Balsam peruwiański w praktyce aptecznej – zastosowanie w recepturze preparatów dermatologicznych i doodbytniczych

Historia zastosowania balsamu peruwiańskiego sięga XVI wieku, ponieważ wtedy po raz pierwszy sprowadzono surowiec do Europy. Dawniej był uznawany przez Indian za dar niebios i talizman. Myroxylon balsamum (L.)Harms var. pereirae (Royle) Harms, czyli woniawiec balsamowy pochodzi z rejonu Salwadoru w Ameryce Środkowej. Roślina ta występuje w lasach krajów takich jak Meksyk, Nigaragua, Panama, Venezuela czy Kostaryka. Określenie „peruwiański” może być mylące, ponieważ roślina, z której pozyskiwany jest balsam peruwiański nie rośnie na terenie Peru. Nazwa surowca ma znaczenie historyczne i odnosi się do peruwiańskiego portu, z którego wyruszały transporty do Europy. Dawniej surowiec ten pozyskiwany był metodą ręczną poprzez uszkodzenie kory tępym narzędziem, opalenie do zwęglenia i następnie nacięcie kory nożem. Po około 14 dniach z uszkodzonych tkanek zaczynał wydzielać się balsam, który wsiąkał w bawełniany materiał, którym owijano pień drzewa. W celu pozyskania reszty żywicy przesiąknięty surowcem materiał gotowano. Podczas gotowania balsam oddzielał się od wody i jako cięższy osadzał się na dnie naczynia. Obecnie surowiec jest pozyskiwany w sposób zautomatyzowany [1-4].

Balsam peruwiański jest lepką ciemnobrunatną cieczą o zapachu wanilii i cynamonu oraz gorzkim smaku. Oglądany w cienkiej warstwie jest żółtobrunatny i przezroczysty. Praktycznie nie rozpuszcza się w wodzie, nie miesza się z olejami tłustymi, z wyjątkiem oleju rycynowego, łatwo rozpuszcza się w bezwodnym etanolu. Surowiec pod względem chemicznym zawiera związki o budowie fenolowej i terpenowej, głównie mieszaninę płynnych estrów. Zgodnie z monografią farmakopealną balsam peruwiański powinien zawierać od 45% (m/m) do 70% (m/m) estrów, przede wszystkim benzoesanu benzylu i cynamonianu benzylu. Pozostałe składniki balsamu peruwiańskiego to czysty kwas cynamonowy oraz benzoesowy, seskwiterpeny, farnezol, wanilina [3,5,6].

Obecnie balsam peruwiański jest stosowany wyłącznie zewnętrznie. Wykazuje szerokie działanie lecznicze, przede wszystkim odkażające, przeciwzapalne, pobudzające proces ziarninowania naskórka. Ponadto surowiec charakteryzuje się działaniem przeciwświeżbowym, słabym przeciwbólowym i znieczulającym. W recepturze jest składnikiem maści, past, mazideł, emulsji, zawiesin oraz czopków. Z uwagi na swoje właściwości surowiec znajduje zastosowanie w leczeniu ran, oparzeń, odmrożeń, odleżyn, hemoroidów, a także w terapii chorób skóry takich jak egzema i łuszczyca. W wyniku miejscowego przekrwienia skóry i dotlenienia uszkodzonych tkanek wspomaga on procesy regeneracyjne. Historycznie balsam peruwiański był stosowany również wewnętrznie w postaci pigułek i zawiesin w nieżycie dolnych dróg oddechowych, jednak ograniczeniem tego zastosowania było drażnienie błony śluzowej żołądka [1,3]. Należy pamiętać, że z uwagi na działanie drażniące balsamu, surowiec może wywoływać reakcje alergiczne oraz podrażnienia, na co szczególnie narażone są osoby ze skłonnościami do alergii kontaktowych, dlatego u tych osób zaleca się stosowanie produktów z balsamem peruwiańskim nie dłużej niż tydzień. Pacjentowi, który ma stosować preparat z balsamem peruwiańskim należy zaproponować wykonanie próby uczuleniowej na nieuszkodzonym fragmencie skóry oraz ochronę leczonych obszarów skóry przed światłem słonecznym i promieniowaniem UV (reakcje fototoksyczne i fotoalergiczne) [1,7-9].

Farmakopea XIII nie podaje stężeń maksymalnych dla balsamu peruwiańskiego. Zwykle surowiec stosowany jest zewnętrznie w stężeniu 5 – 10% (wartości podane dla maści), wykazując działanie słabo odkażające [5].

