Ból głowy u dziecka jest najczęstszą przyczyną konsultacji neurologicznych. Mimo to nie można go bagatelizować. Warto też wiedzieć, że migrenowe bóle głowy mogą dotyczyć zarówno dorosłych, jak i dzieci.
Wydawać by się mogło, że w praktyce aptecznej z pacjentem pediatrycznym z bólem głowy nie mamy zbyt często do czynienia. Czy aby na pewno? Często opiekunowie proszą o konkretny lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy nie mówiąc w jakim wskazaniu planują podać go dziecku. Warto więc w takiej sytuacji zainicjować rozmowę z opiekunem.
Opis przypadku
Opiekun dziecka prosi o lek przeciwbólowy i przekazuje farmaceucie następujące informacje:
- Pacjentką jest 9-letnia dziewczynka,
- Dziewczynka nie potrafi połykać tabletek i kapsułek,
- Najlepiej, żeby lek był w innej postaci niż zawiesina, łatwej do zastosowania poza domem.
Wstępna analiza
W omawianej sytuacji kluczowe jest, aby:
- Prawidłowo zarekomendować lek – w tym celu należy uzupełnić informacje przekazane przez opiekuna o:
- cel stosowania leku – co pozwoli dobrać właściwy lek, zgodny z wytycznymi,
- masę ciała dziecka – co pozwoli dobrać odpowiednią dawkę leku,
- Zweryfikować, czy opiekun może na własną rękę podawać dziecku lek, czy jednak konieczna jest konsultacja z lekarzem.
Jakie pytania powinien zadać farmaceuta opiekunowi?
Należy zadać pytania mające na celu doprecyzowanie sytuacji, w których opiekun chce podawać dziecku lek oraz dokonanie wyboru leku w wygodnej postaci i odpowiedniej dawce.
| WYWIAD podstawowy | |
| PYTANIA FARMACEUTY | ODPOWIEDZI OPIEKUNA |
| Ile dziecko waży? | Dziecko waży 35 kg. |
| W jakich sytuacjach opiekun planuje dziecku podawać lek? | Dziecko czasem skarży się na ból głowy m.in. w podróży, podczas zakupów w galerii handlowej, ale też w domu. |
W trakcie wywiadu podstawowego pojawił się wątek bólu głowy u dziecka. W takim przypadku należy rozwinąć rozmowę i zadać opiekunowi kilka dodatkowych pytań, umożliwiających określenie skali problemu w oparciu o tzw. red flags.
Czytaj także: Jak bez stresu wrócić do pracy po urodzeniu dziecka?
Do red flags w przypadku bólu głowy u dziecka należą:
- wiek poniżej 3 lat,
- ból głowy nocny lub po przebudzeniu,
- towarzyszące wymioty w nocy lub wczesnym rankiem,
- początek po wysiłku fizycznym, kaszlu,
- spadek funkcji poznawczych lub zmiany osobowości,
- zmieniony stan świadomości,
- napady padaczkowe w wywiadzie,
- niedawny początek (<2 miesiące),
- gwałtowny początek ataku bólu,
- szybkie pogorszenie stanu dziecka,
- zmiana charakteru bólu,
- ból zlokalizowany w okolicy potylicznej,
- ból jednostronny.[1]
| WYWIAD rozszerzony | |
| PYTANIA FARMACEUTY | ODPOWIEDZI OPIEKUNA |
| Od kiedy dziecko skarży się na ból głowy? | Dziecko po raz pierwszy zasygnalizowało ból głowy ok. pół roku temu. |
| Jak często dziecko doświadcza dolegliwości bólowych? | Ból pojawia się niej częściej niż 2-3 razy w miesiącu. |
| Czy zdarza się, że ból budzi dziecko w nocy? | Nie było takiej sytuacji. |
| Czy bólowi głowy towarzyszą inne objawy, takie jak światłowstręt, nudności, wymioty, zmiana zachowania lub świadomości dziecka? | Bólowi nie towarzyszą żadne niepokojące objawy. |
| Czy udało się zaobserwować w jakich sytuacjach najczęściej dziecko skarży się na ból głowy? | Najczęściej w podróży, poza domem (np. w galerii handlowej), ale w domu również. Opiekun nie zastanawia się nad okolicznościami. |
| Czy leki dotychczas stosowane były skuteczne? | Po podaniu leku ból zawsze mija. |
Z przeprowadzonego wywiadu rozszerzonego nie wynika, aby dziecko wymagało pilnej konsultacji z lekarzem. Jeśli jednak opiekun zgłosiłby choć jeden z objawów alarmowych, konieczne byłoby niezwłoczne skierowanie dziecka do lekarza.
Czytaj także: Porozmawiajmy o… autyzmie [WYWIAD]
Podjęte działania
W tym przypadku podjęte działania obejmują wydanie leku zgodnie z oczekiwaniami opiekuna.
