji pozostają niewielkie lub niejednoznaczne i wymagają dalszych badań w celu potwierdzenia skuteczności i mechanizmów działania [6]. 

Badania obserwacyjne sugerują, że dzieci i młodzież z ADHD częściej wykazują obniżone stężenia 25(OH)D w porównaniu z grupami kontrolnymi [6]. Potencjalne znaczenie mogą mieć także witaminy B6, B9 i B12, co wynika z faktu ich udziału w syntezie neuroprzekaźników oraz metabolizmie kwasów tłuszczowych. Z kolei witamina C, ze względu na działanie antyoksydacyjne, może wspierać ochronę komórek nerwowych i poprawiać wchłanianie żelaza. Dotychczasowe badania nie potwierdziły jednak skuteczności rutynowego stosowania dużych dawek witamin w redukcji objawów ADHD. Co więcej, część prac była obarczona poważnymi ograniczeniami metodologicznymi, co powoduje, że powinny być ostrożnie interpretowane [6]. Duże zainteresowanie budzi również stan zaopatrzenia organizmu w składniki mineralne, zwłaszcza żelaza i cynku, które są związane z funkcjonowaniem układu dopaminergicznego.. Analiza randomizowanych badań klinicznych prowadzonych u dzieci i młodzieży w wieku 5–15 lat sugeruje, że obniżone stężenia tych składników mineralnych mogą wiązać się zarówno z większym nasileniem objawów ADHD, jak i słabszą odpowiedzią na leczenie farmakologiczne [7]. Cynk uczestniczy w syntezie neuroprzekaźników monoaminergicznych, natomiast niedobory cynku i żelaza mogą wpływać negatywnie na funkcje poznawcze u dzieci. W badaniach obserwacyjnych u dzieci z ADHD częściej obserwowano niższe stężenia cynku, ferrytyny i magnezu, jednak wyniki są niespójne i nie pozwalają jednoznacznie określić, czy niedobory są przyczyną, czy konsekwencją zaburzenia [6], dlatego należy je ostrożnie interpretować. Z perspektywy farmaceutycznej najważniejsze wydaje się więc indywidualne podejście do pacjenta i zalecenie konsultacji planowanej suplementacji z lekarzem prowadzącym. Przed wdrożeniem suplementacji, warto zachęcić pacjenta lub opiekuna osoby z ADHD do oceny sposobu żywienia oraz ryzyka potencjalnych niedoborów. Warto także rozważyć wykonanie badań laboratoryjnych po konsultacji z lekarzem, zwłaszcza stężenie witaminy D, ferrytyny oraz parametrów gospodarki żelazowej. Pozwoli to na określenie ich statusu, zwłaszcza, że aktualny stan wiedzy nie uzasadnia rutynowego stosowania wysokodawkowej suplementacji witamin, minerałów czy kwasów omega-3 u wszystkich dzieci z ADHD.

Suplementacja w ADHD: Składniki odżywcze i związki bioaktywne

Strategie suplementacyjne w ADHD koncentrują się na korygowaniu niedoborów mikroskładników pełniących rolę kofaktorów w syntezie neuroprzekaźników oraz na modulowaniu płynności błon neuronalnych. Badania coraz częściej sugerują, że skuteczność interwencji suplementacyjnych w ADHD może zależeć od indywidualnego profilu metabolicznego, obecności niedoborów. W praktyce klinicznej oznacza to odejście od uniwersalnych schematów suplementacji na rzecz bardziej spersonalizowanego podejścia [8]. W praktyce klinicznej suplementacja w ADHD powinna być ukierunkowana przede wszystkim na wyrównywanie potwierdzonych lub prawdopodobnych niedoborów, a nie rutynowe stosowanie wysokich dawek preparatów „na koncentrację”. Z tego powodu większość badań skupia się na zastosowaniu składników jak witamina D, witaminy z grupy B, żelazo, cynk, magnez oraz kwasy omega-3 [6].

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 

Kwasy omega-3, zwłaszcza kwas EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy) są kluczowe dla struktury mózgu, który w 60% składa się z lipidów [9]. Wyniki badań klinicznych wskazują, że chociaż krótkoterminowe stosowanie daje niejednoznaczne wyniki, suplementacja trwająca co najmniej 4 miesiące może wiązać się z niewielką poprawą [10] szczególnie przy wyższej podaży EPA. Jednak znaczenie kliniczne tych efektów pozostaje dyskusyjne. Należy pamiętać, że widoczne korzyści mogą dotyczyć głównie osób z rzeczywistym niedoborem PUFA [6]. W przypadku ADHD dawka EPA może mieć znaczenie dla skuteczności suplementacji. W 4-miesięcznym badaniu z udziałem dzieci z ADHD (n≈50 w grupie) stwierdzono, że ośmiu uczestników w grupie omega-3 w porównaniu z trzema w grupie placebo nie spełnia już kryteriów diagnostycznych zaburzenia opozycyjno-buntowniczego (ODD) w punkcie końcowym, ale odpowiada to około 15–30% leczonych dzieci, a nie 75% [11]. Z kolei metaanalizy i badania RCT wskazują, że suplementacja omega-3 ma niewielki lub umiarkowany wpływ na ogólne objawy ADHD (zwłaszcza nieuwagę i nadpobudliwość-impulsywność), z silniejszymi sygnałami w podgrupach w protokołach o dłuższym czasie trwania lub wyższym poziomie EPA [12]. Obiecujące wyniki odnotowano także dla preparatów zawierających oleje morskie bogate w kwasy tłuszczowe. U dzieci z nasilonymi objawami ADHD obserwowano poprawę koncentracji, hamowania reakcji oraz zmniejszenie nadruchliwości i liczby błędów poznawczych. Jednak podobnie jak w przypadku innych suplementów, skuteczność wydaje się największa u pacjentów z wyjściowymi niedoborami lub nieprawidłowym sposobem żywienia [8].