Niezgodności balsamu peruwiańskiego:

W recepturze aptecznej stosowanie balsamu peruwiańskiego może być problematyczne ze względu na niezgodności recepturowe. Balsam peruwiański nie miesza się z olejami mineralnymi, jak parafina płynna oraz z lipofilowymi podłożami, jak wazelina biała, wazelina żółta, maść eucerynowa, smalec wieprzowy czy olej kakaowy. Wykazuje niezgodność również z tlenkiem cynku, siarką, kwasem borowym i ichtamolem. Przy niskich stężeniach surowca (< 2%) niezgodności można uniknąć zachowując odpowiednią kolejność łączenia składników, ale wysokie stężenie balsamu oraz niewłaściwa kolejność łączenia składników mogą powodować niehomogenne wymieszanie się balsamu z podłożem lub jego wytrącenie. W celu rozwiązania tej niezgodności w literaturze wskazuje się na dodanie oleju rycynowego i wymieszanie go z balsamem peruwiańskim w proporcji 1:1. Olej rycynowy wprowadza się kosztem vehiculum [3,7,8]. Gęsta konsystencja balsamu peruwiańskiego i konieczność precyzyjnego odważania składników leku wymusza odpowiednie postępowanie – odważanie surowca bezpośrednio do pojemnika (tuba Unguatora) lub na podłoże.

W Zakładzie Farmacji Stosowanej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku przeprowadzono ocenę balsamu peruwiańskiego pod kątem możliwości jego wykorzystania w recepturze półstałych (maści) i stałych (czopki doodbytnicze) postaci leków. Sporządzono preparaty dermatologiczne (5% i 10% balsam peruwiański) oraz czopki doodbytnicze (zawierające 150 mg balsamu peruwiańskiego). Przygotowane preparaty poddano następnie analizie wizualnej i mikroskopowej.

Sporządzanie maści dermatologicznych z balsamem peruwiańskim

Preparaty dermatologiczne wykonano z użyciem miksera recepturowego Unguator, wykorzystując surowce farmaceutyczne takie jak: balsam peruwiański, olej rycynowy oraz podłoża maściowe:

• lipofilowe – wazelina biała (Vaselinum album), smalec wieprzowy (Adeps suillus);
• absorpcyjne – maść eucerynowa (Eucerini unguentum II), maść cholesterolowa (Cholesteroli unguentum), wazelina hydrofilowa (Vaselinum hydrophylicum);
• amfifilowe – Lekobaza (Cremor basalis);
• krem hydrofobowy – Lekobaza Lux (Cremor basalis hydrophobicus).

Maści z balsamem peruwiańskim (B1-B7) sporządzono poprzez wymieszanie podłoża z surowcem w mikserze recepturowym przez 3 minuty, stosując szybkość obrotów na poziomie 5 (stopniowe zwiększanie od 0). Maści BR1-BR7 zawierały dodatek oleju rycynowego w proporcji 1:1 do ilości balsamu peruwiańskiego. W tym przypadku w pierwszym etapie balsam peruwiański połączono z równoważną ilością oleju rycynowego (w parownicy), a uzyskaną mieszaninę dodawano do tuby z odważonym podłożem. Maści recepturowe przygotowano w dwóch stężeniach balsamu peruwiańskiego: 5% i 10%. Sporządzone maści przechowywane były w szczelnych opakowaniach w temperaturze pokojowej (15-25°C) oraz w lodówce (2-8ºC) przez 28 dni. Skład leków recepturowych przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Skład maści recepturowych z balsamem peruwiańskim.

* B — brak oleju rycynowego w składzie maści; BR — obecność oleju rycynowego w składzie maści

Ocena maści dermatologicznych

Preparaty dermatologiczne z balsamem peruwiańskim oceniono wizualnie (barwa, konsystencja, homogenność) oraz dokonano obserwacji mikroskopowych  (powiększenie 100x). Ocena sporządzonych maści odbywała się bezpośrednio po ich przygotowaniu oraz po 7, 14, 21 i 28 dniach przechowywania w temperaturze pokojowej i lodówce. Na podstawie przeprowadzonej bezpośrednio po sporządzeniu analizie wizualnej stwierdzono, że maści z balsamem peruwiańskim w stężeniach 5% i 10%, wykonane na podłożach: wazelina biała, smalec wieprzowy i wazelina hydrofilowa były homogenne i nie wykazywały cech rozdziału faz czy wydzielania się balsamu z podłoża. Obserwacje dotyczyły zarówno maści wykonanych z olejem rycynowym (BR1, BR2, BR7) jak i bez dodatku oleju rycynowego (B1, B2, B7).