Kluczowa rekomendacja: lek z paracetamolem w wygodnej postaci.
Należy przekazać opiekunowi, że:
- proponowany lek jest w postaci granulatu doustnego,
- lek zawiera paracetamolem w dawce 500 mg – dawka 500 mg mieści się w zakresie dawki terapeutycznej dla dziecka o masie ciała 35 kg (350-525 mg). Dziecko może przyjąć w ciągu doby maksymalnie 4 dawki leku w odstępach co 6 godzin.
- preparat jest o delikatnym cytrynowym smaku i podany na język musuje, a następnie rozpuszcza się bez konieczności popicia wodą,
- taka postać leku sprawdza się idealnie dla starszych dzieci mających jeszcze problem z połykaniem tabletek i kapsułek, a ponadto niewielkie saszetki z granulatem można z łatwością nosić zawsze przy sobie.
Zalecenia farmaceuty
Kluczowe zalecenie: prowadzenie dzienniczka bólu głowy u dziecka
Należy zalecić opiekunowi rozważenie konsultacji lekarskiej w celu rozpoznania przyczyny bólu głowy. Skrupulatna obserwacja dziecka przez opiekuna i prowadzenie dokładnych notatek pomogą w przygotowaniu się do wizyty lekarskiej i ułatwi pediatrze zebranie wywiadu. Jednocześnie należy przekazać opiekunowi, że istotne dla lekarza będą kwestie dotyczące:
- częstotliwości (dokładna daty epizodów bólowych),
- charakterystyki bólu (lokalizacja, rodzaj bólu, czas trwania, nasilenie, czynniki wyzwalające i łagodzące, reakcja na leki, dodatkowe objawy towarzyszące bólowi).[1]
Dodatkowe zalecenia: zapobieganie bólom głowy
Opiekunowi dziecka warto zarekomendować kilka metod niefarmakologicznych, które mogą pomóc zmniejszyć częstotliwość i złagodzić bóle głowy:
- odpowiednia podaż płynów (dla dziecka o masie ciała 35 kg – ok. 1800 ml),
- ograniczenie tzw. czynników wyzwalających, które mogą powodować ból głowy u dziecka (np. hałas, nadmiar bodźców wzrokowych, stres),
- wietrzenie pomieszczeń, w których przebywa dziecko,
- zadbanie o prawidłową postawę dziecka w czasie codziennych czynności,
- odpowiedni ubiór podczas podróży i na zakupach.
Kompendium wiedzy na temat bólu głowy u dziecka
Ból głowy u dzieci jest jednym z najczęstszych zaburzeń w neurologii pediatrycznej i może dotyczyć nieco ponad 58% dzieci.[1] Do przyczyn bólu głowy można zaliczyć zarówno niedostateczne nawodnienie, zmęczenie czy nieprawidłowe nawyki, jak i poważne choroby, dlatego też nie można go bagatelizować.
Rodzaje bólu głowy u dzieci
Klasyfikacja bólów głowy w pediatrii opiera się na III Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy (ang. International Classification of Headaches Disorders – ICHD-3 beta) z 2013 roku, która obejmuje ponad 280 różnych typów bólu głowy należących do 3 głównych grup: pierwotne, wtórne (objawowe) i neuralgie czaszkowe.[3]
Bóle pierwotne stanowią 62% wszystkich bólów głowy u dzieci. Zaliczyć można do nich migrenę i bóle napięciowe.[2] Co ciekawe, pierwotne bóle głowy mogą dotyczyć również małych dzieci, w tym nawet dzieci do 3.r.ż., choć w tej grupie wiekowej o prawidłowe rozpoznanie jest niezwykle trudno.
Objawy towarzyszące migrenowemu bólowi głowy to: nudności, wymioty, światłowstręt, nasilenie bólu podczas codziennej aktywności oraz nadwrażliwość na dźwięki. Tak samo jak u osób dorosłych, u dzieci możemy mieć do czynienia z migreną z aurą lub bez. Pierwszy atak migreny u dziecka jest wskazaniem do pilnej konsultacji lekarskiej. Warto również wiedzieć, że u dzieci poniżej 7. r.ż. bóle migrenowe występują bardzo rzadko, jednak są możliwe.
Czytaj także: Blisko, szybko, bezpiecznie: szczepienia dzieci i młodzieży w aptekach
Bóle wtórne w populacji pediatrycznej z kolei występują nieco rzadziej niż bóle pierwotne i mogą być związane z różnymi czynnikami, do których należą m.in.:
- urazy,
- infekcje górnych dróg oddechowych, w tym grypa,
- zatrucia (np. alkoholem, tlenkiem węgla, lekami),
- zaburzenia laryngologiczne, okulistyczne,
- borelioza.[4]
Leki stosowane w bólu głowy u dziecka
W celu złagodzenia bólu głowy u dziecka można zaproponować:
- paracetamol (w dawce 10-15 mg/kg m.c.) – dostępny w postaci zawiesiny lub roztworu doustnego, granulatu doustnego, tabletek, kapsułek, czopków doodbytniczych oraz tabletek musujących do sporządzenia roztworu doustnego,
- ibuprofen (w dawce 5-10 mg/kg m.c.) – dostępny w postaci zawiesiny doustnej, czopków doodbytniczych, kapsułek oraz tabletek.
