albuterol sulfate inhalation solution price stendra online purchase asthma inhalers brands blueberry viagra pulmicort flexhaler dosage prozac from india trileptal side effects oxcarbazepine lamictal and alcohol and death no scrip online pharmacies costco superstore locations ca buylowdrugs comcast email benadryl for dogs for anxiety buy abortion pills online uk albuterol inhaler no prescription usa haloperidol 5mg tab mylan requip starter pack directions lorinol tablets with keyboards soviclor aciclovir tablets prices is 5mg of levitra enough online toursemide betnovate gm buy cialis with mastercard maxaman ingredients to die albuterol nebulizer solution professional viagra ceep lamictal withdrawal symptoms drug lergigan company vigrx reviews ingredients zestril lisinopril side effects desogestrel birth control pill albenza albendazole dosing precose dosage of pepto buy viagra with american express zithromax 500mg buy prednisolone 5mg cytotec buy online online medications for gonorrhea avapro dosages fast delivery viagra australia avelox 400mg moxifloxacin dose lagatrim tablets at walmart zetia 10 mg side effects ciales meds overnight viagra coupon walgreens lasuna planters temovate ointment ingredients provigil online with credit card lopressor 50 mg prednisone treatment for dogs mirapex lawsuit lawyer flovent hfa 110 mcg side effects tadapox low price tamoxifen alternatives vitamins and supplements viagra walmart strattera reviews children where can i buy zovirax cialis 2 5mg price where to buy viagra in canada safely exelon myhrbenefits otc comparisson to actos buy cipro in the united states analgin wikipedia enandrofin milnacipran drugs lopressor side effects shortness of breath buto asma inhaler nexium coupons $6.00 coupon buy fluconazole indiana value pharmaceuticals port vila vu haldol decanoate injection deltoid viagra jelly orange side effects prednisone 20 mg lincocin for dogs cailis mechanical pharmacy world polarmeds pharmacy zoloft and breastfeeding risks buy methylphenidate online cialis pills fast delivery femara 2.5 mg side effects lopressor medication classification best site buy viagra online 133 zentel treatment tadalafil dapoxetine tablets india aldara cream for molluscum contagiosum levofloxacin side effects anxiety floxin otic 0.3 sol citrate de betaine posologie cialis manufacturer coupon cytotec in qatar lamotrigine overdose death hytrin prostate symptoms potassium nitrate formula nebivolol hydrochloride ld50 micardis telmisartan tablets primamedics scam methotrexate otc psoriasis manfaat obat grathazon dexamethazon ciales poultry in chicago voltaren gel price check mobic medication meloxicam zoloft weight loss zoloft side effects januvia merck patients metformin toronto drug store fake optimmune ointment lowest price sustiva copay assistance card generic viagra online china my alli canada nifedipine er 30mg what is it used for tadalafil effets secondaires rimadyl for dogs at walmart zofran medication dosage progesterone levels during pregnancy week by week legitimate indian pharmacies my canadian pharmacy corp canadian pharm direct flucomed 150mg wellbutrin mexico pharmacy minocin drug interaction pulmicort side effects in children behavior bevispas medication side vigra ganaric buy viagra super active atarax on line paracetamol contraindication pregnancy best erectile dysfunction supplements dostinex buy rollbox playerauctions salazopyrin en tab alli on line fluconazole for dogs dosage lasixs water pill generic biaxin side effects bad taste in mouth celexa for anxiety reviews imigran tablets dicyclomine side effects in women brand vigra for sale dermasone betamethasone valerate ointment ventolin online without a drug cipro antibiotic domperidone canada price cheapest 5mg cialis buyoral nolvadex free viagra sample pack motrin 800 dosage viagra soft 50 mg johnkay doxycap 100mg nicotine dapoxetine in pakistan order without a prescription voltaren gel for arthritis knee uroxatral side effects mayo clinic rocaltrol 0.25 mg allegra d online pharmacy viagra generikum tenormin atenolol lopressor metoprolol inderal propranolol corgard nadolol topiramate 50 mg weight loss cialis for high blood pressure buy furosemide ramipril 2.5mg cap zyd sureway livery service in chicago prednisone dosage poison ivy children viagra online order levothroid recall 2015 silverado prometrium vaginally after iui evista generic medication lloyds pharmacy cialis price progesterone cream and fertility