„Pharmeuropa” – farmakopealny zwiastun nowości i zmian, cz. 6

Kwiat konopi, czyli zmiany w… nowej monografii!

Wszyscy znakomicie wiemy, jak często zmieniają się monografie farmakopealne – najpierw te publikowane w „Farmakopei Europejskiej”, a następnie tłumaczone i ogłaszane w „Farmakopei Polskiej”. Każdorazowo początkiem tych zmian są oczywiście projekty, które odnajdujemy w „Pharmeuropie”. Na ogół jednak mija wiele lat, zanim oficjalna, nowo opublikowana monografia farmakopealna doczekuje się pierwszych zmian. Są jednak od tej reguły nieliczne wyjątki…

Czterokrotnie już na łamach „Aptekarza Polskiego” omawialiśmy projekty nowych monografii farmakopealnych. Ogłoszone zostały one jako publiczne propozycje, oczywiście nie w „Farmakopei Europejskiej”, a w kwartalniku „Pharmeuropa” wydawanym również przez EDQM (European Directorate for the Quality of Medicines & HealthCare, Europejski Dyrektoriat Jakości Leków i Ochrony Zdrowia). Były to projekty monografii liścia szałwii, kwiatu pierwiosnka, korzenia cykorii oraz wyjątkowego surowca „Irish moss”. W pierwszym z wymienionych artykułów przedstawiliśmy ponadto ogólne zasady tworzenia i publikowania projektów monografii farmakopealnych w „Pharmeuropie”.

Skoro jednak w „Farmakopei Europejskiej” mamy nie tylko monografie nowe, ale także – zmienione, początek swój muszą brać one również w „Pharmeuropie”! Oczywiście, to prawda, wszak wielokrotnie na łamach „Aptekarza Polskiego” wspominaliśmy, że w „Farmakopei…” monografie nowe są stosunkowo rzadkie, a znacznie więcej jest tych zmienionych.

Czytaj więcej:

Nowe surowce zielarskie w „Farmakopei Europejskiej”

Monografie „zmienione” surowców zielarskich w suplementach 11.6-11.8 „Farmakopei Europejskiej”

Co ciekawego w najnowszej „Farmakopei Europejskiej” 11?

Suplement 11.3 Ph. Eur. – aż siedem nowych monografii substancji roślinnych

Kwiat róży – nowa monografia farmakopealna, stara monografia zielarska

Owocnia fasoli: monografia zielarska i dwie monografie farmakopealne

Z pewnością projekty i następnie monografie nowe są najciekawsze, ale to właśnie projekty monografii zmienionych można wskazać jako najlepsze dowody na to, jak bardzo zmienia się współczesne zielarstwo, jak intensywnym korektom podlegają kryteria oceny jakości surowców zielarskich, ale także – jak skutecznie EDQM nadąża za pędzącą rzeczywistością. Do tej pory omówiliśmy jeden taki projekt, zaś planowane zmiany w monografii korzenia pierwiosnka określiliśmy żartobliwie, choć też i bez żadnej przesady „Pierwiosnkową rewolucją”, w istocie bowiem EDQM zaproponował modyfikacje tak gruntowne, że projekt monografii zmienionej można byłoby uznać za projekt monografii… nowej!   

Kwiat konopi – przypomnienie

Kolejnym znakomitym dowodem na powyższe tezy są modyfikacje planowane w monografii „Kwiat konopi” (łac. „Cannabis flos”, ang. „Cannabis flower”, franc. „Fleur de Cannabis”). Tym razem jednak to zupełnie inny typ zmian. Trudno jest tu co prawda powiedzieć o następnej „rewolucji”, projekt jest jednak charakterystyczny z innego powodu. Otóż monografia „Kwiat konopi” opublikowana została niedawno, bo w „Suplemencie 11.5” „Farmakopei Europejskiej”. Wnikliwi Czytelnicy „Aptekarza Polskiego” pamiętają być może, że o różnicach pomiędzy projektem z „Pharmeuropy” i wersją oficjalnie ogłoszoną pisaliśmy bardzo szczegółowo w artykule „Monografia „Cannabis flos” wreszcie w „Farmakopei Europejskiej”!”. Różnice te były zaskakujące i gruntowne, poczynając od farmakopealnej definicji, poprzez zmiany w procentowej zawartości substancji czynnych, kończąc na normach zawartości toksyn środowiskowych.

A jednak zmiany

Wydawać by się mogło, że po tak intensywnej (i zapewne burzliwej) pracy monografia „Cannabis flos” na wiele długich lat uzyskała ostateczny kształt. Okazało się jednak inaczej, bowiem dzięki lekturze „Pharmeuropy” 37.4 dowiadujemy się o… planowanych zmianach. Z pewnością w ciągu pierwszych dwóch lat obowiązywania tej wyjątkowej monografii do EDQM dotarły sygnały dotyczące codziennej praktyki laboratoriów kontrolnych, sygnały które jasno wskazały na konieczność zmian: drobnych w treści monografii, ale bardzo istotnych w kontekście oceny jakości! 

