femara cares program prescription discount card nizoral shampoo side effects children cefixime 400 mg single dose abortion pill online cheap brand viagra medication what is etodolac 200 mg bupron sr purchase in canada no prescription amantadine hydrochloride for dogs neurontin generic release date cheap rx glasses canada order levaquin pills doxycycline online pharmacy shipped to canada furosemide order canada herbal viagra and poppers generic levitra super active safe lotrisone overnight view topic author avodart with american express pyridium with paypal payment cialis viagra side effects how to take geriforte mg buyers of gyne-lotrimin canada cheap beconase aq uk order allium bulbs buy fluoxetine greece buy cheap amoxil no prescription generic doxycycline dogs is viagra otc or prescription side effects of micardis 80 mg order entocort overnight buy keflex cheap buy kamagra oral jelly patch cleocin gel pills sweat prazosin from usa pharmacy buy generic erexor online generic drug propranolol femcare mail order how much is generic lipitor without insurance online speman purchase can i get lamisil over the counter buy provera without a script what class of drug is vantin order antivert online uk cost generic remeron buy danazol in singapore neurontin online no prescription vet rx direct discount buy fucidin new zealand online cheap trial erection packs 1 comprar retin-a 0,05 portugal buy extendaquin low cheap price womens viagra does it work fastest astelin uk delivery legal buy viagra professional online canada what is venlor pills used for buying erexin-v in manchester clozaril usa cvs prices ortho tri-cyclen no prescription buy pills online canada trandate side effects long term use procardia in canada can you buy motrin 800 mg over the counter nitrofurantoin how to buy lexapro mail order aricept pharmacy why is there a shortage of olanzapine cheap kamagra co uk cheap zoloft canada midamor for daily use canada is there anything over the counter like provera propecia uk best price american ginseng tea side effects soft sale cialis online 20mg buy periactin onlone uk propranolol 40 mg tablets pariet stomach medication avodart flomax combination furosemide shortage why zyvox online in us what is the drug class for lasix lioresal drugs online purchases buy epivir-hbv capsules metformin bonus pills vantin mg canadian rx tenormin usa sale pilex himalaya tablete cijena levitra professional ordering online pharmacy how to by finast online valtrex dosage for genital herpes outbreak crestor 10 mg tablet http awccanadianpharmacy com advair diskus discounted buy generic levitra no prescription medication lawsuit effexor canada years reglan tablets on line to buy missed zyprexa dose buy canadian antibiotics buy organic shampoo online india buyers of methotrexate canada want to buy cialis online cheap benzac delivery order aspirin 120 mg what are the 3 types of drugs zovirax tablets buy uk vardenafil 10 mg tablets voveran from canada how to take dramamine protonix medicine prices can you buy prazosin over the counter in germany online pharmacy no prescription needed amaryl does hydroxycut max work for men elavil bonus pills isoptin retard 120 mg+nebenwirkungen generic zaditor for sale on line cheapest diarex how to buy lasuna evista 60 mg. best price provera dose for menorrhagia do i need a prescription for alphagan suhagra fast india free or low cost viagra plus no prescription exelon buy mircette pills lexapro user reviews for anxiety apo-selegiline side effects buy innopran xl australia avalide tablets from buy didronel sublingual dosage cost of prevacid 30 mg plendil discount buy prograf in australia allopurinol drugs class propranolol hydrochloride 80 mg side effects purchase abilify 3mg canada nizagara buy canada discount pharmacy virginia brisbane buy styplon mg online cefixime 400mg online purchase shallaki danazol generic wikipedia drugs health canada fda regulations diclofenac sodium tablets india actonel discount medications wellbutrin sr pills drugstore buy valtrex cheap online diamox tablets in india zyvox reviews for men clomid success rate per cycle can i get pregnant while on fluoxetine maximum risperdal dose where to buy propecia uk forum zanaflex without a prescription from canada feldene 10 mg tablets viagra super force side effects rx pharmacy no prescription needed buy generic artane rhinocort online cheap viagra jelly mail order buy alli in us buy duetact 30 4 half price retin-a ge indian cheap trandate remeron free coupons side effects of nootropil 800 mg motrin 400 mg tablets best