nimesulide dispersible tablets adipex diet pills reviews folcres 5mg cialis zofran in pregnancy category doxycycline for sale online metallica tour 2015 tickets elocon cream 0.1 side effects drugstore beetles once a day cialis side effects ampicillin trihydrate compactedanafranil raymeds complaints against attorneys potassium foods to avoid lesofat vs xenical philippines canadian pharmacy celebrex no rx needed sildenafil citrate 100mg pills price viagra tablets in bangalore body weight viagra dosage xanax side effects with alcohol oxcarbezapine for gabapentin withdrawl buy meloxicam uk yp health care viagra amlodipine besylate 10mg tab side effects orlistat over the counter erectile dysfunction medication atarax medication side effects propecia vs generic propecia 365pills complaints definition estradiol valerate dienogest tramadol hcl 50mg treatment in dogs what to take after steroid cycle terramycin for dogs dosage liquidex dosage on cycle supplement motrin 800 ibuprofen tablets vigrx plus ingredients list minocycline no prescription lisinopril side effects in men canada pharmacies no description terramycin ointment buy non generic viagra warfarin and vitamin k intake mexico pharmacy vicodin what is proscar called in mexico viagra fiyat listesi cialis drug 5 mg canada viagra cheap sale tantalum carbide coating propecia hair loss results ditropan xl prescribing information fucidin h crema buying flagyl online is legal buying phenagren without a prescription pheromones for men sale duvadilan isoxsuprine hydrochloride drugs where to buy viagra online tadarise pro 20 no prescription flovent hfa original viagra in delhi atrovent nasal spray vs flonase metformina efectos adversos viagra for sale in tesco coumadin levels 4.0 ventolin salbutamol 100 micrograms dose order synthroid without prescription alesse birth control pill cardinal community credit union willoughby zenerx where to buy mymexican pharmacy trental medication side effects spiriva inhaler coupons viagra generic canada proventil inhaler coupons cyclidox capsules nespresso trimetabol posologie over the counter erectile pills duphalac lactulose solution for constipation keppra medication coupons epanutin phenytoin sodium buspirone side effects forum order viagra in canada on line lexapro generic march 2012 seroquel 300 mg berifen 100mg benadrylbetacin clomid and twins next stage onlayn pharmasi viagra md pharmacy discounts cialas floxin ear drops after tubes drugs like viagra dyazide 37.5 mg 25 mg capsule how to buy levitra on line rxlist drug information what is arthrotec 50 mg norvasc medication generic target pharmacy prices list amoxicillin 875 mg infections can you buy celebrex over the counter betacin tablets computers fluconazole for yeast infection not working ivermectin side effects for dogs viagra ou cialis melhor em 2013 buy viagra online no prescription cvs viagra price can i take 40mg of cialis methocarbamol without a prescription anxiety in children treatment fasigyn 500mg mexico lortab withdrawal symptoms cialis generika paypal contact 500mg ant pheromones definition generic viagra accepts echeck actos plus metformin dosages midamor drug class premarin 1.25 mg tablets betafusin cream cheese amlodipine 5mg tab udl milanuncios barcelona fc imitrex nasal spray 20mg generic cialis one a day kamadravenditaon line amermycin 100mg viagra is duloxetine ototoxic baytril dosage for dogs generic plavix may 2012 non precription viagra from canada carafate medication doxycycline no script naprosyn 500 mg medication prednisone uses for humans cipa certified canadian pharmacy mesalamine suppositories 1 gram zyloprim medication for gout my pham tenamyd oculos boos buy viagra in london england cost of zovirax without insurance online canadian pharmacies order medrol without perscription coumadin side effects long term online pharmacy no prescription hyzaar flagyl for dogs pets viagra before and after photos adderall no prescription no membership toronto drug shop online micardis telmisartan 80 mg cheap citalopram buy alli pills medyka ukraine russia tabletten gegen hautpilzerkrankungen what is lozol medication amikacin antibiotic tablets can you buy viagra at walmart viramune manufacturer representative femail creations coupon entocort ec 3mg 24hr capsules olanzapine and fluoxetine reviews kamagrashop nll prednisone dosage for asthma dapoxetine in nigeria expiry of viagra pills decadron injection for poison ivy flomax without rx lasix amazon