Modulacja mikrobioty skóry z wykorzystaniem preparatów probiotycznych – przegląd aktualnych danych  

Wstęp

Organizm człowieka zasiedlany jest przez zróżnicowane mikroorganizmy: bakterie, wirusy, grzyby oraz pasożyty, które tworzą mikrobiotę określonych nisz ekologicznych. Termin „mikrobiom” odnosi się natomiast do całkowitego materiału genetycznego tych mikroorganizmów oraz ich potencjału funkcjonalnego. W niniejszej pracy pojęcia te stosowane są zgodnie z tym rozróżnieniem, przy czym głównym przedmiotem analizy jest mikrobiota skóry. Skóra, jako największy narząd organizmu, stanowi istotny element bariery immunologicznej. Jej zróżnicowana budowa, zmienne pH, wilgotność, temperatura oraz obecność lipidów determinują specyficzny skład mikrobioty w poszczególnych obszarach ciała (Rysunek 1). Dominującymi typami bakterii są Actinobacteria, Firmicutes, Proteobacteria i Bacteroidetes, natomiast wśród grzybów przeważa rodzaj Malassezia. Ponadto mogą występować nużeńce, a także poliomawirusy i papillomawirusy. Skład mikrobioty jest indywidualny i zależy od czynników genetycznych, środowiskowych oraz stylu życia.

Tabela 1. Najliczniejsze mikroorganizmy w zależności od strefy skórnej [Opracowanie własne na podstawie: Byrd i wsp., 2018].

Mikrobiota skóry pełni kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy. Do jej podstawowych funkcji należą:

• konkurencja z patogenami o niszę ekologiczną i składniki odżywcze,
• produkcja substancji przeciwdrobnoustrojowych (np. bakteriocyn),
• modulacja odpowiedzi immunologicznej poprzez wpływ na cytokiny i peptydy przeciwbakteryjne,
• wspieranie integralności bariery naskórkowej oraz regulacja poziomu lipidów i ceramidów.

Zaburzenie równowagi mikrobioty, określane jako dysbioza, wiąże się z rozwojem stanów zapalnych skóry. Analiza metagenomiczna prowadzona w celu dokładnego poznania mikrobiomu człowieka wskazuje, że jego skład podlega rozwojowi i zmianom w zależności od wieku, płci, grupy etnicznej, klimatu i ekspozycji na promieniowanie UV, środowiska, pracy, stylu życia, stresu i stosowanych leków (Rysunek 1.).

Rysunek 1. Czynniki wywołujące dysbiozę skóry [Opracowanie własne na podstawie: Adamczyk i wsp., 2018].

Probiotyki

Termin „probiotyk” pochodzi z języka greckiego: „pro bios” i oznacza „dla życia”. Zgodnie z definicją FAO i WHO z 2002 roku są to żywe mikroorganizmy, które przyjmowane w odpowiednich ilościach korzystnie wpływają na organizm człowieka. Ich prozdrowotne właściwości polegają na zachowaniu lub przywracaniu homeostazy naturalnej mikrobioty jelitowej człowieka. Probiotyki występują w postaci preparatów zawierających liofilizowane kultury bakterii lub jako składniki żywności fermentowanej wzbogacanej o określone szczepy. Aby drobnoustrój mógł zostać uznany za probiotyczny, musi wykazywać bezpieczeństwo stosowania oraz udokumentowane działanie korzystne. Ocenie podlega m.in. profil antybiotykooporności, aktywność hemolityczna, zdolność syntezy toksyn oraz potencjał infekcyjny, szczególnie u osób z obniżoną odpornością. Istotne jest również potwierdzenie skuteczności w badaniach klinicznych. Najczęściej stosowane probiotyki należą do bakterii fermentacji mlekowej, głównie z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium, a także gatunek Streptococcus thermophilus.Warto podkreślić, iż nie wszystkie bakterie probiotyczne mają takie samo działanie prozdrowotne, ponieważ ich właściwości są związane z konkretnym szczepem, a nie całym gatunkiem. Do probiotyków zalicza się także grzyby drożdżopodobne niewykazujące właściwości patogennych takie jak Saccharomyces cerevisiae (Tabela 2).

Tabela 2. Mikroorganizmy uznawane za probiotyczne dla ludzi [Opracowano na podstawie: Gajewska i Błaszczyk, 2012].