online pharmacy generic lotrisone hytrin terazosin hydrochloride sinequan echeck buy ginette-35 american topamax max dose prednisone children buying tetracycline for dogs mexican pyridium bristol-myers squibb company doxycycline over the couter imitrex online shipping fluoxetine hydrochloride side effects weight gain quinine sulphate tablets uk lipothin dosage instructions is it safe to order tenormin diflucan generic brand buy flovent from canada buy allegra mg online order cabgolin cheap generic name for prevacid solutab adalat sold over counter tetracycline acne cream amaryl pill shortage pharmacy mexico lipitor what does atacand do post cycle therapy feldene canadian meds reviews on orlistat 120mg is levothroid and levothyroxine the same thing to buy prescription deltasone online pyridium in the uk nitroglycerin without prescription pyrantel pamoate mebendazole or albendazole estrace without a prescription half price furosemide how can i get keppra for free viagra preis apotheke pravachol no prescription compare prices where to buy pravachol ointment cheapest fucidin buy lexapro xr without prescription doxycycline cheapest generic proventil buy canada bupropion medication treatment messi stats 12/13 asacol hd generic where diarex prescription does low dose amitriptyline cause weight gain ranitidine online coupon code kamagra gold ships from india buy artane inhaler canada buy avalide online no prescription united states compare prices levitra viagra cialis vpxl online overnight canadian pharmacy online prednisolone original hytrin online buy voltaren 50 mg flagyl er echeck minipress medicine children antibiotic ear drops for ear infection over the counter discount canadian pharmacy sominex indian generics online calan periactin more drug_side_effects aspirin protect 100 mg side effects viagra soft sold over counter discount lasuna mg acai suppositories buy how long do side effects of zoloft withdrawal last overnight pharmacy buy abilify online buy painkillers no prescription radio italia live il concerto in tv can buy benadryl online order betnovate cheap suprax without rx generic kamagra oral jelly uk paypal donde comprar reglan is there a shortage of tenormin can order famvir online van you buy albendazole canadian purchase citrate generic tamoxifen buy canada no prescription for prograf comprar atrovent portugal purchasing rumalaya online uk cipro for purchase without a prescription no prescription needed review methylprednisolone 4mg dosepak 21;s dosage femcare online antifungal fedex omifin 50 mg dosis buy adalat overseas synthroid drug class comprar didronel portugal comprar cialis con paypal buy generic tamoxifen canadian pharmacies in windsor non generic ciplox prilosec over counter drug eurax dosage recommended pharmacy one billings mt brafix uk brand name without border cleocin online to buy astelin in uk best online pharmacy generic dipyridamole nizagara 100 what is the trade name for aspirin phenergan cost comparison generic prescription arimidex australia how to buy prevacid in canada lady era medicine children can you buy celadrin online raloxifene hydrochloride buy best price for real isoptin z pack price generic viagra discussion forum where to buy alli diet pills effects walmart generic cialis xanaflex online celebrex 100mg dosage i pill zyrtec website order nexium from canada bactrim ds coupons facebook search by age buy geriforte syrup cheap over the counter claritin d buy tamoxifen australia ciproxin 500mg tablets buy levlen australia tamoxifen vs arimidex weight gain ciplox for sale australia artane without a script chlamydia screening office costco online promo code 2013 express shipping viagra colospa 100mg cheep is zofran a class b drug fast zestoretic delivery when to take a pregnancy test after ovulation calculator cipro price walgreens soft tab cialas bupropion hcl 100mg 12hr sa tab voltaren 1 gel coupons keflex to buy in u k buy finax hong kong indocin reviews for men genuine himcocid best price purim medication side effects kamagra jelly next day delivery uk buy arimidex in ireland allopurinol without prescription pills cvs drugstore cheap nexium free delivery methotrexate mechanism of action abortion clomid 50 to buy online aqua bandstand plunge neck dress online no prescription uk for propranolol voltaren buy uk valacyclovir hydrochloride tablets usp generic uk paypal revia finasteride dosage for baldness cheap allinclusive holidays deworming medicine for kids zentel what does desyrel look like lamictal pharmacy coupons jogos do friv 1000 jogos how much will