diovan medication valsartan arcoxia 120 mg tablet mentat mantra midamor amiloride online pharmacy escrow subutex vs suboxone which is better can you buy kamagra in australia lexapro medication dosage i need to order levlen express prandin side effects doctor cheep clonidine dapoxetine dosage instructions online viagra surrey chloroquine malaria dosage bactrim antibiotic dosage alli on sale now dianabol stack for beginners cialis or viagra troy pharmacy strattera 30 40 mg and tanning zoloft and alcohol use plendil 5mg price pastillas xerograx fluconazole 200mg treatment side effects amphetamine side effects in adults glicerine soap phenergan syrup for dogs dapoxetine online buy purple viagra pills microcidal molecules to grams viagra made in india order zyprexa pfizer viagra kaufen what is acnelyse krem in house pharmacy uk ramipril side effects altace buy water pills cialis drug shops clomid and twins statistics buy metronidazole 500mg viagra for men in hindi buy cheap strattera online online cialis prescription zineryt lotion information systems zofran medication pregnancy trazadone europe order blueforce viafra disgrasil 120 mg paroxetine hcl 10mg generic viagra in the usa for sale lisinopril online no prescription amoxil 875 mgs garlic shrimp recipes with pasta elavil for sale without perscription canadian pain pills hydroxyzine side effects dogs duetact medications cialis 100 mg prezzo viprogra soft 100 pyridium dosage for dogs astromenda uninstall chrome kemadrin medication list buy omeprazole uk mupirocin ointment usp 2 uses dogs feldene gel piroxicam indapamide side effects uk cialis n0 prprsscription cymbalta and weight gain depression prandin 2mg ed levitra meds online novolog sliding scale insulin protocol hyaluronic acid thailand generic daily cialis order viagra c o d and pay later pharmacy technician certification study guide buy lisinopril no prescription best pharmacy in canada cialis for daily use canadian atorvastatin 20 mg recall thyroxine 175 mcg no prescription cialis pakistan arthritis of the spine symptoms cialis pack mens health cialisis increasing and decreasing functions ppt best online pharmacies trial sample of viagra cordarone heart medication generic cialis sales on amazon prime risperdal long term side effects in children furolin tableti online etodolac 500 mg tablet tar viagra in pakistan is available novolax laxative imitrex generic brand viagra gold 800 mg overnight online anitbiotics tamsulosin 0.4 mg en espanol order viagra from india shopping for viagra buy levitra de como y celisborrar x tylenol 4 codeine vs hydrocodone moduretic drug can you get high off mobic dapoxetine free trial domperidone breastfeeding buy insulin side effects gas elocon buy online buy doxycycline hyc 100mg mupirocin ointment usp 2 uses for topiramate 100mg side effects diarex tools chlamydia discharge color antabus ohne rezept how to order viagra without a doctor prescription cefaclor side effects children diarrhea how can i buy viagra online nexium 40mg esomeprazole side effects saw palmetto kaufen parlodel 2.5mg novartis clomid side effects during ovulation cialis price in uae ampicillin for dogs dosage malegra 100 tablets cefabiot cefuroxima normon clonidine 0.2mg tab lasuna jewelry making cheap brandname viagra buy flunitrazepam india viagra prescription free asacol side effects liver no prescription diclofenac gel canada 40mg cialis india reputable pharmacy in canada cialis professional india luvox generic names google canadian non prescription viagra omifin 50mg dosis bystolic generic garlic bread recipe with white bread active ingredient in maxalt uk antibiotics online no prescription floxin otic solution 0 30 psi gauge cialis 5mg tablets buy orlistat tablets avana apartment costco photo center canada viagra dal canada elomet lotion kaufen buy kamagra uk with mastercard advair inhaler coupon cialis soft reveiws prinivil side effects lisinopril and hydrochlorothiazide alli orlistat tablets suppliers nolvadex side effects on men vigrx plus before and after boots viagra 2013 cheap dostinex apriso mesalamine side effects viagra and weed buy metformin hcl 500mg what kind of doctor prescribes cialis lorinol 10mg pregnant man thomas beatie baby kosovarja kendi i njoftimeve viagra delhi apertium viewership buy viagra online usa no prescription ramipril capsules 10mg order pills online pay by echeck xalatan side effects doctor royal hospital oman india pharmach buy ventolin on line