Cóż się zatem zmieni? Metodyka badania tożsamości, a konkretnie – badanie za pomocą techniki chromatografii cieczowej cienkowarstwowej wysokosprawnej (HPTLC, High-Performance Thin Layer Chromatograph). EDQM wyjaśnia proponowane zmiany następująco: zaproponowano rozszerzenie kryterium akceptacji pasma Δ9-tetrahydrokannabinolu dla THC-dominant type, tak aby uwzględnić przypadki, w których strefa ta jest bardzo słaba lub w ogóle nie występuje.

Najciekawsze jednak zmiany wprowadzono w dziale „Zanieczyszczenia”. Czytelnicy artykułu „Monografia „Cannabis flos” wreszcie w „Farmakopei Europejskiej”!” pamiętają być może, że surowiec spełniający wymogi farmakopealne, który zapisywany jest pacjentowi jako substancja roślinna (tj. wysuszony, cały lub połamany, w pełni rozwinięty żeński kwiatostan Cannabis sativa), nie może zawierać żadnych liści dłuższych niż 1 cm (cała substancja roślinna) oraz żadnych nasion.

Mała rewolucja w „Zanieczyszczeniach”

Wymogi te prawdopodobnie ulegną zmianie. Otóż w „Pharmeuropie” 37.4, w projekcie zmienionej monografii, przy słowie „nasion”, usunięto adnotację „żadnych” zastępując ją słowem „dojrzałych”. Eksperci EDQM motywują to częstą obecnością niedojrzałych nasion w surowcu o potwierdzonej dobrej jakości, który zapisywany jest pacjentom.

Po drugie, zdecydowano o usunięciu całego zapisu dotyczącego długości liści. Także i ich obecność – jak się okazało – nie jest rzadka w surowcu zapisywanym pacjentowi. Co więcej: EDQM podkreśla, że liście, niezależnie od długości, traktowane są zgodnie z wymogami farmakopealnymi jako domieszki, których dopuszczalną zawartość normuje się „automatycznie” na nie więcej niż 2% (rozdział 2.8.2. „Zanieczyszczenia” oraz monografia ogólna „Substancje roślinne”).

Ziele składa się z (…) kwiatostanów

Kontrowersje dotyczące zawartości łodyg i liści w kwiecie konopi towarzyszyły monografiom farmakopealnym „od zawsze”. Na przełomie XIX i XX wieku problem ten rozwiązywano bardzo prosto – surowcem było po prostu specyficznie zdefiniowane ziele! Zarówno w „Komentarzu do VII. wydania farmakopei austryjackiej” magistra Wilhelma Zajączkowskiego (1895), jak i „Komentarzu do ósmego wydania Farmakopei Austryackiej” docenta Ignacego Lembergera (1907) oficjalna nazwa surowca to „Herba Cannabis indicae. Ziele konopi indyjskich”. Zajączkowski definiował je jako zasuszone wierzchołki kwitnącej i częściowo już owocującej rośliny żeńskiej, tylko z Indyi wschodnich sprowadzane. Dalsza charakterystyka surowca dawała i nadal daje czytelnikowi doznania towarzyszące lekturze bardziej poezji, aniżeli farmakopei! Są przylegająco włosiste, szorstkie, skutkiem wydzielonej masy żywicznej zlepione w zbite, ulistnione, cokolwiek ściśnione wiązki kwieciste, z liśćmi przeważnie pojedyńczymi, lancetowato-linijnymi, piłkowanymi, wierzchołkowymi, z gęsto skupionymi, kątowymi wierzchołkami, z lancetowatymi dwukwiatowymi przykwiatkami i jajowato-lancetowatymi przykwiateczkami, z których każdy osłania pochwiasto jeden kwiateczek, a w końcu zamyka dobrze znany orzeszek.

Posiada woń właściwą narkotyczną

Bardzo podobną i równie… kwiecistą definicję podał Lemberger: zasuszone szczyty kwitnącej rośliny żeńskiej, często już owocującej, jedynie z Indyi wschodnich pochodzące, przylegająco owłoszone, szorstkie, od wydzielającej się masy żywicznej pozlepiane w zbite, ulistnione, przypłaszczone wiechy kwiatowe, z liśćmi pojedynczymi lancetowato-linijkowatymi, piłkowanymi, wierzchołkowymi, z wierzchotkami skupionemi, kątowemi, z przykwiatkami lancetowatymi, dwukwiatowymi i z przykwiateczkami jajowatymi, lancetowatymi, które osłaniają każdy pojedynczy kwiatek, a wkońcu orzeszek dobrze znany. Ziele, szczególnie sproszkowane lub trochę ogrzane, posiada woń właściwą narkotyczną.