ADHD i dysleksja jako przypadek szczególny

Dysleksja (specyficzne zaburzenie uczenia się z upośledzeniem czytania) oraz rozwojowe zaburzenie koordynacji (DCD/dyspraksja) często współwystępują z ADHD, mogą częściowo wiązać się ze wspólnymi mechanizmami metabolicznymi z zaburzeniami przemian wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. U części osób z dysleksją opisywano objawy sugerujące zaburzenia metabolizmu kwasów tłuszczowych, takie jak nadmierne pragnienie i suchość skóry. Kwasy te są niezbędne dla prawidłowej struktury neuronów wielkokomórkowych, odpowiedzialnych za szybkie przetwarzanie bodźców wzrokowych i słuchowych [14]. W badaniu Oxford-Durham u 117 dzieci (5–12 lat), podawanie przez 3 miesiące mieszanki olejów (558 mg EPA, 174 mg DHA i 60 mg GLA) wiązało się z poprawą wieku czytania o 9,5 miesiąca (w grupie placebo o 3,3 miesiąca), jak również wieku nabycia umiejętności pisania o 6,6 miesiąca. Suplementacja przyczyniła się także do istotnej redukcji zachowań typowych dla ADHD [13].

Witaminy i składniki mineralne

Analiza zbiorcza badań klinicznych sugeruje niewielki korzystny wpływ suplementacji cynku na całkowity wynik ADHD, choć nie zaobserwowano jednoznacznej poprawy nadruchliwości ani koncentracji. W przypadku żelaza i magnezu wyniki są jeszcze mniej przekonujące a dostępne badania są małe, heterogenne i często obarczone błędami metodologicznymi. Obecnie brak jest wystarczających dowodów, aby rekomendować rutynową suplementację tych składników u wszystkich pacjentów z ADHD [6]. W randomizowanym badaniu z udziałem dzieci z ADHD połączenie witaminy D i magnezu prowadziło do wzrostu stężeń magnezu i 25(OH)D3 we krwi oraz poprawy funkcjonowania emocjonalnego i społecznego. Korzystny wpływ zaobserwowano w zakresie reakcji lękowych i regulacji emocji, natomiast efekty dotyczące objawów psychosomatycznych pozostawały ograniczone i powinny być dalej badane. Należy pamiętać, że inne badania z zastosowaniem witaminy D3 w dawce 2000 IU dziennie nie wykazały istotnego wpływu na markery stresu oksydacyjnego ani cytokiny zapalne, takie jak TNF-α czy IL-6. Sugeruje to, że potencjalne korzyści suplementacji mogą wynikać bardziej z wyrównania niedoboru niż z bezpośredniego działania przeciwzapalnego [8]. Analiza badań klinicznych dotyczących suplementacji witamin w ADHD pokazuje, że nie wszystkie interwencje przynoszą porównywalne efekty terapeutyczne. Najbardziej obiecujące wyniki dotyczą witaminy D, natomiast preparaty wielowitaminowe nie wykazywały istotnej skuteczności klinicznej. W przypadku pacjentów z ADHD zarówno witamina D, jak i witaminy z grupy B wiązały się z istotną poprawą kliniczną. Dla witaminy D odnotowano umiarkowany efekt terapeutyczny (SMD=0,47), podobnie dla witamin z grupy B (SMD=0,41). Choć w badaniach dotyczących wyłącznie ADHD nie analizowano osobno witamin z grupy B, wyniki badań obejmujących zaburzenia neurorozwojowe sugerują ich potencjalne znaczenie terapeutyczne. Witaminy B6, B9 i B12 uczestniczą w syntezie serotoniny, dopaminy i noradrenaliny, a także w procesach metylacji i funkcjonowaniu mitochondriów. Niedobory tych witamin mogą zaburzać produkcję neuroprzekaźników oraz zwiększać stres oksydacyjny i neurozapalny. Analizy sugerują umiarkowany, ale istotny efekt terapeutyczny suplementacji witaminami z grupy B. Potencjalne korzyści obejmowały poprawę funkcji poznawczych, regulacji emocji oraz zachowań społecznych. Mechanizmy te mogą być związane z poprawą metabolizmu monoamin oraz wsparciem procesów energetycznych neuronów. W badaniach interwencyjnych suplementacja witaminą D wiązała się przede wszystkim z poprawą koncentracji, funkcjonowania emocjonalnego oraz zmniejszeniem nasilenia objawów behawioralnych. Korzyści były szczególnie widoczne u dzieci z obniżonym wyjściowym stężeniem 25(OH)D. Niektóre badania wykazały również poprawę parametrów psychospołecznych a dzieci suplementowane witaminą D lepiej radziły sobie z reakcjami lękowymi, napięciem emocjonalnym oraz funkcjonowaniem społecznym. To szczególnie istotne, ponieważ ADHD rzadko ogranicza się wyłącznie do problemów z koncentracją; zaburzenia regulacji emocjonalnej coraz częściej uważa się za jeden z centralnych elementów obrazu klinicznego [15]. Metaanaliza badań z zastosowaniem witaminy D jako dodatku do metylofenidatu wykazała niewielką, ale statystycznie istotną poprawę w zakresie zachowania, nadruchliwości i zaburzeń uwagi [6]. Jeszcze wyraźniejsze efekty obserwowano w zbiorczych analizach obejmujących wyłącznie pacjentów z ADHD. Spośród dziesięciu badań pięć dotyczyło witaminy D, a pięć preparatów multiwitaminowych. W tej grupie suplementacja witaminą D wykazała istotny efekt terapeutyczny o relatywnie dużej sile działania (SMD = 0,77), co sugeruje potencjalnie klinicznie istotny wpływ na objawy ADHD. Z kolei preparaty wielowitaminowe ponownie nie wykazywały przewagi nad placebo [15].