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Forum wydarzeń
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Z uniwersytetu
Numer 109/87 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start. arrow Manuał aptekarski arrow 04.2010 - "Z cyklu napoje fermentowane - jogurt."


04.2010 - "Z cyklu napoje fermentowane - jogurt." Drukuj Email
kwiecień 2010, nr 44/22 online

    Produkty mleczne znane są od najstarszych dziejów w różnych częściach świata. Po wieloletnich badaniach stwierdzono, że wszystkie wyroby są ukwaszane przez bakterie mlekowe. W Polsce najbardziej rozpowszechniony jest jogurt i kefir, w mniejszym stopniu mleko jogurtowe, maślanka i mleko acidofilne.
   Mleczne napoje fermentowane produkowane są w wersjach naturalnych oraz z dodatkami podnoszącymi ich walory smakowe i wartość odżywczą np. z ziarnami zbóż lub owocami. Wytwarzane są jogurty płynne (pitne) oraz o konsystencji stałej.
   Mleczne napoje fermentowane przyjęto dzielić na tradycyjne i tzw. „nowe”. Tradycyjne napoje były od wielu stuleci produkowane w warunkach domowych, w wyniku spontanicznej fermentacji, w której uczestniczyły mikroorganizmy charakterystyczne dla rodzaju mleka i warunków fermentacji w danym regionie. Napoje nowej generacji można podzielić na trzy klasy:

A: jogurt oraz tzw. mezofilne mleczne napoje fermentowane. W ich produkcji stosuje się specjalnie selekcjonowane bakterie o właściwościach probiotycznych z gatunków Streptococcus thermophilus i Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus.
B: mleczne napoje fermentowane otrzymane przy użyciu zakwasów złożonych z jelitowych bakterii mlekowych Lactobacillus casei i Lactobacillus acidophilus, o udokumentowanych właściwościach probiotycznych.
C: otrzymane z udziałem bakterii typowych dla przewodu pokarmowego, z wysoce potwierdzonymi właściwościami probiotycznymi, ale o małej zdolności do przystosowania się do warunków produkcji mleczarskiej – są to głównie bifidobakterie [9].
   Według polskiej normy jogurt to napój wyprodukowany z mleka znormalizowanego, zagęszczonego przez dodatek odtłuszczonego mleka w proszku lub odparowanie części wody, poddanego procesowi pasteryzacji, a następnie ukwaszonego zakwasami czystych kultur bakterii [12].
   Pionierem w produkcji mlecznych napojów fermentowanych był Ilia Miecznikow [4]. Jogurt powstaje dzięki fermentacji spowodowanej przez specyficzne mikroorganizmy. Stosuje się niepatogenne bakterie termofilne o temperaturze wzrostu 32-45°C np: Streptococcus themopilus, Lactobacillus delbrueckii ssp. bulgaricus. [6].        

Mikroflora jogurtu

   Streptococcus thermophilus występuje w postaci komórek owalnych lub okrągłych ułożonych w łańcuszki lub dwoinki. Jest to organizm termofilny, optimum wzrostu występuje w temperaturze 40-45°C. Wymaga do wzrostu związków organicznych, cukrów prostych, aminokwasów i peptydów. Fermentuje glukozę, fruktozę i laktozę, a nie fermentuje galaktozy i maltozy, w wyniku czego powstaje kwas mlekowy prawoskrętny L(+). Są to bakterie homofermentatywne (tab.1) i dlatego inne produkty jak etanol, kwas octowy i dwutlenek węgla powstają w niewielkich ilościach. Posiadają one wysokie wymagania pokarmowe, co powoduje, że bytują jedynie w bogatych podłożach jak np.: mleko i jego przetwory. [10].