Efekt ten utrzymywał się przez cały okres prowadzenia badań (28 dni), w preparatach przechowywanych w temperaturze pokojowej oraz w lodówce. Przykładowe zdjęcia maści z balsamem peruwiańskim w stężeniu 5% i zgodnymi podłożami przedstawiono na rycinie 1.

Rycina 1. Maści z 5 % balsamem peruwiańskim na wazelinie białej (a), smalcu wieprzowym (b) i wazelinie hydrofilowej (c).

W maściach zawierających balsam peruwiański w stężeniu 10% na podłożach maść eucerynowa (B3) i maść cholesterolowa (B6), bez dodatku oleju rycynowego, zaobserwowano ciemnobrązowe fragmenty balsamu, świadczące o niehomogennym połączeniu surowca z podłożami. Zmniejszenie stężenia balsamu peruwiańskiego w tych maściach do 5% pozwoliło na poprawę niezgodności i otrzymanie homogennego preparatu, nawet bez dodatku oleju rycynowego (rycina 2 i 3).

Rycina 2. Maści z maścią eucerynową (bez oleju rycynowego) zawierające balsam peruwiański w stężeniu 10% (a) i 5% (b) oraz zdjęcie mikroskopowe maści z 10% balsamem peruwiańskim (c).

Rycina 3. Maści z maścią cholesterolową (bez oleju rycynowego) zawierające balsam peruwiański w stężeniu 10% (a) i 5% (b) oraz zdjęcie mikroskopowe maści z 10% balsamem peruwiańskim (c).

Bezpośrednio po sporządzeniu maści z balsamem peruwiańskim na podłożu Lekobaza zaobserwowano wytrącenie osadu w maściach przygotowanych z dodatkiem oleju rycynowego, w obydwu badanych stężeniach balsamu (5% i 10%) (BR4). Stwierdzono natomiast zanik osadu oraz uzyskanie homogennej maści po 14 dniach od sporządzenia w preparacie 5% (temperatura pokojowa i lodówka) oraz częściowy zanik w maści zawierającej 10% balsam peruwiański (rycina 4).

Maści z balsamem peruwiańskim (5% i 10%) z Lekobazą, ale bez dodatku oleju rycynowego od momentu sporządzenia były homogenne, bez oznak rozdziału (rycina 5).

Rycina 4. Maści z 5% (a, b) i 10% (c, d) balsamem peruwiańskim na Lekobazie, z dodatkiem oleju rycynowego.

Rycina 5. Maści z 5% (a, b) i 10% (c, d) balsamem peruwiańskim na Lekobazie, bez dodatku oleju rycynowego.

Do wystąpienia niezgodności doszło również w przypadku maści wykonanych z użyciem Lekobazy Lux. Zaobserwowano wytrącenie się osadu w maściach zawierających 5% balsam peruwiański, bez dodatku oleju rycynowego (B5). W przypadku maści z tym podłożem i 5% balsamem, ale zawierających dodatek oleju rycynowego (BR5), niezgodności nie odnotowano (rycina 6). Po zwiększeniu stężenia balsamu do 10% otrzymano homogenne maści, wprowadzając balsam do podłoża bez użycia oleju rycynowego. Dodatek oleju wpłynął niekorzystnie na homogenność preparatu – zaobserwowano bowiem rozdział faz (rycina 7).

Rycina 6. Maści z 5% balsamem peruwiańskim na Lekobazie Lux bez dodatku (a, b) oraz z dodatkiem oleju rycynowego (c, d).

Rycina 7. Maści z 10% balsamem peruwiańskim na Lekobazie Lux bez dodatku (a, b) oraz z dodatkiem oleju rycynowego (c, d).

Tabela 4 zawiera podsumowanie obserwacji maści z balsamem peruwiańskim otrzymanych z wykorzystaniem różnych podłóż.

Tabela 4. Ocena maści z balsamem peruwiańskim.