terramycin cost allegra d over-the-counter alternative lawrence walter pharmacy when will generic femara be available online pharmacy no prescription needed grifulvin v v-gel coupon code acquisto diclofenac sicuro online do i need a prescription for inderal where to buy midamor in canada safely how to sell prescription drugs online mircette coupons evecare discontinued cheap sinequan 100 mg erection packs 2 for discount where is the cheapest place to buy alli diet pills generic where can i buy generic viagra online safely what is mobicash easy revatio canada prescription pharmacy mexico caverta alli michelle simpson wikipedia buy decadron in ireland valtrex dosage cold sore outbreak over the counter medicine that acts as dilantin torsemide drugstore.com levitra buy on line trileptal online in usa hydromorphone 2mg side effects how to buy xbox live points online kwikmed coupon code discount price increase lioresal can you buy with paypal without an account zovirax ships from india buy toradol im online cordarone in usa buy singulair no prescription fast delivery do i need a prescription for zyloprim buying atorlip-10 from canada no prescription rumalaya forte tablets purchasing aleve online uk dragon power herbal viagra order generic tenormin buy prevacid boots order generic viagra professional bayer aspirin cost viagra plus australia zoloft prescription can buy antibiotics canada buy kamagra using paypal uk orlistat guidelines uk drugs from india online orlistat canada sale best pharmacy to order levlen buy oxytrol inhaler canada generic mexican propranolol prescription generic amaryl identification ciprobay 500 dosage for uti can i get nolvadex in australia cardizem pharmacy online celebrex cheap price order augmentin canada benzac shortage estrace dose after fet astelin coupon 2010 buy januvia boots how to order bentyl dipyridamole aspirin australia dilantin price walmart claritin prices at walmart cytoxan over counter uk does zyrtec work better than claritin rumalaya gel without insurance fincar limited india buy premarin online australia is nitrofurantoin available over the counter purchase generic urispas serratiopeptidase and diclofenac potassium tablets uses cost of voltaren 75mg prescription buy order abana cialis soft canada prescription maximum dose of trandate feldene without prescription canada generico de propecia espa“a finpecia 100÷?? comprar tadapox original canadian pharmacy aristocort buy lotrisone no prescription fast delivery cymbalta doctors online buy zantac 150 online how can i get viagra without seeing a doctor rosuvastatin cheap us pharmacy buy yasmin online singapore what is benfotiamine used for generic lukol in usa lowest priced tadacip procardia 40mg american kytril how to take feldene mg mavi umut dershanesi “†”?retmenleri cost of synthroid vs generic ordering cialis super active kaufen viagra furosemide pills online in the uk bupropion hcl xl 150 mg tablet order non generic adalat amantadine medication where to buy hong kong buy claritin online robaxin tablets on line to buy crestor uk pharmacy overseas pharmacy no prescription retino-a cream 0,05 doxycycline dosage how much does crestor cost at cvs elocon generic form what does the drug plavix do comprar vasotec online buy cardura paypal us online pharmacy no prescription brand viagra dr. edward b. armington ceo of canadian health&care mall citalopram 20mg tablets alcohol van you buy viagra soft in ireland canadian unisom to buy in england free ed medications samples triamterene mechanism of action zithromax z-pak shelf life valtrex cost comparison side effects doxycycline hyclate 100mg long term side effects of detrol la viagra india buy online z pack antibiotic for sale zyban tablets price class action lawsuits in canada accutane non prescription seroflo pharmacy femara online usa no prescription prescription drug minocycline buy viagra mexico city order motrin online no prescription with a echeck can you levitra super active in ireland buy viagra online pill store what does citalopram hbr 40 mg look like how to order coreg online finasteride side effects reviews tetracycline on line in the uk seroflo tablets for purchase levaquin to buy in the uk without a prescription cheap coupons buy zyprexa propranolol overdose death exelon tablets for purchase allegra online forum generic cialis comprar what does tetracycline cure cialisproffesional property to buy in allerton liverpool buspar legal in england best place to buy viagra soft singulair for sale online coumadin dosage levels retail cost of diovan inderal with paypal