W rekomendacji leku przeciwbólowego należy zwrócić również uwagę na postać leku i zaproponować opiekunowi najwygodniejszą do zastosowania opcję. U dzieci miewających bóle głowy ważne jest dla opiekuna, aby móc podać dziecku lek w każdej sytuacji.
Związek migreny z kolką niemowlęcą
Kolka niemowlęca dotyczy ok. 20% dzieci. Jej związek z migreną jest nie do końca jasny i raczej słabo zbadany, jednak obserwuje się, że niemowlęta z kolką mają większe ryzyko zachorowania na migrenę w późniejszym okresie życia, a sama kolka niemowlęca występuje 2,5 razy częściej u dzieci matek cierpiących na migrenę i 2 razy częściej, kiedy na migrenę choruje ojciec.[5]
Związek migreny z chorobą lokomocyjną
Ból głowy jest stosunkowo rzadką manifestacją choroby lokomocyjnej, jednak choroba lokomocyjna bardzo często występuje u dzieci cierpiących na migrenę – ponad 50% chorych na migrenę jest także podatnych na chorobę lokomocyjną. W obu tych dolegliwościach obserwuje się odruchy z pnia mózgu, stąd sugestia, że w patomechanizmie migreny i choroby lokomocyjnej prawdopodobnie uczestniczą te same obwody neuronalne.[6]
Podsumowanie i wnioski
Wydając lek w aptece zdarza się, że skupiając uwagę na pomocy w wyborze odpowiedniej postaci leku, pomijamy kwestie związane z sytuacją, w której opiekun planuje go podać dziecku. To właśnie my, farmaceuci, często jako pierwsi mamy możliwość zauważenia objawów, które mogą wymagać konsultacji lekarskiej. .
Analizowany przypadek skłania zatem do wyciągnięcia następujących wniosków:
- farmaceuta powinien zachować czujność wydając lek w aptece i zebrać wywiad, który zweryfikuje, czy opiekun może podjąć leczenie dziecka bez porady lekarskiej,
- ból głowy u dziecka to dolegliwość, której prawidłowe rozpoznanie opiera się przede wszystkim na zebraniu dokładnego wywiadu lekarskiego – farmaceuta jest w stanie przygotować na to opiekuna, co zdecydowanie ułatwi mu przekazanie lekarzowi wszystkich niezbędnych informacji,
- ból głowy to dolegliwość, która dotyczy zarówno dorosłych, jak i dzieci, dlatego farmaceuta powinien umieć udzielić fachowej porady pacjentowi lub jego opiekunowi w każdej grupie wiekowej.
Piśmiennictwo:
- Prezioso, G., Suppiej, A., Alberghini i in. (2022). Pediatric Headache in Primary Care and Emergency Departments: Consensus with RAND/UCLA Method. Life (Basel, Switzerland), 12(2), 142. https://doi.org/10.3390/life12020142
- Onofri, A., Pensato, U., Rosignoli, C., Wells-Gatnik, W., Stanyer, E., Ornello, R., Chen, H. Z., De Santis, F., Torrente, A., Mikulenka, P., Monte, G., Marschollek, K., Waliszewska-Prosół, M., Wiels, W., Boucherie, D. M., Onan, D., Farham, F., Al-Hassany, L., Sacco, S., & European Headache Federation School of Advanced Studies (EHF-SAS) (2023). Primary headache epidemiology in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. The journal of headache and pain, 24(1), 8. https://doi.org/10.1186/s10194-023-01541-0
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS) The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. (2013). Cephalalgia : an international journal of headache, 38(1), 1–211. https://doi.org/10.1177/0333102417738202
- Harat-Smętek, P., Pilarska, E. (2015). Bóle głowy w wybranych chorobach ogólnoustrojowych u dzieci. Neurologia Dziecięca, 24(48), 37-42. Pobrano z: https://neurologia-dziecieca.pl/neurologia_48-37-42.pdf
- Boćkowski, L. (2015). Bóle głowy u dzieci – co nowego 2015?. Neurologia Dziecięca, 24(49), 31-37. Pobrano z: https://child-neurology.eu/neurologia_49-31-37.pdf
- Cuomo-Granston, A., & Drummond, P. D. (2010). Migraine and motion sickness: what is the link?. Progress in neurobiology, 91(4), 300–312. https://doi.org/10.1016/j.pneurobio.2010.04.001