   Lactobacillus delbruecki ssp. bulgaricus jest pałeczką mlekową występującą w łańcuszkach lub pojedynczo. Jest to gatunek typowy dla mleka i jego przetworów. Mikroorganizm ten rośnie w temperaturze powyżej 15°C aż do 45°C i więcej. Zaliczany jest do organizmów saprofitycznych. Rośnie dobrze w atmosferze wzbogaconej w dwutlenek węgla, jako organizm homofermentatywny wytwarza małe ilości produktów ubocznych. Kwas mlekowy powstający w trakcie fermentacji posiada konfigurację D (-). [10]

Tabela 1. Produkty homo- i hetero mleczanowej fermentacji laktozy [2].

   Zależnie od rodzaju jogurtu, bakterie mogą być dodawane albo w postaci zakwasu będącego mieszaniną dwóch bakterii termofilnych, albo w postaci dwóch zakwasów - kultur skoncentrowanych stanowiących oddzielne hodowle tych bakterii. W pierwszym okresie inkubacji przy 43°C rozwija się Streptococcus themopilus, który zmniejsza potencjał oksydoredukcyjny i zakwaszając środowisko stwarza lepsze warunki do wzrostu Lactobacillus delbrueckii ssp. bulgaricus. Ten szczep z kolei przez swoje właściwości proteolityczne uwalnia niskocząsteczkowe peptydy i aminokwasy umożliwiając przez to dalszy wzrost paciorkowców. Charakterystyczny smak i aromat jogurtowi nadaje aldehyd octowy, którego głównym producentem jest Lactobacillus delbrueckii ssp. bulgaricus, a jego stężenie powinno wynosić 10-15 mg/dm3 [13].
   Bakterie mlekowe są drobnoustrojami niechorobotwórczymi i bezpiecznymi dla człowieka, znany jest szereg przykładów ich korzystnego oddziaływania, tzw. działania probiotycznego, a między innymi:
a)    obniżenie nietolerancji laktozowej (alergii laktozowej), wskutek degradacji i obniżenia poziomu tego cukru w mleku;
b)    działanie przeciwbiegunkowe;
c)    obniżenie poziomu cholesterolu;
d)    działanie przeciwmutagenne i przeciwrakotwórcze;
e)    aktywność immunostymulacyjna, tj. wzmaganie aktywności systemu odpornościowego organizmu ludzkiego [1];
Etapy produkcji jogurtu

   Jogurt może być produkowany metodą zbiornikową (tzw. jogurt mieszany), lub termostatową (tzw. jogurt stały). Podczas produkcji jogurtu stałego mleko w temperaturze inkubacji pompuje się do urządzenia pakującego. Zakwas jest dozowany przez odpowiednio zsynchronizowaną pompę gwarantującą odpowiedni dodatek zakwasu. Urządzenie pakujące napełnia opakowania, które na paletach przenoszone są do komory inkubacyjnej (42-45°C). Czas i tempo ukwaszenia mleka zależy od składu, aktywności, ilości zakwasu i temperatury inkubacji. Wstępne etapy produkcji jogurtu mieszanego są takie same jak stałego. Różnice pojawiają się przy dodawaniu szczepionki lub zakwasu. Zaszczepione mleko jest inkubowane w tanku fermentacyjnym do momentu wytworzenia odpowiedniego skrzepu i osiągnięcia żądanej kwasowości. Wytworzony jogurt jest mieszany, ochładzany i przepompowywany do maszyny pakującej. Ewentualne dodatki smakowe muszą być wprowadzone na odcinku między ochładzaczem, a maszyną pakującą. Zapakowany jogurt jest transportowany do magazynu i utrzymywany w temperaturze ok. 4°C. Przez modyfikację jogurtu można uzyskać jogurt nasycony ditlenkiem węgla, jogurt o obniżonej zawartości laktozy, czy mleko jogurtowe, które wytwarza się analogicznie do jogurtu mieszanego z tym, że pomija się proces normalizacji [2].