payment warfarin mechanism of action animation citalopram women buy buspar woldwide shipping buy abilify online thru paypals biaxin 40 mg pharmacy proscar tablets hair cheap accutane prescription fedex indian generics online alavert generic nolvadex uk quickest cleocin better mg diclofenac genericon 50 mg nebenwirkungen cefadroxil generic 2013 drugs rx relief card real or scam saw palmetto not generic phgh rx where to buy generic name of terramycin ointment buy keflex quick cialis online without rx what is stronger vicodin or robaxin flagyl pharmacy mail order side effects of oral hyaluronic acid supplements rumalaya forte mg buy clomid no prescription compare prices purchase triamterene hctz zyban side effects uk lasix over the couter how to get cephalexin on line very cheap ginseng prescription lexapro cost buy cheap zoloft pills zofran discontinued where can i buy levitra? haldol side effects in children vasotec pas cher can i make triamterene sumycin roche precio argentina sale vermox calan 10 mg the online drugstore procardia no prescription alesse sale property for sale in calan bosch menorca pharmacies discount altace online efectos secundarios de la prednisona 20 mg dose of ceftin for sinus infection benadryl coupon code big blue pill no writing overnight pharmacy view topic bentyl without torsemide drugs online purchases rosuvastatin side effects uk adalat maximum dose remeron tablets side effects propecia purchase online canada low cost overnight voveran side efects of atorvastin 10 mg sominex in the uk lisinopril 5mg tablets lupin discount code for plavix testosterone cream for women application dulcolax tablets 5mg dosage order erythromycin mg prescription lamisil medication coupon best drugstore mascara for asians sale ventolin clomid didn;t work now what the purple pharmacy yuma buy generic glucotrol xl what is the medicine risperdal used for buy ayurslim online usa actoplus met pharmacy prices list olanzapine lawsuit settlements express viagra delivery prometrium 200 mg discount acne medicine accutane side effects comprar aldactone original en madrid discount code for exelon how to buy good ginseng glucophage cost walmart buy eldepryl australia lipitor generic over the counter synthroid generic vs name brand clomid menstrual cycle sominex tablets purchase on line forum review generic buy propecia withdrawal from seroquel effects torsemide no prrescription how to get a child to take biaxin apo-allopurinol and alcohol generic zoloft us canadian online pharmacy for yasmin buy snow boots online ireland micardis without a prescription cara makan pil perancang yasmin trial erection packs 3 overnight amiloride and hydrochlorothiazide trade name missed fluoxetine dose buy diamox mexican pharmacies forzest no rx how to take voveran purchase evecare online can you order prednisolone online without generic flonase rxlist buy alphagan pills very cheap prednisone buy generic celadrin online is sinemet legal in uk non persciption benzac cordarone pills drugstore jocuri onlain pentru fete cost of imitrex tablets works best viagra levitra cialis lotrisone prescription medication generic prograf overnite shipping get a free sample of viagra how much does dostinex cost does pravachol cause weight gain lopressor online overnight cheap femara 2.5 mg tablets name of viagra brands in india bactroban nasal ointment over the counter uk mail order albenza antivert over the counter drugs bonine fenofibrate capsules micronized 200 mg how to get aceon on line cholestoplex delivery uk como comprar diovan com desconto xenical or alli which is better $15 print alli coupon epivir-hbv from usa pharmacy aleve brands india buy atacand us lukol online in us rhinocort aqua side effects children what does diovan 320 mg look like keppra levetiracetam medicine who has the best price for viagra tetracycline prescription information can buy v-gel online over counter prevacid coupons minocycline and other medications generic lisinopril 40 mg paroxetine overdose effects what is the drug classification for vytorin how to take atenolol tablets xalatan discount coupon acai costco drugstore coupon code free shipping lamisil and other medications helena indian alliance inc tadacip online from uk where can i buy real cialis free coupon for cleocin gel american society for cytotechnology (asct) ceftin in italia atacand plus tablets aricept 5 mg 14 film tablet cialis professional medication side effects can i order alphagan online what is differin for acne toprol xl online order clomiphene citrate online long term side effects of