Polska należy do krajów, w których w ostatnich latach obserwuje się znacznie wyższy odsetek osób starszych w strukturze społeczeństwa. Jest to konsekwencja postępu cywilizacyjnego, któremu towarzyszy wydłużenie średniej długości życia zarówno mężczyzn jak i kobiet. Zjawisko to jest wynikiem poprawy jakości życia, postępu medycyny, wzrostu świadomości zdrowotnej społeczeństwa. Konsekwencją tych zmian jest jednak rosnąca liczba osób w podeszły wieku wymagających stałej opieki lekarskiej [1-4]. Ze względu na trudności z umówieniem wizyt u specjalistów, bardzo często pierwszym miejscem, do którego udaje się senior szukający pomocy w przypadku swoich dolegliwości zdrowotnych jest apteka oraz jej wykwalifikowani pracownicy [2, 5-8]. Farmaceuci stają się wówczas pierwszym ogniwem w łańcuchu opieki nad starszym pacjentem, dlatego tak ważne jest dostosowanie warunków komunikacji, aby uniknąć niewłaściwych decyzji terapeutycznych [9]
Dlaczego osoby starsze tak chętnie zwracają się po pomoc do farmaceutów? Jednym z najważniejszych powodów jest łatwa dostępność do aptek oraz możliwość szybkiego kontaktu, nie tylko osobistego, ale i telefonicznego, co ma szczególne znaczenie dla osób z ograniczoną sprawnością ruchową. Istotnym czynnikiem jest także liczba aptek, zwłaszcza w miastach, gdzie placówki zlokalizowane są na większości osiedli i są łatwo dostępne zarówno pieszo, jak i środkami komunikacji miejskiej. Farmaceuci z racji większej dostępności są odwiedzani nawet dwukrotnie częściej niż lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, dlatego mogą odgrywać istotną rolę we wspieraniu przestrzegania zaleceń terapeutycznych oraz prawidłowego stosowania leków [2, 3]. Ale jednym z najważniejszych czynników jest wysoki poziom zaufania społecznego do przedstawicieli tego zawodu.
W praktyce farmaceutycznej nadal można spotkać przekonanie, że starszy pacjent to „trudny pacjent”. Na obraz takiego pacjenta składa się wiele czynników. Wraz z wiekiem dochodzi do nieodwracalnych zmian w wielu układach i narządach. Wynikają one z naturalnego procesu starzenia się organizmu, a warunkują wiele niedogodności w procesie komunikacji. Najczęściej obserwuje się osłabienie słuchu i wzroku oraz pogorszenie pamięci krótkotrwałej. Takiej osobie należy poświęcić więcej czasu z uwagi na wolniejsze przetwarzanie informacji i zmniejszoną koncentrację uwagi. Należy mieć świadomość, że seniorzy wykazują większą ostrożność wobec zmian w leczeniu, zwłaszcza w przypadku nowości. Często potrzebują dodatkowego zapewnienia o bezpieczeństwie ich nowych leków, szczególnie, jeśli podczas wizyty lekarskiej nie uzyskały wystarczających informacji [8]. Nie każdy pacjent geriatryczny otwarcie zwróci się o pomoc podczas realizacji recepty, niektórzy wstydzą się przyznać, że czegoś nie rozumieją, odczuwają obawy przed ocenianiem lub nie chcą zajmować zbyt dużo czasu farmaceucie, zwłaszcza, gdy w aptece oczekują inni pacjenci. Dlatego farmaceuci powinni postrzegać seniora szerzej, nie tylko jako kolejnego klienta, ale w sposób całościowy. Jest to osoba z dużym doświadczeniem życiowym, licznymi problemami zdrowotnymi, często ograniczeniami finansowymi, wykluczeniem cyfrowym lub zależnością od swojej rodziny czy opiekunów.
Bariery komunikacyjne występujące w aptece można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to bariery zależne od pacjenta, wynikające m.in. z wieku, stanu zdrowia, ograniczeń poznawczych czy emocjonalnych. Drugą grupę stanowią bariery zależne od organizacji pracy apteki oraz sposobu komunikowania się farmaceuty [4, 6, 7, 10]. W praktyce ciężko wskazać sytuacje, w których źródło nieporozumień leży wyłącznie po jednej stronie. Najczęściej trudności komunikacyjne są wynikiem współwystępowania wielu czynników, zarówno po stronie pacjenta, jak i farmaceuty oraz środowiska, w którym odbywa się rozmowa.