Główne mechanizmy działania probiotyków obejmują konkurencję z patogenami o niszę ekologiczną, produkcję substancji przeciwdrobnoustrojowych oraz modulację odpowiedzi immunologicznej. Najczęściej wykorzystuje się je w celu odbudowy mikrobioty po antybiotykoterapii. Ich działanie polega na ograniczaniu kolonizacji przez drobnoustroje patogenne oraz wspieraniu funkcji bariery jelitowej.

Prebiotyki

Prebiotyki to nieulegające trawieniu składniki pokarmowe, które selektywnie stymulują wzrost i aktywność korzystnych mikroorganizmów jelitowych. Nie są mikroorganizmami, lecz stanowią dla nich substrat metaboliczny. W okrężnicy rozkładane są przez bakterie sacharolityczne, ulegając całkowitej fermentacji. Powstają wówczas krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), które wpływają na integralność bariery jelitowej oraz modulację odpowiedzi immunologicznej. Większość prebiotyków stanowią węglowodany, głównie oligosacharydy, naturalnie obecne w produktach roślinnych lub otrzymywane metodami enzymatycznymi. Szczególnie bogate w prebiotyki są: czosnek, cykoria, karczochy, szparagi, cebula, warzywa zielone, rośliny strączkowe, banany, jagody i pomidory. Wśród produktów zbożowych prebiotyki obecne są w pszenicy, owsie, jęczmieniu oraz w siemieniu lnianym. Prebiotyki syntetyczne są opracowywane i produkowane technologicznie, zwykle poprzez enzymatyczne przekształcanie składników naturalnych. Zarówno naturalne, jak i syntetyczne formy prebiotyków mogą być celowo dodawane do żywności w celu poprawy jej wartości odżywczej oraz właściwości prozdrowotnych.

Tabela 3. Prebiotyki naturalne i syntetyczne [Opracowano na podstawie: Mojka, 2014; Markowiak i Śliżewska, 2017]

Do najczęściej stosowanych prebiotyków należą fruktany, w tym inulina i oligofruktoza. Ich fermentacja prowadzi do zwiększenia produkcji SCFA, obniżenia pH w jelicie grubym oraz ograniczenia kolonizacji przez drobnoustroje patogenne. Poprzez wpływ na mikrobiotę jelitową prebiotyki mogą pośrednio oddziaływać na stan skóry w mechanizmie osi jelito–skóra.

Synbiotyki

Synbiotyk to celowo zaprojektowane połączenie szczepu probiotycznego z prebiotykiem stanowiącym dla niego selektywny substrat metaboliczny. Taki układ może zwiększać przeżywalność drobnoustroju, efektywność kolonizacji oraz nasilać efekt biologiczny w porównaniu z zastosowaniem pojedynczego składnika. Probiotyki wykazują aktywność w różnych odcinkach przewodu pokarmowego, natomiast prebiotyki ulegają fermentacji głównie w jelicie grubym. Ich połączenie sprzyja zwiększonej produkcji SCFA, poprawie integralności bariery jelitowej oraz ograniczeniu kolonizacji przez drobnoustroje patogenne. Poprzez modulację mikrobioty jelitowej i odpowiedzi immunologicznej synbiotyki mogą pośrednio wpływać na stan skóry w mechanizmie osi jelito–skóra. Dane kliniczne dotyczące ich zastosowania w dermatologii są jednak mniej liczne niż w przypadku samych probiotyków.

Tabela 4. Najczęściej stosowane kombinacje synbiotyczne (szczep probiotyczny + preferencyjny prebiotyk)[Opracowano na podstawie: Markowiak i Śliżewska, 2017].

Zastosowanie probiotyków w dermatologii

Wraz ze wzrostem wiedzy na temat znaczenia mikrobioty w etiopatogenezie schorzeń dermatologicznych, modulacja odpowiedzi immunologicznej poprzez przywracanie homeostazy mikrobiologicznej nabiera szczególnego znaczenia jako potencjalna strategia terapeutyczna. Jednym z bezpośrednich sposobów wdrażania tego typu terapii jest aplikacja probiotyków w formie doustnej lub miejscowej.  W ostatnich latach prowadzone są badania oceniające skuteczność, mechanizmy działania oraz bezpieczeństwo preparatów probiotycznych w terapii dermatoz. Miejscowa aplikacja probiotyków uznawana jest za obiecującą metodę wspomagającą leczenie, charakteryzującą się stosunkowo niskim ryzykiem działań niepożądanych w porównaniu z niektórymi terapiami konwencjonalnymi.