Na szczególną uwagę zasługuje również suplementacja żelaza i cynku. W wielu badaniach cynk stosowano jako terapię wspomagającą razem z metylofenidatem lub amfetaminą. Efekty suplementacji były umiarkowane, ale w części prac obserwowano poprawę przede wszystkim w zakresie zaburzeń koncentracji i impulsywności. W jednym z badań dodanie 10 mg cynku do terapii metylofenidatem skutkowało zmniejszeniem objawów nieuwagi po sześciu tygodniach leczenia. Poprawa częściej była zauważana przez nauczycieli niż rodziców, co może sugerować silniejszy wpływ suplementacji na funkcjonowanie poznawcze i szkolne niż na zachowanie w środowisku domowym. Niektóre dane wskazują również, że metylofenidat może obniżać stężenie cynku, co potencjalnie zwiększa zapotrzebowanie na ten składnik podczas terapii psychostymulującej. Najbardziej wyraźne korzyści z suplementacji cynku obserwowano u dzieci z wyjściowo niskim poziomem tego pierwiastka. W dużym badaniu obejmującym 400 dzieci poprawa dotyczyła głównie nadruchliwości, impulsywności i funkcjonowania społecznego, natomiast wpływ na deficyty uwagi był mniej jednoznaczny, co może być związane z faktem że cynk może wspierać metabolizm serotoniny oraz regulację dopaminy i noradrenaliny – neuroprzekaźników kluczowych w ADHD. Obiecujące wyniki obserwowano również przy suplementacji żelaza. Suplementacja siarczanem żelaza wiązała się z poprawą objawów ADHD zgłaszanych przez rodziców, nauczycieli i samych pacjentów, szczególnie w obszarze nieuwagi. W części badań obserwowano także zmniejszenie objawów zespołu niespokojnych nóg, który często współwystępuje z ADHD i zaburzeniami snu. Żelazo stanowi kofaktor hydroksylazy tyrozynowej, enzymu niezbędnego do syntezy dopaminy, noradrenaliny i serotoniny. Z kolei cynk uczestniczy w metabolizmie neuroprzekaźników i regulacji melatoniny, a dodatkowo może działać jako modulator wychwytu zwrotnego dopaminy. Niedobory obu pierwiastków mogą więc wpływać nie tylko na uwagę i impulsywność, ale także na sen, regulację emocji i funkcje wykonawcze. Ogólnie suplementacja cynku i żelaza jest dobrze tolerowana, a pacjenci zgłaszają jedynie łagodne działania niepożądane, takie jak nudności, bóle brzucha, zaparcia czy metaliczny smak w ustach [7].

Dostępne dane sugerują, że suplementacja w ADHD może stanowić element wspomagający terapię, jednak największe korzyści obserwuje się w modelu medycyny personalizowanej — po identyfikacji niedoborów, ocenie sposobu żywienia oraz analizie możliwych nadwrażliwości pokarmowych.

Tabela 1. Przykładowe schematy suplementacyjne wraz z grupami docelowymi

Suplementacja	Grupa docelowa	Sugerowane dawkowanie	Uwagi
Omega-3 (EPA+DHA)	Dzieci i dorośli	1000–2000 mg/dobę	Zalecany wysoki stosunek EPA do DHA; min. 3-4 mies.
Cynk	Głównie dzieci	15–30 mg/dobę	Wsparcie farmakoterapii; rola w regulacji dopaminy
Żelazo	Dzieci z niedoborem	80 mg/dobę (siarczan)	Tylko przy ferrytynie < 30 ng/mL; wymaga monitoringu
Magnez	Dzieci i dorośli	200–400 mg/dobę	Redukcja nadpobudliwości, poprawa jakości snu
Witamina D3	Dzieci i dorośli	1000–2000 IU/dobę	Korekta niedoboru wspiera funkcje poznawcze
Melatonina	Dzieci i dorośli	0,5–3 mg (dzieci)/3-5 mg (dor.)	Stosowana wieczorem przy problemach z zasypianiem

Związki pochodzenia roślinnego i adaptogeny

W ostatnich latach rośnie zainteresowanie wykorzystaniem suplementów nutraceutycznych jako elementu wspomagającego leczenie w ADHD, szczególnie u dzieci z dominującą nieuwagą, zaburzeniami snu, nadmierną impulsywnością lub gorszą tolerancją leków psychostymulujących. Analizowane badania obejmowały głównie L-teaninę, kofeinę, Bacopa monnieri oraz Ginkgo biloba. Efekty poszczególnych interwencji były bardzo zróżnicowane – od obserwowanej poprawy wybranych funkcji poznawczych do braku istotnych efektów klinicznych. Wykorzystanie ekstraktów roślinnych w nutripsychiatrii jest przedmiotem rosnącej liczby badan [16].

Szafran (Crocus sativus)

Ekstrakt z szafranu wykazuje potencjalną skuteczność wspierającą leczenie ADHD zwłaszcza przy zastosowaniu metylofenidatem. W krótkoterminowych badaniach klinicznych osiągał on dobrąskuteczność w łagodzeniu objawów ADHD u dzieci i młodzieży, niemniej jednak naukowcy podkreślają, że nie powinien on zastosować tradycyjnej farmaktoerapii [17]. W 6-tygodniowym, podwójnie zaślepionym badaniu RCT z udziałem 54 pacjentów w wieku 6–17 lat z ADHD uczestnicy otrzymywali 20–30 mg szafranu (ekstrakt z krokusa siewnego) dziennie lub 20–30 mg metylofenidatu dziennie, w dawce dostosowanej do masy ciała. Zmiany w wynikach w Skali Oceny ADHD ocenianych przez rodziców i nauczycieli od początku badania do 6. tygodnia nie wykazały statystycznie istotnej różnicy między grupą szafranu a grupą MPH,  jednak brakuje danych dotyczących skuteczności długoterminowej. Częstość występowania działań niepożądanych była również podobna w obu grupach, przy czym szafran był dobrze tolerowany w okresie 6 tygodni [18]. Szafran może być rozważany jako wsparcie w redukcji nadpobudliwości, podczas gdy MPH pozostaje lekiem o ugruntowanej pozycji w leczeniu ADHD i wspomaganie suplementacją nie powinno być stosowane jako zamiennik leczenia farmakologicznego [17].