Główne przeszkody po stronie pacjenta to niedosłuch, zaburzenia widzenia, polifarmakoterapia, wielochorobowość, trudności w poruszaniu się i w zapamiętywaniu, a także stres i zakłopotanie, wstydliwe problemy wieku starczego, o których pacjent nie chce otwarcie mówić. Z kolei do najczęstszych błędów po stronie farmaceuty należą m.in. nadmierny pośpiech oraz koncentracja na sprawnej obsłudze kolejki kosztem jakości rozmowy z pacjentem. Utrudnieniem może być także posługiwanie się specjalistycznym językiem i terminologią medyczną niezrozumiałą dla seniora. Do tej grupy zaliczamy także zapominanie o upewnieniu się czy pacjent prawidłowo zrozumiał przekazane informacje i zdążył zapisać lub wie, gdzie może w każdej chwili te informacje odnaleźć. Realizacja recepty jest procesem bardzo złożonym i odpowiedzialnym oraz wiąże się z koniecznością przekazania pacjentowi wielu istotnych informacji dotyczących farmakoterapii. Jednoczesne przekazywanie dużej liczby zaleceń może prowadzić do przeciążenia poznawczego i utrudniać ich zapamiętywanie, zwłaszcza u osób starszych, choć problem ten może dotyczyć również pacjentów młodszych.
Warto spróbować ułatwić seniorom odbiór informacji w trosce o ich zdrowie i życie. Na początku kluczowe znaczenie ma dostosowanie sposobu komunikacji do możliwości i potrzeb starszej osoby. Lepszym wyborem będą krótkie, proste zdania, pozbawione żargonu medycznego, skrótów myślowych czy humorystycznych wstawek. Informacje powinny być przekazywane pacjentowi stopniowo, od najprostszych do bardziej szczegółowych, upewniając się, że poprzednia wiadomość została dobrze zrozumiana. Dobrą praktyką jest zadawanie pytań sprawdzających oraz zachęcenie seniora do zadawania własnych pytań. Dzięki temu farmaceuta może zweryfikować stopień zrozumienia przekazywanych zaleceń. Istotną rolę odgrywa także komunikacja niewerbalna. Podczas rozmowy ważne jest zachowanie kontaktu wzrokowego z seniorem, ponieważ może to ułatwić ocenę jego reakcji na zrozumienie przekazywanych treści. W przypadku osób z niedosłuchem nie należy krzyczeć ani podnosić głosu, ton głosu powinien być spokojny. Ustawienie twarzy w kierunku pacjenta i widoczność jego ruchu warg ułatwia wielu osobom odczytywanie komunikatów i poprawia zrozumienie przekazywanych informacji. Pozwala to pacjentowi poczuć się komfortowo.
Jedną z podstawowych metod poprawy komunikacji z pacjentem, jest technika Teach-back. Polega ona na poproszeniu rozmówcy o powtórzenie własnymi słowami informacji jakie uzyskał podczas wizyty. Dzięki temu można sprawdzić czy pacjent usłyszał wszystko dobrze, czy rozumie polecenia i czy nie doszło do pomyłek w zaleceniach dotyczących poszczególnych preparatów. Zadawanie pytać zamkniętych ma sens przy konieczności uszczegółowienia danych o pacjencie. Jednak niewątpliwie więcej wniosą do rozmowy pytania otwarte zadane starszej osobie, gdy dostanie ona możliwość swobodnego opisania swoich obaw czy dolegliwości. Należy pamiętać, że seniorzy często mają problem ze schematycznymi odpowiedziami np. zapytani o skalę bólu, mogą mieć trudność w przyporządkowaniu go w odpowiedniej skali. Zdecydowanie łatwiej jest im opisać własnymi słowami te dolegliwości, posługują się często porównaniami, odniesieniem do codziennego życia lub przeszłości. Warto pozwolić osobie starszej na dłuższą wypowiedź, nieprzerywanie wypowiedzi i ewentualną parafrazę, aby upewnić się czy komunikat został dobrze zrozumiany.