Wiele preparatów dermatologicznych zawierających probiotyki opracowano z myślą o wspieraniu zdrowia skóry poprzez przyspieszenie jej regeneracji i poprawę ogólnej kondycji. Produkty te mogą znaleźć zastosowanie w terapii różnych problemów dermatologicznych, takich jak trądzik pospolity i różowaty, AZS, łuszczyca, uszkodzenia mechaniczne czy rany. Dodatkowo wykazują działanie pielęgnacyjne, m.in. przeciwstarzeniowe, przeciwzmarszczkowe, nawilżające oraz wspomagające proces gojenia się blizn, a ich stosowanie może również pełnić funkcję profilaktyczną, zapobiegając nawrotom lub występowaniu wyżej wymienionych dolegliwości.

Rysunek 2. Źródła probiotyków mających wpływ na skórę [Opracowanie własne].

Wpływ probiotyków doustnych i miejscowych na skórę

W ostatnich latach odnotowano intensyfikację badań nad zastosowaniem probiotyków w terapii stanów zapalnych i zakaźnych skóry. Terapie te ukierunkowane są na modulację mikrobioty oraz przywrócenie równowagi immunologicznej, których zaburzenia odgrywają istotną rolę w patogenezie wielu dermatoz.

Probiotyki podawane doustnie oddziałują na skórę głównie poprzez oś jelito–skóra. Modulacja mikrobioty jelitowej może prowadzić do ograniczenia ogólnoustrojowego stanu zapalnego, co pośrednio wpływa na poprawę funkcji bariery naskórkowej i regulację odpowiedzi immunologicznej. Efekt kliniczny zależy od szczepu, jego aktywności biologicznej oraz sposobu przetwarzania. Probiotyki mogą być dostarczane w postaci fermentowanej żywności lub suplementów diety, jednak nie zawsze możliwe jest jednoznaczne określenie, czy obserwowane działanie wynika z właściwości szczepu, składników pokarmowych czy ich synergii. Wykazano, że niektóre szczepy probiotyczne posiadają właściwości antyoksydacyjne, co może ograniczać uszkodzenia wywołane przez reaktywne formy tlenu (ROS) oraz promieniowanie UV, potencjalnie wpływając na procesy fotostarzenia i gojenia ran.

Probiotyki stosowane miejscowo działają poprzez konkurencję z patogenami, produkcję substancji przeciwdrobnoustrojowych oraz modulację lokalnej odpowiedzi immunologicznej. Ich zastosowanie może wspierać regenerację skóry, poprawę funkcji bariery naskórkowej i redukcję stanu zapalnego. W kontekście narastającej oporności na wybrane terapie dermatologiczne stanowią one potencjalne uzupełnienie leczenia, wymagające jednak dalszych badań w celu jednoznacznego określenia skuteczności i bezpieczeństwa.

Wykorzystanie probiotyków w leczeniu dermatoz

Badania wykazały, że skład mikrobioty skórnej różni się pomiędzy osobami zdrowymi a pacjentami z dermatozami, co potwierdza jej istotną rolę w utrzymaniu homeostazy skóry. W tym kontekście oceniano skuteczność preparatów probiotycznych – doustnych i miejscowych – w poprawie funkcji bariery naskórkowej oraz wspomaganiu terapii chorób zapalnych. Obserwowano zmniejszenie nasilenia stanu zapalnego, poprawę integralności bariery skórnej oraz przyspieszenie gojenia się ran.

Probiotyki, ze względu na swoje wielokierunkowe działanie, znajdują zastosowanie zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu trądziku pospolitego. Wykazano skuteczność wybranych szczepów stosowanych doustnie, jak i miejscowo. Lactobacillus acidophilus podawany w fermentowanych produktach mlecznych przyczynia się do zmniejszenia liczby zmian chorobowych poprzez ograniczenie produkcji łoju oraz modulację aktywności cytokin prozapalnych. Z kolei miejscowe preparaty zawierające Streptococcus thermophilus zwiększały syntezę ceramidów, wzmacniając barierę naskórkową oraz wykazujeąc działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne wobec Cutibacterium acnes – drobnoustroju odgrywającego kluczową rolę w patogenezie trądziku.