Bacopa monnieri (Brahmi)

Roślina ta jest od wielu lat stosowana w medycynie ajurwedyjskiej.  Może wspierać uwagę, pamięć oraz kontrolę impulsów. Przegląd siedmiu badań u dzieci wykazał redukcję wyników nieuwagi o 85% w jednym z protokołów. W badaniu po dwunastu tygodniach suplementacji dawką 300 mg/dobę zaobserwowano poprawę krótkotrwałej pamięci werbalnej oraz elastyczności poznawczej przy jednoczesnym obniżeniu poziomu kortyzolu w surowicy. Spośród analizowanych preparatów roślinnych najwięcej korzystnych wyników uzyskano dla Bacopa monnieri. Z kolei w badaniu przeprowadzonym w Australii uczestniczyło 112 chłopców w wieku 6–14 lat z objawami nieuwagi i nadpobudliwości. Randomizowana, podwójnie zaślepiona interwencja wykazała poprawę koncentracji, nadruchliwości, funkcji poznawczych, oraz wydajności w zadaniach uwagowych. W kolejnym badaniu tej samej grupy stosowano ekstrakt CDRI 08 w dawce 160 mg dziennie przez 16 tygodni u 100 dzieci i nastolatków, u których zaobserwowano poprawę impulsywności, rozpraszalności, nadruchliwości, parametrów uwagi. Podobnie, wyniki uzyskane z 6-miesięcznej interwencji z zastosowaniem 225 mg Bacopa monnieri dziennie potwierdziły skuteczność widoczną jako 93% poprawy w zakresie niepokoju ruchowego, 85% poprawy nieuwagi, 67% poprawy impulsywności, 89% poprawy samokontroli, 78% poprawy problemów edukacyjnych. Podobna dawka 225 mg/dobę przyczyniła się do poprawy w zakresie pamięci roboczej, pamięci werbalnej, logicznego odtwarzania informacji, pamięci autobiograficznej, pamięci wzrokowej i słuchowej. Łącznie wyniki sugerują, że Bacopa monnieri może działać nie tylko objawowo, ale również wspierać funkcje poznawcze i neuroplastyczność. To jeden z najlepiej rokujących suplementów roślinnych w ADHD, szczególnie u dzieci z dominującą nieuwagą i trudnościami poznawczymi [16].

Rhodiola rosea (Różeniec górski)

Rhodiola rosea (różeniec górski) jest jednym z najlepiej przebadanych adaptogenów i w kontekście ADHD interesujący jest przede wszystkim jego wpływ na układ katecholaminowy, odpowiedź stresową oraz funkcje poznawcze. Różeniec jest adaptogenem szczególnie przydatnym dla dorosłych z ADHD, którzy zmagają się ze stresem zawodowym i wypaleniem. Chociaż nie jest to leczenie pierwszego rzutu dla rdzennych objawów, pomaga w regulacji osi HPA i redukuje zmęczenie psychiczne. Sugerowane dawki dla dorosłych to 300–600 mg rano, co pozwala uniknąć zaburzeń snu. Z perspektywy neurobiologicznej ADHD kluczowe znaczenie ma dysregulacja dopaminy i noradrenaliny. Ekstrakty z Rhodiola rosea w badaniach in vitro wykazują zdolność do modulacji tych układów neuroprzekaźnikowych – poprzez stymulację układu siatkowatego oraz zwiększenie dostępności dopaminy, serotoniny i noradrenaliny. W praktyce oznacza to potencjalne wsparcie procesów odpowiedzialnych za uwagę, motywację, hamowanie reakcji impulsywnych oraz utrzymanie wysiłku poznawczego. Drugim istotnym mechanizmem jest działanie adaptogenne, czyli regulacja osi stresu (HPA). Rhodiola ogranicza nadmierne wydzielanie kortyzolu i stabilizuje odpowiedź organizmu na stres. W ADHD ma to znaczenie szczególne, ponieważ przewlekła dysregulacja stresowa często nasila objawy takie jak rozproszenie uwagi, drażliwość, impulsywność oraz szybkie zmęczenie poznawcze. W tym sensie Rhodiola nie działa jak klasyczny stymulant, ale raczej „normalizuje” reaktywność organizmu na bodźce stresowe. Dodatkowo jeden z głównych składników aktywnych, salidrozyd, wykazuje działanie neuroprotekcyjne i hamuje apoptozę neuronów, chroni komórki nerwowe przed stresem oksydacyjnym i toksycznością glutaminianu oraz wspiera stabilność funkcji neuronalnych. To może mieć znaczenie w ADHD, gdzie coraz częściej podkreśla się udział stresu oksydacyjnego i zaburzeń plastyczności neuronalnej.

W badaniach klinicznych Rhodiola była analizowana głównie w kontekście zmęczenia psychicznego, funkcji poznawczych i nastroju. Wykazano poprawę uwagi i koncentracji, dokładności wykonywanych zadań, pamięci roboczej, odporności na zmęczenie psychiczne, objawów depresyjnych i wyczerpania. Te efekty są szczególnie istotne w ADHD, gdzie dominującym problemem często nie jest sama „nadpobudliwość”, ale szybkie wyczerpywanie zasobów poznawczych i spadek efektywności uwagi w czasie.

W badaniach i obserwacjach klinicznych wskazuje się również na dobrą tolerancję Rhodioli, bez istotnych działań niepożądanych w standardowych dawkach. W ADHD bywała stosowana jako wsparcie, szczególnie w łagodniejszych postaciach zaburzenia, jako uzupełnienie farmakoterapii, w przypadku zmęczenia poznawczego i „mgły mózgowej”, a także u osób z dużą reaktywnością stresową. Rhodiola rosea w ADHD działa potencjalnie wielokierunkowo: moduluje neuroprzekaźniki związane z uwagą (dopamina i noradrenalina), stabilizuje odpowiedź stresową poprzez oś HPA oraz chroni neurony przed stresem oksydacyjnym. Nie jest jednak klasycznym leczeniem ADHD i jej zastosowanie należy traktować jako wsparcie objawowe, szczególnie w obszarze koncentracji, zmęczenia psychicznego i regulacji stresu [19]