chloramphenicol doxycycline dosage for fish american propecia free or low cost sarafem acquistare prilosec in italia what is alavert for cytotec where to buy in canada pharmacy mexico buy arava hostel eilat israel tinidazole 100 cardizem cd open capsules can you buy tretinoin cream over the counter medicine avalide used 24h pharmacy south east london accutane hair loss regrowth best price for famvir online cialis pharmacy is generic floxin available in usa avodart vs propecia 2012 is 30 mg of cialis safe clonidine legal us betnovate skin cream review cymbalta pharmacy canada can i make hydrochlorothiazide buy cialis on line artane prix en pharmacie en france diclofenaco 50mg cinfa buspar generic form anxiety medication buspar oral prilosec prescription assistance program finasteride dosage steroids what does paroxetine treat anastrozole 1mg dosage most reliable place to buy bupropion online i pill website delivery elavil cheap comprar mentat ds syrup en argentina metformin medicine used apcalis sx ordering online pharmacy pharmacy usa online buy percocet 100mg where to buy acai berry nexium is used for what purpose where can i buy alligator meat what is ranitidine used for in cats buy roxithromycin paypal trazodone on line no script metformin without prescription medication what is nizoral shampoo used for can zyrtec interfere with birth control pills cephalexin dose for dogs uti inderal barato buy isoniazid online usa are paxil and zoloft similar drugs similar to hydrochlorothiazide buy lariam online from usa diovan online usa donde puedo comprar imitrex brahmi tablets 40mg generic fluoxetine by mail lisinopril 5mg tablet cheap cholestoplex free delivery levitra commercial song cheap betnovate us trial erection packs 2 overnight pharmacy liquid lexapro review cheap accommodation calan forcat purchase serevent levaquin pills drugstore aceon prescription coupon purchase cheap fincar online script buy compazine boots pharmacy alavert 10 mg tablet can you get into med school with a 24 in the mcat can you get high off paroxetine buy vermox tablets online where do i buy live chickens buy alesse online uk order treatment for rimadyl side effects lotensin next day aciclovir generico comprimido buy cheap stieva a cream online sale of wellbutrin sr purchase arjuna lowest price clomid company india noroxin daily use reviews aspirin to buy in australia air max 1 leopard pack for sale buy fincar without a script can you buy altace lower ramipril mircette australia price buy alli tablets online ordering acticin usa side effects of flagyl and cipro better than ortho tri-cyclen online canadian pharmacy xanax iv acyclovir side effects buy isoptin 80 mg online purchase cheap lamisil online protonix sold over counter the chepest actoplus met tamoxifen in den usa verboten lasix side effects in infants buy kamagra online no prescription cialis zofran by mail order order buspar lowest price when will there be a generic for bystolic pom pomegranate juice viagra "where to buy alli online" where to get lioresal best price for real cialis professional better than lanoxin best price for luvox duphalac dry pregnancy rosuvastatin pill shortage review canada pharmacy 24h seroflo online forum 25mcg emsam patch withdrawal symptoms buy cheap fertility drugs uk cheap flea meds for dogs and cats alli discount coupon savings pain pills list best generic arimidex review depo-provera indications and usage furosemide shoppers drug mart zestril 100 discount canadian pharmacy lasuna saw palmetto shampoo price in india ivermectin horse wormer for goats cafergot online no prescription xenical by roche. buy it lasuna shoppers drug mart hi binimar calan forcat reviews buy kamagra jelly thailand benzac tablets viagra uk seller order non generic diclofenac gel antivert from mexico cost of generic mobic genuine beconase aq best price cheap minocycline 50 mg gelpin sildenafilo fast 50 mg mental side effects of accutane what is prevacid lansoprazole used for buy meclizine pills zithromax 100 mg sachet renagel next day delivery combivent medicines systemic side effects of xalatan effexor xr coupons canada generic generic cialis 20mg pills lexapro dose sale erythromycin buy lincocin pills minocin 100 costo clomid ovulation calculator uk how much money is spent on illegal drugs in the usa consecuencias de las pastillas amsa fast depakote dosage 1000 mg new designer drugs for sale hytrin ordering no prescription sales 2011 diovan hct accutane order canada how to take medrol can get trouble ordering viagra online drug penegra limited india order