Skuteczność probiotyków analizowano także w atopowym zapaleniu skóry (AZS). Miejscowa aplikacja preparatów zawierających Streptococcus thermophilus prowadziła do wzrostu poziomu ceramidów – lipidów odpowiadających za integralność i funkcję bariery skórnej – co przełożyło się na zmniejszenie objawów, takich jak rumień, obrzęk i łuszczenie. Z kolei w badaniach prowadzonych przy doustnej suplementacji mlekiem zawierającym bakterie Vitreoscilla filiformis, po 30 dniach odnotowano istotne zmniejszenie intensywności świądu i ogólnego dyskomfortu, co powiązano z ograniczeniem kolonizacji skóry przez Staphylococcus aureus i modulacją odpowiedzi immunomodulacyjnej. Choć badania kliniczne dotyczące zastosowania probiotyków w AZS nadal znajdują się we wczesnym etapie, uzyskane wyniki są obiecujące.

W przypadku łuszczycy dane dotyczące skuteczności probiotyków są mniej liczne, jednak sugerują potencjalne działanie immunomodulacyjne probiotyków. Suplementacja Bifidobacterium infantis skutkowała obniżeniem wskaźników ogólnoustrojowego stanu zapalnego, co wskazuje na możliwe wsparcie terapii poprzez modulację odpowiedzi limfocytów T.

U pacjentów z trądzikiem różowatym lepsze efekty obserwowano przy łączeniu suplementacji probiotykami z leczeniem miejscowym niż przy samej terapii konwencjonalnej. W niektórych badaniach doustna suplementacja szczepami z rodzaju Lactobacillus wzmagała poprawę kliniczną, zwłaszcza w postaci rumieniowej. Opisywano również korzystne efekty terapii skojarzonej z antybiotykami, jednak dostępne dane wymagają dalszej weryfikacji w badaniach o większej mocy statystycznej.

Wpływ kosmetyków na mikrobiotę skóry

Kosmetyki stosowane w celu pielęgnacji i ochrony skóry mogą istotnie wpływać na skład i funkcjonowanie jej mikrobioty, zwłaszcza przy długotrwałym i regularnym stosowaniu. Zawarte w nich substancje aktywne mogą modulować wzrost mikroorganizmów, zarówno poprzez działanie hamujące, jak i pośrednie zmiany środowiska skóry. Nadmierne oczyszczanie, stosowanie silnych detergentów, produktów zasadowych lub preparatów o działaniu antybakteryjnym (np. zawierających triklosan czy chlorheksydynę) może prowadzić do uszkodzenia bariery hydrolipidowej oraz redukcji różnorodności mikrobioty skórnej. Skutkiem jest spadek liczebności bakterii komensalnych, takich jak Staphylococcus epidermidis czy przedstawiciele rodzaju Corynebacterium, które pełnią funkcję ochronną poprzez konkurencję o niszę ekologiczną oraz produkcję substancji przeciwdrobnoustrojowych. Eliminacja tych korzystnych mikroorganizmów prowadzi do zaburzenia lokalnej równowagi ekosystemu skóry, co sprzyja kolonizacji przez drobnoustroje oportunistyczne, w szczególności Staphylococcus aureus, który jest silnie związany z wieloma schorzeniami dermatologicznymi, takimi jak AZS, egzema, trądzik czy przewlekłe owrzodzenia. Produkowane przez ten gatunek toksyny, enzymy i superantygeny nasilają odpowiedź zapalną i pogłębiają uszkodzenia bariery naskórkowej, prowadząc do zaostrzenia zmian chorobowych.

Stosowanie kosmetyków zawierających prebiotyki, probiotyki może przyczynić się do odbudowy i wzmocnienia mikrobioty skóry. Należy jednak podkreślić, że niewłaściwie dobrane formulacje – szczególnie u dzieci oraz osób z obniżoną odpornością – mogą zwiększać ryzyko dysbiozy lub reakcji niepożądanych.

Kosmetyki probiotyczne i prebiotyczne

Probiotyki znajdują zastosowanie w żywności, suplementach diety oraz produktach leczniczych. W przypadku kosmetyków ich status regulacyjny jest mniej jednoznaczny, a szczegółowe wytyczne dotyczące stosowania żywych mikroorganizmów miejscowo pozostają ograniczone. Z tego względu w praktyce kosmetologicznej częściej wykorzystuje się lizaty bakteryjne, fermenty oraz inne składniki pochodzenia mikrobiologicznego.