Ginkgo biloba 

Ginkgo biloba oceniano głównie jako terapię wspomagającą. W badaniu Shakibaei i wsp. dzieci otrzymywały 80–120 mg ekstraktu dziennie przez 6 tygodni [20]. Zaobserwowano istotnie większą poprawę nieuwagi ocenianej przez rodziców w porównaniu z placebo. Odsetek odpowiedzi klinicznej był również wyższy w grupie suplementowanej. Z kolei w badaniu pilotażowym Sandersleben i wsp. stosowano ekstrakt EGb 761®, zwiększając dawkę nawet do 240 mg dziennie, jeśli objawy utrzymywały się [20]. Poprawie ulegały podstawowe objawy ADHD, a także jakość życia, wydajność poznawcza i aktywność bioelektryczna mózgu. Badanie porównujące Ginkgo biloba z metylofenidatem wskazało na zwiększenie jego skuteczności w redukcji objawów ADHD, ale ekstrakt z miłorzębu był lepiej tolerowany. Dzieci rzadziej zgłaszały bezsenność, utratę apetytu i bóle głowy. Może to sugerować potencjalne zastosowanie Ginkgo biloba u pacjentów źle tolerujących leki psychostymulujące lub jako terapii wspomagającej przy dominujących problemach z koncentracją i zmęczeniem poznawczym, niemniej jednak trzeba pamiętać o indywidualnej tolerancji preparatu i mieć na uwadze ryzyko wystąpienia krwawień zwłaszcza przy terapii lekami przeciwzakrzepowymi [16].

L-teanina

L-teanina, aminokwas naturalnie występujący w zielonej herbacie, była oceniana w dwóch badaniach klinicznych dotyczących ADHD [16]. W badaniu Kahathuduwa i wsp. analizowano wpływ połączenia L-teaniny z kofeiną u pięciu chłopców z ADHD w wieku 8–15 lat. Interwencja koncentrowała się na funkcjach poznawczych, kontroli impulsów i kontroli uwagi Zastosowanie L-teaniny poprawiało całkowity wynik funkcji poznawczych ocenianych za pomocą NIH Cognition Toolbox (p=0,040). Jeszcze lepsze efekty uzyskano przy jednoczesnym podaniu kofeiny i L-teaniny – poprawiała się zdolność utrzymania uwagi, wyniki w zadaniu Go/No-Go oraz kontrola reakcji hamowania. Połączenie to zmniejszało aktywność tzw. default mode network, sieci stanu domyślnego mózgu (default mode network, DMN). Jednocześnie autorzy zauważyli, że stosowanie samej kofeiny lub samej L-teaniny mogło pogarszać kontrolę hamowania reakcji, co sugeruje, że efekt neurokognitywny może zależeć od synergii obu składników [16]. Drugie badanie, przeprowadzone przez Lyon i wsp., obejmowało 98 chłopców z ADHD w wieku 8–12 lat. Dzieci otrzymywały 400 mg L-teaniny dziennie w postaci tabletek do żucia jako dwie dawki po 200 mg rano i po południu [21]. Interwencja trwała kilka tygodni i skupiała się przede wszystkim na jakości snu. Zaobserwowano m.in. poprawę efektywności snu, większy procent czasu rzeczywiście przespanego, tendencję do mniejszej aktywności nocnej, skrócenie okresów wybudzeń po zaśnięciu. Nie wykazano natomiast istotnego wpływu na czas zasypiania ani całkowity czas snu. Co ważne, suplementacja była bardzo dobrze tolerowana. Nie zgłoszono poważnych działań niepożądanych, a jedyny incydent – przejściowy tik twarzy – uznano za niezwiązany z interwencją. W praktyce klinicznej sugeruje to, że L-teanina może być szczególnie przydatna u dzieci z ADHD współistniejącym z zaburzeniami snu, nadmiernym pobudzeniem wieczornym lub trudnościami z wyciszeniem układu nerwowego.

Kofeina

Mimo że kofeina zwiększa aktywność dopaminergiczną i poprawia czujność, większość badań nie potwierdziła jej skuteczności w leczeniu ADHD. W badaniu Agoston i wsp. analizowano codzienne spożycie kofeiny u ponad 2200 dorosłych osób. Średnie spożycie wynosiło około 223–255 mg kofeiny dziennie, jednak nie wykazano związku pomiędzy ilością spożywanej kofeiny a nasileniem objawów ADHD [22]. Podobne wyniki uzyskano w randomizowanych badaniach crossover z protokołami uwzględniającymi dawki 160–300 mg kofeiny przez 21 dni a także 300–500 mg kofeiny dziennie. Jedyny potencjalnie korzystny efekt kofeiny obserwowano wtedy, gdy była podawana razem z L-teaniną. Sama kofeina nie wykazywała stabilnych korzyści klinicznych w ADHD. To ważna informacja praktyczna, ponieważ wiele osób z ADHD intuicyjnie sięga po napoje energetyczne lub duże ilości kawy jako formę „samoleczenia”. Dane naukowe nie potwierdzają jednak skuteczności takiej strategii.

Melatonina

Zaburzenia snu są jednym z najczęstszych problemów współwystępujących z ADHD – dotyczą nawet 25–55% pacjentów pediatrycznych. Najczęściej obejmują opóźnione zasypianie, trudności z porannym wybudzaniem oraz obniżoną jakość snu, co potwierdzają zarówno subiektywne raporty rodziców, jak i obiektywne pomiary polisomnograficzne. Patofizjologia tych zaburzeń jest wieloczynnikowa i obejmuje m.in. działanie leków stymulujących, współwystępujące zaburzenia lękowe, zespoł niespokojnych nóg (RLS) oraz zaburzenia rytmu okołodobowego. Melatonina jest endogennym neurohormonem wydzielanym przez szyszynkę w odpowiedzi na ciemność, który działa poprzez receptory w jądrze nadskrzyżowaniowym podwzgórza. Jej efekt fizjologiczny obejmuje obniżenie temperatury ciała oraz indukcję senności, prawdopodobnie poprzez nasilenie transmisji GABA-ergicznej. U dzieci z ADHD i współistniejącą bezsennością z opóźnionym zasypianiem obserwuje się opóźnione wydzielanie melatoniny oraz przesunięcie rytmu dobowego. To stanowi biologiczne uzasadnienie suplementacji. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu kontrolowanym placebo u dzieci (6–12 lat) wykazano, że melatonina skraca latencję snu (p=0,01) i poprawia efektywność snu (p=0,01). Po 3-letniej obserwacji u 88% dzieci utrzymywał się efekt leczenia, po odstawieniu obserwowano nawrót opóźnienia snu u 92%. Według oceny rodziców nastąpiła poprawa zachowania (71%) i nastroju (61%). Nie odnotowano istotnych działań niepożądanych. Chociaż melatonina nie wpływa bezpośrednio na podstawowe objawy ADHD takie jak impulsywność i zaburzenia uwagi, poprawa snu może wtórnie wspierać regulację emocji i funkcjonowanie poznawcze. Jest uznawana za dobrze tolerowaną metodę wspierającą szczególnie u pacjentów z ADHD i współistniejącymi z zaburzeniami rytmu snu [16].