„+” —niezgodność; „–” — brak niezgodności

Sporządzanie czopków doodbytniczych z balsamem peruwiańskim

W przypadku czopków doodbytniczych (tabela 2) w pierwszym etapie dokonano obliczeń ilości podłoża potrzebnej do wykonania przepisanej liczby czopków, z uwzględnieniem standaryzacji form 2 g oraz wartości współczynnika wyparcia f, korzystając ze wzoru:

M = F – (f₁ ·s₁ + f₂ ·s₂ + …+ f_n ·s_n)

gdzie:

F – rzeczywista ilość podłoża (g) na n czopków (standaryzacja formy);

f – współczynnik wyparcia, czyli eksperymentalnie wyznaczona wartość wyrażająca ilość gramów podłoża odpowiadająca objętością 1 g substancji (balsam peruwiański f = 0,83, olej rycynowy f = 1,0);

s – ilość substancji (g) na n czopków [10].

Czopki z balsamem peruwiańskim sporządzono dwiema metodami: tradycyjną metodą wylewania z wykorzystaniem łaźni wodnej oraz metodą wylewania z użyciem miksera recepturowego Unguator. Jako podłoża zastosowano olej kakaowy (Oleum Cacao) i Witepsol H15 (Adeps solidus).

Tabela 2. Receptura czopków z balsamem peruwiańskim.

* podłoże czopkowe stanowiło masło kakaowe lub Witepsol H15; ** rzeczywista pojemność formy 2 g (standaryzacja)

W metodzie tradycyjnej odważone podłoże stopiono w parownicy na łaźni wodnej, kontrolując temperaturę podłoża, co jest szczególnie istotne w przypadku masła kakaowego. Ogrzewanie tego podłoża w temperaturze powyżej 36°C może prowadzić do powstania odmian polimorficznych charakteryzujących się niższą temperaturą topnienia (niecałkowite zastyganie masy, nadtapianie czopków podczas przechowywania). Do stopionego podłoża wprowadzono następnie balsam peruwiański (Rp. 1) lub balsam peruwiański wstępnie połączony w parownicy z olejem rycynowym (Rp. 2). Masę czopkową wylano do form na czopki, kontrolując jej lepkość (temperatura stopionej masy zbliżona do temperatury krzepnięcia podłoża), aby zapobiec sedymentacji substancji leczniczej w zaostrzonej części czopka. Po wylaniu do form, czopki sporządzone na Witepsolu H15 przechowywano w temperaturze pokojowej, natomiast czopki z masłem kakaowym po wstępnych ochłodzeniu w temperaturze pokojowej (20 min) umieszczono w lodówce.

W metodzie wylewania z wykorzystaniem miksera recepturowego odważone podłoże poddano wstępnej homogenizacji w celu uzyskania gęstej masy. Parametry homogenizacji to czas 7 minut i obroty 0-7 dla masła kakaowego oraz czas 9 minut i obroty 8-9 dla Witepsolu H15. Następnie do stopionego podłoża wprowadzono balsam peruwiański (Rp.1) lub balsam peruwiański wstępnie połączony w parownicy z olejem rycynowym (Rp. 2). Masę czopkową wylano do form na czopki, czopki sporządzone na Witepsolu H15 przechowywano w temperaturze pokojowej, natomiast czopki z masłem kakaowym po wstępnych ochłodzeniu w temperaturze pokojowej umieszczono w lodówce.

Ocena czopków doodbytniczych

Czopki doodbytnicze z balsamem peruwiańskim wykonane metodą topienia na łaźni wodnej oraz z użyciem miksera recepturowego oceniono wizualnie. Zarówno czopki z Witepsolem H15, jak i z masłem kakaowym sporządzone metodą klasyczną na łaźni wodnej wymagały wprowadzenia równoważnej ilości oleju rycynowego. Brak dodatku oleju rycynowego powodował wydzielenie się balsamu peruwiańskiego, widocznego w postaci „marmurkowych” czopków (rycina 8).

Rycina 8. Czopki z balsamem peruwiańskim wykonane na łaźni wodnej bez dodatku oleju rycynowego: masło kakaowe (a) i Witepsol H15 (b).

Rycina 9. Czopki z balsamem peruwiańskim wykonane na łaźni wodnej z dodatkiem oleju rycynowego: masło kakaowe (a) i Witepsol H15 (b).

Sporządzenie czopków w mikserze recepturowym zarówno z wykorzystaniem masła kakaowego. jak i Witepsolu, bez dodatku oleju rycynowego, pozwoliło na uzyskanie jednolitej masy czopkowej i otrzymanie homogennych czopków (rycina 10).