Właściwości zdrowotne jogurtu

   Jogurt jest wysokowartościowym produktem, bogatym źródłem węglowodanów, białek, tłuszczu, witamin, wapnia i fosforu. Podczas procesu fermentacji białka mleka ulegają hydrolizie, zaś tłuszcz lipolizie do kwasów tłuszczowych, dzięki czemu jogurt jest łatwiej przyswajalny przez organizm [7].
   Jogurt ceniony jest za walory smakowe i dietetyczne. Charakteryzują się łagodnym, świeżym, przyjemnym smakiem, kwasowością w granicach pH 4,0-4,5 oraz charakterystycznym tzw. jogurtowym aromatem [8]. Oprócz powyższych cech wyróżnia go wygląd, konsystencja i lepkość [11]. Dojrzały jogurt powinien mieć silny, spoisty, galaretowaty skrzep. Średnią zawartość tłuszczu w jogurcie Komitet FAO [3] ustalił na 3,0% i 0,5 %, natomiast Polska Norma nie normalizuje zawartości tłuszczu w jogurcie [5].    
Podsumowując mleczne napoje fermentowane, takie jak jogurt:
•    przyczyniają się do wzrostu strawności i przyswajalności przez organizm niemal wszystkich składników mleka (laktozy nawet w przypadku nietolerancji tego składnika);
•    wykazują działanie antyalergiczne;
•    zmniejszają ryzyko infekcji przewodu pokarmowego;
•    zalecane są po stosowaniu kuracji antybiotykowej w celu odbudowy prawidłowej mikroflory jelitowej.
   Ponadto jogurt jest bogaty w wapń (500 ml mleka = 350 ml jogurtu), zawiera 4-5 krotnie więcej aminokwasów, ponad 20% więcej witamin z grupy B (kwasu foliowego nawet pięciokrotnie więcej). Oprócz tego białko zawarte w jogurcie jest 2-3 krotnie szybciej trawione przez organizm człowieka niż na przykład białko w kefirze. Jogurt ułatwia syntezę witamin w organizmie, wspomaga układ odpornościowy, ułatwia wchłanianie żelaza, odtruwa organizm z toksyn, pomaga przy zaparciach, wzdęciach, niedokwaśności żołądka, stanach zapalnych jelit, chroni przed rakiem. Coraz większą popularność zdobywają jogurty z bifidobakteriami, które normalnie żyją w naszym przewodzie pokarmowym. Hamują rozwój mikroflory gnilnej i neutralizują skutki przyjmowania antybiotyków przywracając równowagę flory bakteryjnej [14].
   Z pewnością korzyści zdrowotne wynikające ze spożycia mlecznych napojów fermentowanych przemawiają za tym, iż powinny być one obecne w codziennej diecie każdego człowieka.

mgr Anna Grzegorczyk
doktorantka Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie
Wydział Technologii Żywności
Katedra Przetwórstwa Produktów Zwierzęcych



1.    Bardowski J. „Rola biologii molekularnej w mleczarstwie.” Przegląd Mleczarski 1995
2.    Dzwolak i In. „Produkcja mlecznych napojów fermentowanych.” Biblioteczka majstra mleczarskiego, Oficyna Wydawnicza Hoża, 2000 Warszawa
3.    FAO/WHO Codex Alimentarius Commision Annex Proposed Standard for Fermented Milks (A11) CL 1997 - MMP, November 1997
4.    Garczewska-Murzyn „Lactobacillus acidophilus bakteria wciąż interesująca!”, Przegląd Mleczarski, 11, 518-521, 2002
5.    Jurczak M. E. „Mleko - produkcja, badanie, przerób.” Wydawnictwo SGGW, Warszawa 1999
6.    Kosikowska M., Jakubczyk E. „Napoje mleczne z udziałem tradycyjnych i nowych mikroorganizmów”, Przemysł Spożywczy 8, 12-15, 1997
7.    Kucukoner i In. „Influence of different fruit additives on some properties o stirred yoghurt Turing storage.” Milchwissenschaft, 59 (3/4), 159-161, 2004
8.    Kudełka W. „Charakterystyka mlecznych napojów fermentowanych w Unii Europejskiej oraz w Polsce.”, Zeszyty Naukowe nr 678, 2005
9.    Libudzisz Z., Walczak P., Bardowski J. „Bakterie fermentacji mlekowej”, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, 2004
10.    Molska Zarys mikrobiologii mleczarskiej PWRiL, Warszawa 1998
11.    Obrusiewicz T. Technologia mleczarstwa WSiP, Warszawa 1994
12.    PN-A-86061:2002. Mleko i przetwory mleczne
13.    Ziajka, Mleczarstwo tom 1, Wydawnictwo WUWM, Olsztyn 2008

« poprzedni artykuł   następny artykuł »