Kolejną kluczową przeszkodą w komunikacji z pacjentem geriatrycznym są problemy ze wzrokiem, które mogą utrudniać zarówno odbiór przekazywanych informacji, jak i prawidłowe stosowanie leków. Aby farmakoterapia pacjenta przebiegała bezpiecznie i zgodnie z zaleceniami należy zwrócić uwagę na formę zapisu zaleceń. W przypadku osób starszych mogą być pomocne kolorowe ulotki dostępne w aptekach, stosowanie piktogramów czy rysunków nawet na zwykłej kartce papieru. Zapis komunikatów nie może budzić żadnych wątpliwości. Słuszne jest użycie większej czcionki niż dla pacjentów z młodszych pokoleń, czytelnego kontrastu oraz prostego języka. Z uwagi na podobieństwa między opakowaniami zewnętrznymi leków, szczególnie produkowanymi przez jeden koncern, dobrym rozwiązaniem może być pomoc w dodatkowym oznaczeniu opakowań, aby nie doszło do pomyłek w przyjmowaniu leków np. kolorowe naklejki. Dodatkowym rozwiązaniem jest przepakowanie leków do kolorowych organizerów, przygotowanych przez pacjenta lub jego opiekuna. Organizery z wyraźnym oznaczeniem dni tygodni i pory dnia pozwalają sprawdzić czy chory zażywa leki regularnie czy pozostają w pojemniku.
Zdarza się, że wszelkie stosowane metody mające na celu ułatwienie pacjentowi przyswojenie informacji są niewystarczające. W takich sytuacjach należałoby się zastanowić czy pacjent może liczyć na wsparcie bliskiej osoby, która pomoże mu w codziennej farmakoterapii. Jeśli senior pozostaje pod opieką członka rodziny lub opiekuna, zasadne jest zachęcenie go do wspólnych wizyt w aptece. W miarę możliwości lepszym rozwiązaniem jest wspólna wizyta pacjenta i jego opiekuna w aptece niż wysyłanie wyłącznie osoby trzeciej. Obecność pacjenta sprzyja jego efektywnemu udziałowi w procesie leczenia, ułatwia przekazanie zaleceń oraz pozwala farmaceucie ocenić, czy zostały właściwie zrozumiane.
Pacjent w podeszłym wieku to przeważnie osoba cierpiąca na wiele schorzeń i leczona wieloma lekami. To na farmaceutach w głównej mierze spoczywa odpowiedzialność za wychwycenie potencjalnych interakcji lekowych, wykrycie dublowania substancji czynnych w preparatach o różnych nazwach handlowych oraz uprzedzenie pacjenta o możliwych działaniach niepożądanych stosowanych leków. Pacjent świadomy możliwych skutków ubocznych leków czuje się spokojniejszy, gdy wystąpią niepokojące objawy [8, 9]. Rozumie, że z jego organizmem dzieje się to, na co był przygotowany. Nie panikuje, nie odstawia leków na własną rękę, co w wielu przypadkach może prowadzić do poważnych konsekwencji.. Należy pamiętać, aby komunikat farmaceuty nie był formą straszenia pacjenta. Powinien on rzeczowo przekazywać możliwe skutki niepożądane z zaznaczeniem, że wcale nie muszą one wystąpić. Trzeba również poinformować seniora, gdzie i do kogo powinien się zgłosić, jeśli zauważy niepokojące objawy. Najważniejsze wskazówki można dodatkowo zaznaczyć na ulotce lub sporządzić krótką notatkę dla pacjenta.
Z punktu widzenia organizacji apteki i personelu fachowego kluczowe jest zapewnienie odpowiednich warunków do obsługi pacjenta w podeszłym wieku. W miarę możliwości warto zaproponować miejsce siedzące osobie z trudnościami w poruszaniu się oraz przeprowadzić rozmowę przy stanowisku zapewniającym większą prywatność. Dzięki temu pacjent będzie czuł się swobodniej i łatwiej będzie mu poruszać tematy intymne lub wstydliwe. Ważne jest także zapewnienie odpowiedniej ilości czasu na rozmowę oraz ograniczenie pośpiechu i hałasu, które mogą utrudniać skuteczną komunikację i zwiększać ryzyko nieporozumień. Pacjent poczuje się spokojniejszy wychodząc z apteki, jeśli zostanie poinformowany i zapewniony, że w razie jakichkolwiek wątpliwości może ponownie wrócić i uzyskać dodatkowe wyjaśnienia.