Racetamy 

Racetamy (np. piracetam, aniracetam, pramiracetam) są substancjami nootropowymi, których zastosowanie w ADHD nie stanowi standardu postępowania klinicznego, Odpowiadają za transmisję pobudzającą, uczenie się i pamięć. Mechanizmy ich działania obejmują modulację receptorów AMPA, zwiększenie neuroplastyczności, potencjalną stymulację BDNF, ułatwienie długotrwałego wzmocnienia synaptycznego (LTP) oraz działanie neuroprotekcyjne. Należy jednak pamiętać, że w przypadku ADHD zastosowanie ich wymaga szczególnej ostrożności. Choć mogą się one wydawać obiecującym wsparciem u dzieci z ADHD doświadczających trudności w uczeniu się (dysleksja, zaburzenia językowe), wprowadzenie racetamów powinno być skonsultowane z pediatrą i psychiatrą. W badaniach prowadzonych u dzieci z dysleksją (często współwystępującą z ADHD) piracetam (3600 mg/dobę) wspomagał poprawne czytanie i rozumienie tekstu po 12 tygodniach, a efekt utrzymywał się do 36 tygodni. Choć nie obserwowano istotnych działań niepożądanych z uwagi na ograniczony stan wiedzy wyniki te nadal nie pozwalają na włączenie racetamów do leczenia ADHD [16].

Obiecujące obserwacje kliniczne:

• pramiracetam – potencjalny efekt „uspokajający”,
• aniracetam – potencjalny efekt „aktywizujący poznawczo”.

Probiotyki i preparaty wieloskładnikowe

 Probiotykoterapia jest przedmiotem rosnącego zainteresowania badaczy. W badaniach z zastosowaniem Bifidobacterium bifidum obserwowano zmniejszenie nasilenia wybranych objawów ADHD, jak i zmiany w składzie mikrobioty jelitowej. Choć wyniki są obiecujące, autorzy podkreślają konieczność dalszych badań z większymi grupami pacjentów [8].

Stosowanie probiotyków w ADHD opiera się na obserwacji, że pacjenci ci posiadają odmiennyprofil mikrobioty, m.in. podwyższony stosunek Firmicutes do Bacteroidetes (F/B ratio). Długofalowa suplementacja szczepem Lactobacillus rhamnosus GG u niemowląt z grup ryzyka wiązała się z mniejszą częstością rozpoznania ADHD w wieku 13 lat. W badaniu RCT u studentów z ADHD, podawanie wieloszczepowego probiotyku przez trzy miesiące istotnie zmniejszyło nadpobudliwość oraz poprawiło wyniki akademickie i zmniejszyło dolegliwości żołądkowo-jelitowe [23].

Chociaż w poprzednich badaniach suplementacja preparatami wielowitaminowymi nie wykazywała istotnych korzyści klinicznych [15] to w przypadku dorosłych wdrożenie kompleksowej interwencji uwzględniającej podanie  preparatu Nutrition Bio Shield (NBS) jako formy opatentowanej mieszanki pochodzącej z pełnego ziarna pszenicy, wykazuje obiecujące wyniki w poprawie objawów u dzieci z ADHD. Preparat NBS jako przykład bioaktywnego koncentratu zawiera witaminy (witamina A, C, D, K, oraz witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B5, B6, B9) oraz alfa-tokoferol), składniki mineralne (magnez, cynk, żelazo, miedź, mangan, fosfor, wapń, potas, siarka, bor), a także kwasy tłuszczowe omega-3, omega-6 i omega-9 oraz polifenole. W ramach interwencji, pacjenci otrzymywali 5 g proszku dziennie przez min. 8 tygodni dla uzyskania efektów terapeutycznych. Po zakończeniu badania analiza wyników wykazała, że w grupie dorosłych z ADHD nastąpiła istotna statystycznie redukcja objawów wg punktacji w skalach ADHD w porównaniu do grupy placebo (wielkość efektu wg współczynnika d Cohena wyniósł 0,74, co oznacza średni do dużego efektu terapeutycznego). 21,7% pacjentów w grupie NBS wykazało poprawę kliniczną (wobec 4,2% w grupie placebo), co widoczne było w poprawie ich jakości życia wg  skali WHOQOL-BREF (średnia różnica między grupami: 5,6 pkt). Interwencja nie wiązała się z obecnością skutków ubocznych (pojedyncze przypadki nudności lub nietolerancji). Chociaż mechanizm działania mieszanki nadal wymaga potwierdzenia hipotezy sugerują, że podawanie suplementu może wpływać na produkcję katecholamin. Mikroskładniki (B6, żelazo, cynk, magnez) są niezbędnymi kofaktorami dla enzymów takich jak hydroksylaza tyrozynowa, kluczowa w produkcji dopaminy, a także wiązać się z poprawą płynności błon neuronalnych, a wielonienasycone kwasy tłuszczowe zawarte w NBS wpływają na płynność błon komórkowych i funkcję receptorów neurotransmiterów. Warto dodać, że podanie antyoksydantów polifenolowych  może przyczyniać się do zmniejszenia nasilenia przewlekłego stanu zapalnego [8, 16].