Rycina 10. Czopki z balsamem peruwiańskim wykonane w mikserze recepturowym: bez dodatku oleju rycynowego na maśle kakaowym (a) i na Witepsolu (c) oraz z dodatkiem oleju rycynowego na maśle kakaowym (b) i Witepsolu (d).

Zastosowanie miksera recepturowego w procesie sporządzania czopków z balsamem peruwiańskim umożliwia uzyskanie preparatów o jednorodnej strukturze, skraca czas przygotowania, zwiększa standardy higieniczne procesu oraz minimalizuje straty masy czopkowej. W przypadku użycia Unguatora do sporządzania czopków z Witepsolem H15 wymagane jest stosowanie wyższych obrotów (8-9) i dłuższego czasu mieszania w celu otrzymania płynnej masy. Należy mieć na uwadze, że masa czopkowa z Witepsolu upłynniona w Unguatorze szybko zastyga i wymaga szybkiego wylewania do form. Czopki na Witepsolu H15 charakteryzują się twardą konsystencją i nie ulegają deformacji pod wpływem kontaktu z dłońmi na etapie wyjmowania z formy i podczas aplikacji.

Sporządzając czopki z użyciem obu podłoży (masło kakaowe, Witepsol H15) należy zwrócić uwagę na konsystencję masy przed wylaniem czopków do form (zapewnić kilkuminutowe ostudzenie stopionej masy do temperatury zbliżonej do temperatury krzepnięcia – Witepsol H15 ok. 30-35°C, olej kakaowy ok. 28°C). Odpowiednia lepkość masy wpływa na jednorodne rozproszenie składników w podłożu i zapobiega ich sedymentacji w zaostrzonej części czopka. Postępowanie takie jest szczególnie ważne w przypadku sporządzania czopków metodą topienia na łaźni wodnej (mniejsza lepkość masy czopkowej).

Wnioski:

• Jakość maści dermatologicznych oraz występowanie ewentualnych niezgodności zależne są od stężenia balsamu peruwiańskiego oraz rodzaju zastosowanego podłoża.
• Wazelina biała, smalec wieprzowy i wazelina hydrofilowa mogą być stosowane w lekach recepturowych z balsamem peruwiańskim (5% i 10%), bez konieczności użycia oleju rycynowego.
• Euceryna (maść eucerynowa II) i maść cholesterolowa wymagają dodatku oleju rycynowego w proporcji 1:1 do ilości balsamu peruwiańskiego podczas wprowadzania balsamu peruwiańskiego.
• Lekobaza Lux oraz Lekobaza nie są odpowiednimi podłożami do sporządzania maści recepturowych z balsamem peruwiańskim (obserwowano niezgodność).
• Warunki przechowywania (temperatura pokojowa, lodówka) nie miały wpływu na jakość otrzymanych maści.
• Sporządzanie czopków z balsamem peruwiańskim metodą klasyczną na łaźni wodnej – zarówno z wykorzystaniem masła kakaowego, jak i Witepsolu wymaga wprowadzenia oleju rycynowego.
• Sporządzanie czopków z balsamem peruwiańskim w mikserze recepturowym z użyciem masła kakaowego i Witepsolu umożliwia otrzymanie homogennych czopków, bez konieczności wprowadzania oleju rycynowego.

Literatura:

1. Bilek J., Bilek M. Surowce recepturowe dawniej i dziś – balsam peruwiański. Aptekarz Polski 2021.
2. Jurowski K. The estimation of permitted daily exposure (PDE) values for Myroxylon balsamum (L.) Harms var. pereirae (Royle) Harms, balsamum (balsam of Peru) for regulatory toxicology purposes: application of various toxicological strategies. Nat. Prod. Res. 2023, 37(10), 1698-1701.
3. Receptura. Niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych. Wyd. Farmaceutyczne 2022.
4. De Groot A.C. Myroxylon pereirae resin (balsam of Peru) – A critical review of the literature and assessment of the significance of positive patch test reactions and the usefulness of restrictive diets. Contact Dermatitis 2019, 80, 6, 335-353.
5. Farmakopea Polska XIII 2023.
6. EMA, 2016.
7. Brzezińska M. Balsam peruwiański – wielki powrót do receptury aptecznej. Receptura.pl 2025.
8. Receptura apteczna. Jachowicz R., PZWL 2021.
9. Olechno K., Winnicka K. O zastosowaniu balsamu peruwiańskiego w recepturze aptecznej. Recepta.pl 2025
10. Farmacja Stosowana. Sznitowska M., PZWL 2017.