rumalaya gel canada viagra soft uk next day delivery prilosec discounts codes shallaki daily use reviews ventolin syrup for cough nizoral hair loss reviews women canada order alli coreg costco micardis best online non prescription pharmacy zetia prescription assistance program allegra how to buy online generic differin buy amoxil with visa plendil sold over counter best place buy risperdal pct order antivert canada what is altacef parkinson medication mirapex norapred prednisona 5 mg buy ceftin in usa valtrex not generic elocon online shipping aleve tablets uk flomax prices brand advair diskus 100 ventolin generico online reviews on vasotec what is requip medication used for can buy nexium online strattera mg no prescription can you buy hoodia in ireland voltaren lawsuit getting flagyl er in australia fluoxetine weight gain side effect brand viagra on line in the uk vantin cheap tegretol retard prolonged release side effects order doxycycline online no prescription vibramycin buy alli 120 uk orlistat what is zebeta pariet uk buy what drug is used for digoxin toxicity mometasone furoate ointment 0.1 uses nizagara overnight what does aciphex do levitra offer acheter mobicarte en ligne orange acai berry diet australia where to buy hydrochlorothiazide tablets 12.5 mg hydrochlorothiazide direct pharmacy clomid or nolva for anavar pct mexican pharmacy promethazine with codeine online pharmacy lariam buy doxycycline quick can you buy dilantin online effexor xr without script etodolac uses medication buy venlor 50 sumycin no prescription needed canadian online pharmacy suppliers of diabecon in us buy tegretol pills azithromycin 250mg tablet side effects canadian muscle and joint pain clinic reviews yasmin shop net differin gel generic name nexium side effects anxiety buy coreg boots pharmacy how to get flonase on line buy uk generic order deltasone online promethazine suppository pediatric dose buy emsam inhaler canada order hytrin online canada fluoxetine hydrochloride 20 mg reviews promo“ş“Žo extra sexta feira negra order phenergan from india duetact pills sweat viagra plus order canada cialis us pharmacy what is content analysis proventil generic name clavamox 15ml no prescription claritin cheap uk suppliers of metoclopramide in us maxifort zimax 50mg directions bystolic side effects in men protonix iv shortage kamagra online store onde comprar roacutan mais barato antivert discount voucher does aygestin make you gain weight azulfidine 500 mg pfizer minocycline generic 2013 drugs rocaltrol pharmacy retin a micro .1 canada lipitor prescription drug target market acheter pas cher augmentin canadian pharmacy vipps certified leukeran phone orders buying glycomet using paypal generic lotensin for sale on line buy misoprostol online us acheter alliance bruxelles viagra wholesale china calcium carbonate prices per ton can you drugs buy hyzaar forte cheapest accutane in the uk what is prednisone 20 mg good for brahmins american literature pet medications no prescription online albuterol inhaler overdose buy sumycin 200 overseas pharmacy no prescription floxin rumalaya liniment online pay paypal best place to buy tetracycline in usa piroxicam capsules usp 20 mg safe to buy generic amitriptyline from uk diclofenac sodico costo online prednisone no prescription anacin generic best minipress prices how to use aricept buy bactroban discount how to use dry ginseng root can you buy singulair over counter lexapro prescription coupons generic brand for avalide ranitidine 150 mg tablet picture suprax for dogs buy best pharmacy to order kytril levitra super active sale online pill discount atacand for sale how to order ponstel online online order generic alesse canadian pharmacy board review altace no prescription canada retin a micro gel buy stromectol pills coumadin 5 mg 28 tablet yan etkileri retin a gel 0.01 buy tenormin online price top 10 online antabuse sites digoxin over the counter canada zestril max dose use provera coupon online norvasc no prescription canada accutane sale no prescription evecare 20mg tab proscar shop net cheap paroxetine sale uk how long for lansoprazole to take effect where do you buy water pills side effects of coming off celexa order generic parlodel licensed pharmacy ampicillin buy generic urispas online nizagara for sale online mastercard lynoral sale caverta 100 mg ranbaxy norvasc medicine children what is dutasteride and tamsulosin amaryl m 2 1000 mg can you order diakof prescription drugs ordering buy actos online canadian pharmacy donde comprar zenegra what is hydroxyzine side effects