Rekomendacje dla praktyki aptekarskiej: 

Suplementacja w ADHD nie jest leczeniem pierwszego rzutu, lecz interwencją wspierającą. Największą skuteczność obserwuje się w sytuacjach:

• obecności niedoborów lub ryzyka niedoborów
• zaburzeń snu i rytmu dobowego
• diety wysokoprzetworzonej
• współistniejącego stresu metabolicznego i psychicznego
• częściowej odpowiedzi lub nietolerancji farmakoterapii.

Wywiad apteczny:

Dieta:

• spożycie ryb i źródeł omega-3
• jakość diety (udział żywności wysokoprzetworzonej)
• selektywność pokarmowa.

Sen:

• trudności w zasypianiu
• wybudzenia nocne
• opóźnienie rytmu dobowego

Funkcjonowanie poznawcze:

• zmęczenie i „brain fog”
• spadki koncentracji w ciągu dnia

Farmakoterapia:

• stosowanie metylofenidatu / atomoksetyny
• działania niepożądane (sen, apetyt, ciśnienie)

Suplementy pierwszego wyboru

Omega-3 (EPA>DHA)

1000–2000 mg/dobę (EPA + DHA)

Wskazania:

• dieta uboga w ryby
• zaburzenia uwagi i impulsywność
• wsparcie długoterminowe (minimum 3–4 miesiące)

Uwagi:

• preferowany wysoki udział EPA
• efekt narasta powoli
• największa skuteczność przy niedoborze PUFA

Witamina D3

1000–2000 IU/dobę

Wskazania:

• niska ekspozycja na słońce
• obniżony nastrój
• sezon jesienno-zimowy

Uwagi:

• główna korzyść: wyrównanie niedoboru
• możliwa poprawa regulacji emocji i uwagi

Magnez

200–400 mg/dobę

Wskazania:

• nadpobudliwość
• napięcie psychiczne
• zaburzenia snu

Preferowane formy:

• cytrynian, glicynian

Suplementy celowane

Cynk

15–30 mg/dobę

Wskazania:

• podejrzenie niedoboru
• zaburzenia koncentracji
• wsparcie terapii farmakologicznej

Uwagi:

• możliwy wpływ na układ dopaminergiczny
• szczególnie przy równoległej farmakoterapii

Żelazo (wyłącznie po oznaczeniu ferrytyny)

80 mg/dobę (siarczan żelaza)

Warunek:

• ferrytyna < 30 ng/mL

Znaczenie:

• synteza dopaminy, noradrenaliny i serotoniny
• poprawa funkcji poznawczych przy niedoborze

Melatonina

0,5–3 mg (dzieci) / 3–5 mg (dorośli)

Wskazania:

• opóźnione zasypianie
• ADHD z zaburzeniami rytmu snu

Uwagi:

• dobra tolerancja
• nie wpływa bezpośrednio na objawy rdzenne ADHD

Adaptogeny – wymagają konsultacji lekarskiej

Bacopa monnieri

300 mg/dobę

• poprawa uwagi i pamięci
• efekt po 8–12 tygodniach

Szafran

20–30 mg/dobę

• łagodzenie nadpobudliwości
• możliwe działanie porównywalne do MPH w krótkich badaniach

Rhodiola rosea

300–600 mg rano

• zmęczenie poznawcze
• stres i wypalenie (szczególnie u dorosłych)

Ginkgo biloba

80–240 mg/dobę

• koncentracja
• funkcje poznawcze
• dobra tolerancja przy stymulantach

Zaburzenia snu 

W przypadku bezsenności:

• melatonina
• magnez

Sen jest jednym z najważniejszych modulowanych parametrów w ADHD i często warunkuje poprawę innych objawów.

Baza suplementacji wg praktyki apektarskiej:

• omega-3
• witamina D
• magnez

Objawy dominujące:

• sen – melatonina
• koncentracja – cynk, Bacopa
• zmęczenie – Rhodiola

Diagnostyka niedoborów

• żelazo (tylko przy niskiej ferrytynie)
• korekta dietetyczna

Najlepsze efekty suplementacji w ADHD obserwuje się:

• przy wyrównywaniu niedoborów
• w interwencjach długoterminowych (≥8–12 tygodni)
• w podejściu spersonalizowanym, a nie schematycznym

Podsumowanie i wnioski końcowe

ADHD, jako heterogenne zaburzenie neurorozwojowe, coraz częściej analizuje się nie tylko w kontekście neurotransmisji dopaminergicznej i noradrenergicznej, ale również osi jelito–mózg, metabolizmu, stresu oksydacyjnego i przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu. W tym ujęciu suplementacja nie jest terapią podstawową, lecz strategią wspierającą, szczególnie w podejściu spersonalizowanym. Kluczowe mechanizmy, które tłumaczą potencjalne działanie nutraceutyków, obejmują modulację układów dopaminergicznego i noradrenergicznego, wsparcie syntezy neuroprzekaźników (kofaktory enzymatyczne: żelazo, cynk, B6, B9, B12), redukcję stresu oksydacyjnego i neurozapalenia,  poprawę płynności błon neuronalnych (PUFA omega-3),  regulację osi HPA i reakcji stresowej, wpływ na rytm dobowy i jakość snu (melatonina). W praktyce oznacza to, że suplementacja może działać regulująco i nie wykazuje działania porównywalnego z lekami stymulującymi.

Najsilniej udokumentowane interwencje obejmują Omega-3 (EPA/DHA). W przypadku Omega-3 wykazano umiarkowaną poprawę objawów ADHD (szczególnie nieuwagi), przy wysokim udziale EPA i dłuższym czasie stosowania oraz przy niedoborach PUFA. Melatonina jest dobrze udokumentowana w ADHD z zaburzeniami snu, ponieważ skraca latencję snu i poprawia jego efektywność. Nie wpływa bezpośrednio na ADHD, ale wtórnie poprawia funkcjonowanie emocjonalne i poznawcze. Z kolei niedobory żelaza, cynku, magnezu i witaminy D mogą być związane z większym nasileniem objawów ADHD. Dostępne badania wskazują, że suplementacja tych składników może przynosić niewielkie lub umiarkowane korzyści kliniczne, zwłaszcza u pacjentów z potwierdzonymi niedoborami.