Istotnym wyzwaniem w opracowywaniu preparatów zawierających żywe bakterie jest zapewnienie ich stabilności i żywotności na wszystkich etapach – od produkcji po aplikację. Stosuje się m.in. enkapsulację w strukturach lipidowych lub biopolimerowych, co ogranicza wpływ czynników środowiskowych. Obecność wody może aktywować metabolizm mikroorganizmów, ale jednocześnie sprzyjać ich obumarciu, dlatego preferowane są formulacje bezwodne. Alternatywę stanowią postbiotyki, definiowane jako „„preparaty zawierające inaktywowane mikroorganizmy i/lub ich składniki, które przynoszą korzyść zdrowotną gospodarzowi”. Oznacza to, że mimo braku żywych komórek bakteryjnych, chemiczne składniki tych preparatów mogą przynosić wymierne efekty terapeutyczne.

Od kilku lat probiotyki są dodawane do codziennych produktów pielęgnacyjnych, a ich głównym zadaniem jest ochrona skóry przed szkodliwymi patogenami oraz zmniejszanie stanów zapalnych. Probiotyki w kosmetykach, takich jak serum, maści, kremy, balsamy do ciała, żele i szampony, zawierają fragmenty ścian komórkowych oraz nieożywione bakterie. Produkty te wykazują właściwości przeciwzmarszczkowe, przeciwstarzeniowe i nawilżające dzięki obecności kwasu mlekowego. Działanie to wspomaga regenerację skóry, np. po nadmiernym opalaniu. Probiotyki chronią także skórę dłoni i paznokcie, wykazując działanie przeciwświądowe. Stosowanie kosmetyków z ich zawartością może korzystnie wpływać na regulację pH skóry, szczególnie w przypadku płynów do oczyszczania twarzy, peelingów i preparatów tonizujących. Przyczyniają się do rozwoju prawidłowej mikrobioty skóry, tworząc tym samym ochronną barierę. Dzięki temu utrzymuje ona odpowiedni poziom nawilżenia i staje się bardziej odporna na negatywne czynniki zewnętrzne. Stosowanie bakterii takich jak Streptococcus salivarium i S. thermophilus w kosmetykach prowadzi do produkcji enzymów, które nawilżają skórę, zmniejszając jej suchość oraz spowalniając procesy starzenia.

W preparatach trychologicznych probiotyki wzbogacają mikrobiotę skóry głowy, łagodzą stany zapalne i regulują pracę gruczołów łojowych, zachowując zdolność skóry do samoodnowy. Bakteria Vitreoscilla filiformis, uważana za „bakterię ochronną”, wykazuje skuteczność w leczeniu łupieżu: pozyskany z niej ferment w stężeniu 5% wykazał w badaniach klinicznych istotne zmniejszenie nasilenia objawów łupieżu po 4 tygodniach stosowania.

Szczepy bakterii wpływające na kondycję i starzenie skóry

W ostatnich latach obserwuje się rosnące zainteresowanie kosmetykami rozjaśniającymi skórę, których celem jest redukcja nadmiernej pigmentacji poprzez ograniczenie syntezy melaniny. Choć melanina pełni istotną funkcję ochronną przed promieniowaniem UV, jej nadprodukcja może prowadzić do zaburzeń pigmentacyjnych, takich jak piegi, melasma czy nierównomierny koloryt skóry. Proces melanogenezy jest złożony i zależny od aktywności, wśród których kluczową rolę odgrywa tyrozynaza – enzym inicjujący syntezę melaniny – oraz białka związane z tyrozynazą (TYRP-1 i TYRP-2), uczestniczące w dalszych etapach dojrzewania barwnika w melanosomach.

Coraz częściej wskazuje się, że wybrane szczepy probiotyczne mogą modulować przebieg melanogenezy. Mechanizm ich działania obejmuje nie tylko bezpośrednie hamowanie aktywności tyrozynazy, lecz także regulację ekspresji genów związanych z jej syntezą oraz ograniczenie stresu oksydacyjnego. Przykładem jest fermentowany supernatant mleczny uzyskany z Lactobacillus helveticus NS8, który wykazywał zdolność obniżania poziomu melaniny poprzez zahamowanie aktywności enzymatycznej tyrozynazy oraz ekspresji genów kodujących ten enzym.