W ostatnich latach rośnie zainteresowanie opieką farmaceutyczną, , a pacjenci dopytują na czym polega i z jakimi problemami mogą się zgłosić do farmaceutów. Wyniki badań wykazują, że w leczeniu chorób przewlekłych, takich jak astma, padaczka czy depresja, udział farmaceutów może odgrywać istotną rolę przy ograniczonym dostępie do lekarzy specjalistów [4-7, 10, 11]. Metaanalizy wskazują na poprawę przestrzegania zaleceń lekarskich dzięki interwencjom farmaceutów [3]. Choroby przewlekłe cechują się skomplikowanymi schematami leczenia. Sytuacja staje się bardziej skomplikowana w przypadku współistnienia kilku schorzeń u jednego pacjenta. W takich przypadkach rola farmaceutów znacząco rośnie. W dobie dostępu do nowoczesnych technologii przygotowanie specjalnych ulotek, piktogramów czy schematów dawkowania leków nie stanowią już dużego problemu [9, 11]. Materiały te mogą znacznie przyczynić się do przestrzegania zaleceń i bezpieczeństwa pacjenta. W wielu aptekach funkcjonują już pokoje opieki farmaceutycznej, w których odbywają się przeglądy lekowe, szczepienia ochronne czy konsultacje farmaceutyczne [6]. Takie pomieszczenia mogą być wykorzystane do rozmów z seniorem, zwłaszcza z osobami niedosłyszącymi w celu zapewnienia im komfortowych i spokojnych warunków.
Ocena skuteczności świadczeń opieki farmaceutycznej przeprowadzona na przykładzie kilku krajów europejskich dowodzi, że u pacjentów, którzy zostali objęci taką opieką uzyskano lepszą kontrolę ich schorzeń. Wyniki te jednoznacznie potwierdzają zasadność poświęcenia czasu na indywidualne konsultacje prowadzone w pokoju opieki farmaceutycznej [3,6].
Jednym z największych osiągnięć, ale także zagrożeń XXI wieku jest rozwój technologii cyfrowych. Choć rozwiązania te w wielu obszarach usprawniają funkcjonowanie systemu ochrony zdrowia, ale dla części seniorów stanowią barierę w dostępie do informacji. Osoby starsze, które nie korzystają na co dzień z narzędzi cyfrowych, mogą mieć problem z obsługą e-recept, Internetowego Konta Pacjenta czy aplikacji mobilnych. Należy zrozumieć, że osoba starsza, nieprzyzwyczajona do recept elektronicznych może nie być świadoma, gdzie posiada kod do recepty i co ma z nim zrobić [10]. Dodatkowo brak możliwości samodzielnego zweryfikowania tych informacji może powodować niepokój i zagubienie. Przychodząc do okienka w aptece senior ma nadzieję, nie tylko na otrzymanie leków, ale i zaznanie spokoju, że jego zdrowie jest w dobrych rękach. Chory chce czuć, że nie jest oszukiwany, a farmaceuci mają na uwadze przede wszystkim jego zdrowie i bezpieczeństwo [8]. Taki pacjent może wymagać zilustrowania wszystkich zaleceń, ponieważ po wyjściu z apteki znów nie będzie miał możliwości odnalezienia potrzebnych informacji [9]. W tym celu dobrze sprawdzą się gotowe schematy, w które farmaceuta wpisze nazwy leków pacjenta, pory ich przyjmowania, zaznaczając niezbędne odstępy między dawkowaniem lub posiłkami. Dla pacjentów lepiej radzących sobie z obsługą urządzeń mobilnych sprawdzą się aplikacje przypominające o kolejnych dawkach leków [10]. Należy jednak pamiętać, że nawet najbardziej zaawansowane technologie nie nie zastąpią bezpośredniej rozmowy z wykształconym personelem farmaceutycznym [10].