Adaptogeny i związki roślinne nadal wymagają potwierdzenia w badaniach. Wstępne dane dotyczą Rhodiola rosea, które mogą być związane z poprawą odporności na stres i zmęczenie poznawcze oraz potencjalną modulacją dopaminy i noradrenaliny. Bacopa monnieri może poprawiać pamięć, uwagę i funkcje wykonawcze. W przypadku Ginkgo biloba i szafranu zaobserwowano umiarkowaną poprawę uwagi i funkcji poznawczych.

Interwencje o ograniczonej, ale interesującej sile działania to Kofeina + L-teanina.  Sama kofeina jest nieskuteczna w ADHD, ale połączenie jej może poprawiać uwagę i kontrolę impulsów. Racetamy badano głównie w kontekście zaburzeń uczenia się.

Suplementacja w ADHD nie zastępuje farmakoterapii i znajduje największe uzasadnienie jako korekta niedoborów, wsparcie snu i stresu, modulacja funkcji poznawczych i powinna być traktowana jako element medycyny spersonalizowanej.

dr n. biomed. Joanna Michalina Jurek
Zakład Biostatystyki i Medycyny Translacyjnej, I Katedra Pediatrii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Centrum Psychiatrii i Psychoterapii SpesMedica, Piotrków Trybunalski

Piśmiennictwo:

1. Gomez R, Chen W, Houghton S. Differences between DSM-5-TR and ICD-11 revisions of attention deficit/hyperactivity disorder: A commentary on implications and opportunities. World J Psychiatry. 2023 May 19;13(5):138-143.

2. Oxford CBT. DSM-5 ADHD. https://www.oxfordcbt.co.uk/dsm-5-adhd/ (dostęp: 3.05.2026)

3. Katzman MA, Bilkey TS, Chokka PR, et al. Adult ADHD and comorbid disorders: clinical implications of a dimensional approach. BMC Psychiatry. 2017;17(1):302.

4. Cumyn L, French L, Hechtman L. Comorbidity in adults with attention-deficit hyperactivity disorder. Can J Psychiatry. 2009;54(10):673-683.

5. The impact of nutrition on ADHD symptoms: a comprehensive review. https://adhd.clinic/news–research/the–impact–of–nutrition–on–adhd–symptoms–a–comprehensive–review/ (dostęp: 3.05.2026)

6. Ríos-Hernández A, Alda JA, Farran-Codina A, et al. The Mediterranean Diet and ADHD in Children and Adolescents. Pediatrics. 2017 Feb;139(2):e20162027.

7. Granero R, Pardo-Garrido A, Carpio-Toro IL, et al. The role of iron and zinc in the treatment of ADHD among children and adolescents: A systematic review of randomized clinical trials. Nutrients. 2021;13(11):4059.

8. Abhishek F, Gugnani JS, Kaur H, et al. Dietary interventions and supplements for managing attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): A systematic review of efficacy and recommendations. Cureus. 2024;16(9):e69804.

9. Hunter C, Smith C, Davies E, et al. A closer look at the role of nutrition in children and adults with ADHD and neurodivergence. Front Nutr. 2025;12:1586925.

10. Liu TH, Wu JY, Huang PY, et al. Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids for Core Symptoms of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Clin Psychiatry. 2023 Aug 30;84(5):22r14772.

11. Sinn N, Bryan J. Effect of supplementation with polyunsaturated fatty acids and micronutrients on learning and behavior problems associated with child ADHD. J Dev Behav Pediatr. 2007 Apr;28(2):82-91.

12. Derbyshire E. Do omega-3/6 fatty acids have a therapeutic role in children and young people with ADHD? J Lipids. 2017;2017:6285218.

13. Richardson AJ, Montgomery P. The Oxford-Durham study: a randomized, controlled trial of dietary supplementation with fatty acids in children with developmental coordination disorder. Pediatrics. 2005 May;115(5):1360-6.

14. Zelcer M, Goldman RD. Omega-3 and dyslexia: Uncertain connection. Can Fam Physician. 2015 Sep;61(9):768-70.

15. Shen Y, Xie Y, Zheng Y, et al. Vitamin interventions in ASD and ADHD: Systematic review and meta-analysis. Neuropsychiatr Dis Treat. 2025;21:1845-1855.

16. Al Shahab S, Al Balushi R, Qambar A, et al. Efficiency of different supplements in alleviating symptoms of ADHD with or without the use of stimulants: A systematic review. Nutrients. 2025;17(9):1482.

17. Blasco-Fontecilla H, Moyano-Ramírez E, Méndez-González O, et al. Effectivity of Saffron Extract (Saffr’Activ) on Treatment for Children and Adolescents with Attention Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD): A Clinical Effectivity Study. Nutrients. 2022 Sep 28;14(19):4046.

18. Saffron as good as methylphenidate in treating ADHD in small trial. Brown University Child & Adolescent Psychopharmacology Update. 2019;21(4):6-7.

19. Sharma A, Gerbarg PL, Brown RP. Non-pharmacological treatments for ADHD in youth. Adolesc Psychiatry (Hilversum). 2015;5(2):84-95.

20. Shakibaei F, Radmanesh M, Salari E, et al. Ginkgo biloba in the treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents: A randomized, placebo-controlled trial. Complement Ther Clin Pract. 2015;21(2):61-67.

21. Lyon MR, Kapoor MP, Juneja LR. The effects of L-theanine (Suntheanine®) on objective sleep quality in boys with attention deficit hyperactivity disorder (ADHD): A randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Altern Med Rev. 2011;16(4):348-354.

22. Ágoston C, Urbán R, Király O, et al. Why do you drink caffeine? The development of the motives for caffeine consumption questionnaire (MCCQ) and its relationship with gender, age and the types of caffeinated beverages. Int J Ment Health Addict. 2018;16(4):981-999.

23. ExLevy Schwartz M, Magzal F, Yehuda I, et al. Exploring the impact of probiotics on adult ADHD management through a double-blind RCT. Sci Rep. 2024 Nov 5;14(1):26830.