Przemysł kosmetyczny nieustannie poszukuje skutecznych substancji aktywnych wspierających utrzymanie odpowiedniego nawodnienia skóry. Probiotyki wykazują
w tym zakresie obiecujący potencjał – m.in. poprzez redukcję transepidermalnej utraty wody (TEWL), oraz modulację funkcji bariery naskórkowej, dzięki czemu pełnią rolę naturalnych humektantów. W badaniach klinicznych wykazano, że doustna suplementacja szczepem Lactobacillus plantarum HY7714 zwiększała poziom ceramidów w warstwie rogowej naskórka, co wiązano ze wzrostem ekspresji mRNA syntazy fosforyloserynowej. Efektem była poprawa nawilżenia skóry, wzmocnienie struktury bariery naskórkowej oraz ograniczenie zmian towarzyszących procesowi starzenia. Podobne rezultaty odnotowano w przypadku fermentowanego mleka zawierającego szczep Lactobacillus acidophilus IDCC 3302 oraz podczas suplementacji jogurtem z udziałem Lactobacillus rhamnosus CECT5716, gdzie obserwowano zmniejszenie TEWL oraz zwiększenie zawartości wody w warstwie rogowej naskórka.

Proces powstawania zmarszczek związany jest zarówno z fizjologicznym zanikiem struktur skórnych, jak i z powtarzającymi się skurczami mięśni mimicznych.
Kluczową rolę odgrywa degradacja kolagenu, regulowana przez metaloproteinazy macierzy zewnątrzkomórkowej, w szczególności kolagenazę typu 1 (MMP-1). Wzrost ekspresji MMP-1 prowadzi do osłabienia struktury skóry i pogłębiania zmarszczek. Wykazano, że niektóre szczepy probiotyczne ograniczają stres oksydacyjny oraz modulują ekspresję enzymów degradujących kolagen. Liofilizowany szczep Lactobacillus rhamnosus KCCM12625P hamował syntezę MMP-1, wykazując potencjał przeciwstarzeniowy. Również Lactobacillus plantarum HY7714 istotnie redukował ekspresję MMP-1 indukowaną promieniowaniem UVB.

Fotostarzenie, będące jednym z głównych objawów przedwczesnego starzenia skóry, wynika przede wszystkim z działania promieniowania UV oraz innych czynników środowiskowych prowadzących do stresu oksydacyjnego i przewlekłego stanu zapalnego. W literaturze podkreśla się, że probiotyki mogą odgrywać istotną rolę w ograniczaniu tych procesów poprzez hamowanie ekspresji metaloproteinaz oraz redukcję mediatorów zapalnych. Suplementacja L. plantarum HY7714 prowadziła do zmniejszenia ekspresji metaloproteinaz, poprawy elastyczności skóry oraz ograniczenia powstawania zmarszczek. W modelach in vitro wykazano ponadto zdolność tego szczepu do częściowego odwracania spadku syntezy kolagenu w fibroblastach eksponowanych na promieniowanie UVB. Działanie ochronne przed uszkodzeniami wywołanymi UVB oraz właściwości przeciwzapalne wykazywał również szczep L. acidophilus IDCC 3302, który redukował ekspresję cytokin prozapalnych.

Tabela 3. Zestawienie szczepów bakterii probiotycznych wykazujących korzystny wpływ na skórę [Opracowano na podstawie: Gao i wsp., 2023].

Działania niepożądane wywołane probiotykami

Miejscowa terapia probiotykami w kosmetologii jest na ogół uznawana za bezpieczną i dobrze tolerowaną. W preparatach stosuje się przede wszystkim szczepy z rodzaju Lactobacillus, Bifidobacterium oraz Streptococcus thermophilus, które u osób zdrowych nie wykazują działania patogennego i rzadko powodują reakcje alergiczne czy podrażnienia. Nie oznacza to jednak całkowitego braku ryzyka. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zaburzeniami odporności, w tym z chorobami autoimmunologicznymi, nowotworami hematologicznymi, po przeszczepach narządów oraz w trakcie terapii immunosupresyjnej. W tych grupach nawet szczepy uznawane za bezpieczne mogą w sprzyjających warunkach – zwłaszcza przy uszkodzeniu bariery skórnej – prowadzić do zakażeń oportunistycznych. Podobne zastrzeżenia dotyczą suplementacji doustnej. W populacji ogólnej działania niepożądane mają zwykle łagodny charakter i obejmują przemijające zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak wzdęcia czy biegunka. W literaturze opisano jednak rzadkie przypadki bakteriemii oraz fungemii związane ze stosowaniem określonych szczepów probiotycznych, w szczególności Saccharomyces boulardii. Z tego względu zarówno miejscowa, jak i doustna probiotykoterapia u osób z upośledzoną odpornością powinna być prowadzona ostrożnie i najlepiej po konsultacji z lekarzem – dermatologiem lub specjalistą chorób zakaźnych. Pomimo rosnącej liczby doniesień wskazujących na korzystny wpływ probiotyków i postbiotyków na zdrowie skóry, konieczne są dalsze, dobrze zaprojektowane badania kliniczne oceniające ich długoterminowe bezpieczeństwo i skuteczność, zwłaszcza w populacjach podwyższonego ryzyka.