Przedstawione powyżej sposoby ułatwiające komunikację z pacjentem w podeszłym wieku nie wymagają dużych nakładów finansowych czy stosowania zaawansowanych technologii. Opierają się głównie na empatii, gotowości do poświęcenia odpowiedniej ilości czasu drugiej osobie oraz świadomym wykorzystaniu prostych technik komunikacyjnych, takich jak stosowanie prostego słownictwa, technika teach-back, dawkowanie trudnych informacji i wolniejsze tempo mówienia dostosowane do możliwości odbiorcy. Pozornie niewielkie zmiany w sposobie komunikacji mogą w istotny sposób zwiększyć skuteczność farmakoterapii. Tylko tyle i jednocześnie aż tyle, aby zapewnić większe bezpieczeństwo seniorowi. Pozwalają one także ograniczyć liczbę błędów związanych ze stosowaniem leków, budują zaufanie do farmaceuty oraz sprzyjają rozwojowi kompetencji zdrowotnych osób starszych [6, 9]. Lepsze zrozumienie własnych schorzeń i zasad leczenia zwiększa świadomość pacjenta, a tym samym gotowość do przestrzegania przez niech zaleceń terapeutycznych [3, 8, 9, 11]. Włączenie osoby starszej w rozmowę dotyczącą stosowanych leków i możliwych zagrożeń lepiej przyczyni się do wdrożenia zaleceń terapeutycznych niż przekazywanie jednostronnych instrukcji.
mgr farm. Katarzyna Bryła
Absolwentka Wydziału Farmaceutycznego, Uniwersytet Medycznym w Lublinie;
Studentka V roku Wydziału Lekarskiego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Piśmiennictwo:
- https://orka.sejm.gov.pl/wydbas.nsf/0/D5E35E200F187640C1257A29004A756B/$File/Infos_126.pdf
- Berenbrok LA, Gabriel N, Coley KC, et al. Evaluation of Frequency of Encounters With Primary Care Physicians vs Visits to Community Pharmacies Among Medicare Beneficiaries. JAMA Netw Open. 2020;3(7):e209132.
- Marcum ZA, Jiang S, Bacci JL, et al. Pharmacist-led interventions to improve medication adherence in older adults: A meta-analysis. J Am Geriatr Soc. 2021;69(11):3301-3311.
- Mes MA, Katzer CB, Chan AHY, et al. Pharmacists and medication adherence in asthma: a systematic review and meta-analysis. Eur Respir J. 2018;52(2):1800485.
- Readdean KC, Heuer AJ, Parrott JS. Effect of pharmacist intervention on improving antidepressant medication adherence and depression symptomology: A systematic review and meta-analysis. Res Social Adm Pharm. 2028;14(4):321-331.
- Bernsten C, Bjorkman J, Caramona MM, et al. Improving the well-being of elderly patients via community pharmacy-based provision of pharmaceutical care: a multicentre study in seven European countries. Drugs & Aging. 2001;18(1):63-77.
- Ernawati I, Yasin NM, Setyopranoto J, et al. The Role of Pharmacists’ Interventions in Increasing Medication Adherence of Patients With Epilepsy: A Scoping Review. J Prev Med Public Health. 2024;57(3):212-222.
- Rafhi E, Al-Juhaishi M, Stupans I, et al. The influence of patients’ beliefs about medicines and the relationship with suboptimal medicine use in community-dwelling older adults: a systematic review of quantitative studies. Int J Clin Pharm. 2024;46(4):811-830.
- Schönfeld MS, Pfisterer-Heise S, Bergett C, et al. Self-reported health literacy and medication adherence in older adults: a systematic review. BMJ Open. 2021;11(12):e056307.
- Pratiwi H, Ari KS, Wiadayanti AW, et al. A Systematic Review of Compensation and Technology-Mediated Strategies to Maintain Older Adults’ Medication Adherence. Int J Environ Res Public Health. 2023;20(1):803.
- Scotti S, Pasina L, Lunghi C, et al. Enhancing Medication Adherence in Older Adults: A Systematic Review of Evidence-Based Strategies. J Am Geriatr Soc. 2026;74(2):479-487.