W „Farmakopei Polskiej II” (1937) powtórzono nazwę interesującego nas surowca: „Herba Cannabis indicae”, czyli „Ziele konopi indyjskich” i jednocześnie doprecyzowano definicję, tym razem już oszczędniej w słowach. Posłuchajmy: kwitnące wierzchołki – uwaga, uwaga! – nie zapylonych żeńskich osobników Cannabis sativa Linne var. indica Lamarck (Cannabinaceae). Ziele konopi indyjskich ma postać spłaszczonych, ciemnozielono-brunatnawych, kruchych kawałków długości do 10 cm. Ziele składa się z żeńskich kwiatostanów, cienkich łodyg oraz – znowu: uwaga! – nieznacznej ilości liści. Wszystkie te części ziela są zlepione ze sobą wydzielaną żywicą. Jak widzimy zatem, wybrane kryteria oceny jakości sprzed blisko stu lat, ogłoszone w naszej rewelacyjnej i ponadczasowej „Dwójce”, są w ogólnym zarysie podobne do tych ogłoszonych całkiem niedawno, w nowoczesnej „Farmakopei Europejskiej”!

Działanie fizjologiczne jest często niepewne

Przy okazji cytowania dawnych źródeł Czytelnicy „Aptekarza Polskiego” z pewnością zadali sobie pytanie: jak stosowano dawniej konopie? Wszak na temat ich współczesnego miejsca w medycynie oraz możliwych wskazań terapeutycznych wciąż trwają liczne i burzliwe dyskusje… Oddajmy głos najważniejszemu chyba autorytetowi polskiego zielarstwa i ziołolecznictwa, profesorowi Janowi Muszyńskiemu. Oto fragment „Ziołolecznictwa i leków roślinnych (fytoterapia)” (wyd. m.in. 1951), dzieła w którym o konopiach autor pisał bez żadnych uprzedzeń, stroniąc od niepotrzebnej sensacji: najważniejsze zastosowanie mają przetwory haszyszowe jako lek narkotyzujący przy delirium tremens, histerii, neurastenii, melancholii, pląsawicy i bezsenności na tle zaburzeń psychicznych. Równocześnie zaznaczał Muszyński, że wnarkozie haszyszowej można wyróżnić następujące okresy: I. Podniecenia ruchowego i czuciowego; II. Dyskoordynacji intelektualnej; III. Ekstazy; IV. Senności. Zdaniem Muszyńskiego zasadniczą przeszkodą dla racjonalnego zastosowania konopi był niestabilny skład chemiczny: ponieważ zawartość składników czynnych zarówno w zielu, jak i przyrządzonym z niego ekstrakcie ulega znacznym wahaniom, przeto działanie fizjologiczne jest często niepewne.

Nie dziwmy się zatem, że EDQM tak drobiazgową wagę przywiązuje właśnie do składu chemicznego „Kwiatu konopi”, wskazując w nowej monografii na trzy typy surowca, przypomnijmy: „THC-dominant type”, „THC/CBD-intermediate type” oraz „CBD-dominant type”, oczywiście ze szczegółowym uwzględnieniem zawartości tytułowych substancji czynnych, wyrażonych jako suma tetrahydrokannabinolu (THC) w przeliczeniu na Δ9-tetrahydrokannabinol oraz sumy kannabidiolu (CBD) w przeliczeniu na kannabidiol.

Modyfikacje zaproponowane w projekcie zmienionej monografii farmakopealnej z pewnością przyczynią się do uzyskania surowca o jeszcze wyższej jakości, co bezpośrednio przyczyni się do korzyści pacjentów stosujących kwiat konopi w bardzo poważnych schorzeniach i z wyjątkowymi wskazaniami terapeutycznymi. Przede wszystkim jednak (zapewne za około dwa lata) usprawnią one proces kontroli, w którym surowiec o wysokiej jakości był odrzucany ze względu na konieczność spełnienia wymogu dotyczącego – przypomnijmy – obecności niedojrzałych nasion i liści dłuższych niż 1 cm.     

Czytaj więcej:

Monografia „Cannabis flos” wreszcie w „Farmakopei Europejskiej”!

Zakończenie

I tak właśnie rodzą się zmienione monografie farmakopealne! Powód zmian jest zawsze ten sam – konieczność poprawy jakości surowca leczniczego w odpowiedzi na uwagi laboratoriów analitycznych, firm zielarskich, a także – plantatorów roślin leczniczych. W następnym odcinku cyklu „Pharmeuropa – farmakopealny zwiastun nowości i zmian”, omówimy kolejne projekty zmienionych monografii farmakopealnych, a charakter planowanych modyfikacji będzie znowu zupełnie inny… Zapraszamy do lektury!