Badania nad mikrobiomem skóry – aktualne kierunki i perspektywy

W ostatnich latach obserwuje się dynamiczny rozwój badań nad mikrobiotą skóry, której znaczenie w utrzymaniu homeostazy oraz w patogenezie dermatoz jest coraz lepiej udokumentowane. Postęp w zakresie technik sekwencjonowania wysokoprzepustowego umożliwił dokładniejszą analizę składu mikrobiomu oraz jego funkcji immunologicznych i metabolicznych. Jednym z istotnych wyzwań pozostaje brak standaryzacji metodologii badań, obejmującej sposób pobierania i przechowywania próbek, procedury izolacji materiału genetycznego oraz strategie bioinformatyczne. Utrudnia to porównywanie wyników i spowalnia translację danych do praktyki klinicznej. Współczesne badania koncentrują się nie tylko na charakterystyce składu mikrobioty, lecz przede wszystkim na jej znaczeniu funkcjonalnym oraz możliwościach terapeutycznej modulacji z wykorzystaniem probiotyków, prebiotyków, postbiotyków i synbiotyków. W tym kontekście rozwija się interdyscyplinarna dziedzina określana jako dermatomikrobiomika, łącząca dermatologię, mikrobiologię i immunologię. Należy jednak podkreślić, że probiotyki dostępne w postaci suplementów diety nie są produktami leczniczymi w rozumieniu prawa farmaceutycznego, a kosmetyki określane jako „probiotyczne” nie podlegają rygorom badań klinicznych i rejestracji wymaganym dla leków. Dalsza standaryzacja metod analitycznych oraz integracja danych z zakresu różnych technologii „omicznych” (genomiki, proteomiki, metabolomiki) mogą przyczynić się do lepszego zrozumienia interakcji między mikroorganizmami a gospodarzem, a w konsekwencji do opracowania skuteczniejszych, spersonalizowanych strategii terapeutycznych i pielęgnacyjnych w dermatologii.

Piśmiennictwo:

1. Adamczyk, K., Garncarczyk, A. A., i Antończak, P. P. (2018). The microbiome of the skin. Dermatology Review/Przegląd Dermatologiczny, 105(2), 285-297.
2. Bay, L., Barnes, C. J., Fritz, B. G., i wsp. (2020). Universal dermal microbiome in human skin. MBio, 11(1), 10-1128.
3. Byrd, A. L., Belkaid, Y., i Segre, J. A. (2018). The human skin microbiome. Nature Reviews Microbiology, 16(3), 143-155.
4. Carmona-Cruz, S., Orozco-Covarrubias, L., i Sáez-de-Ocariz, M. (2022). The human skin microbiome in selected cutaneous diseases. Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, 12, 834135.
5. Gajewska, J., i Błaszczyk, M. K. (2012). Probiotyczne bakterie fermentacji mlekowej (LAB). Postępy Mikrobiologii, 51(1).
6. Gao, T., Wang, X., Li, Y., i wsp. (2023). The role of probiotics in skin health and related gut–skin axis: A review. Nutrients, 15(14), 3123.
7. Markowiak, P., i Śliżewska, K. (2017). Effects of probiotics, prebiotics, and synbiotics on human health. Nutrients, 9(9), 1021.
8. Mojka, K. J. P. H. E. (2014). Probiotyki, prebiotyki i synbiotyki – charakterystyka i funkcje. Problemy Higieny i Epidemiologii, 95(3), 541–549.
9. Pawłowska, M., i Hudemowicz, P. (2024). Wpływ kosmetyków i leków dermatologicznych na mikrobiom skóry, czyli jak farmaceuci mogą wspierać zdrowie skóry pacjentów. Lek w Polsce, 401(10), 36-40.
10. Urbaś P. Znaczenie mikrobiomu i probiotyków w dermatologii i kosmetologii. Praca dyplomowa. Lublin 2025.