levitra weight gain can order prograf canada cipla pharmaceuticals ahmedabad buy sleeping pills no prescription uk zofran mg canadian rx periactin tablets dosage what is januvia 100 mg for is decadron a prescription drug canadian pharmacy generic strattera reglan prescription assistance program femcare buy canada the online drugstore tadapox aspirin uk online lexapro western australia what is the medication zofran used for cipralex overdose side effects motrin looking for manpower research viagra health canada serophene zocor pharmacy mail order online no prescription uk for voltaren bupropion new zealand blopress for purchase atrovent nasal spray generic cozaar online ordering mexican pharmacy no prescription vytorin reglan medication side effects kamagra supply reviews western drug cialis soft wellbutrin experiences erowid acai drug oversea buy meds from mexico online drinking alcohol on low dose accutane sumycin prices at costco brand name differin online what is citalopram hydrobromide 40 mg what does kytril costco pharmacy levitra price buy yagara with paypal albuterol inhaler purchase online chloromycetin sublingual dosage sinequan rxlist lamictal medication coupon how to get prilosec ambien erowid trip reports nolvadex mg canadian rx cialis over the counter australia cheap plendil buy online low price lopressor uk buy amlodipine 0.625mg cheap prescription buy allopurinol buying amaryllis cost of tricor 145 female cialis where to get how to purchase requip online medicine astelin valtrex 500 mg caplet buy etodolac online no prescription usa uk pharmacies online that sell levitra ireland pharmacy cheap retin-a ge uk vente de elavil au quebec where to buy strattera without a prescription testosterone cream for men for sale cheapest strattera where purchase betnovate cream priligy tablets in pakistan buy generic trazodone online very cheap flovent effects from lipitor atorvastatin common side 3 doses of prednisolone for croup online pharmacy uk malegra fxt zofran prices usa levitra store carafate medication cats seroquel cost 25mg ditropan to buy in england buy caverta from mexico online canadian health care mall reviews i lost my prescription medicine mail order meds from mexico vytorin cause weight gain buy ophthacare online usa unisom sleepgels max dose can you buy wellbutrin over counter buy famvir singapore can i get ivermectin over the counter costco photo shop online buy lasix hong kong diclofenac common side effects diflucan over the counter buy etodolac for dogs ramipril side effects nhs comprar lotensin en argentina benzaclin gel purchase can buy nolvadex online procardia by mail there not generic viagra famvir where to get mail order generic vantin buy hydrea cheap buy ranitidine tables buy viagra jelly 100mg online generic from sinemet rite aid pharmacy near me levitra plus phone orders how to get adalat where can i purchase zebeta what is the medicine januvia used for universal drugstore aka canadian pharmacy online azithromycin side effects how long they last best weight loss pills 2012 australia list of tesco stores selling cefixime generic lipitor sale buspar drug classifications side effects of metformin periactin buy no prescription buy bactrim with paypal ampicillin sigma a9393 purchasing trial erection packs 3 online prednisolone uk boots amantadine india amantrel duphalac discount zofran uk brand name cane you buy diflucan over the counter in ireland buy actos 80 mg online cleocin t pads reviews crestor discount mail order generic haridra atorlip-10 canadian pharmacy buy cardura online no prescription us alli sale cheap beconase aq online in usa lotrisone company purchase seroquel on line in mexico indian pharmacy buy cheap trandate thalidomide scandal buy clomiphene uk gasex without prescription mail order viagra online chloramphenicol 1000x recipe metoclopramide for dogs reviews alli orlistat side effects what does calcium hydroxide react with to produce calcium carbonate side effects of keftab wellbutrin xl cost with insurance generic l-tryptophan in usa is cialis available over the counter in spain drug market order cialis soft colchicine toxicity symptoms online pharmacy uk naprosyn health benefits of acai capsules order decadron cheap dostinex common side effects buy diamox uk online pharmacy fast phenamax deleviery med cab uk reviews morning after pill uk cost cheap sustiva free delivery comprar xenical online barato buy alphagan online overnight pharmacy from india in usa buy nitrofurantoin boots pharmacy buy azithromycin in usa pilex order online lortab 7.5/325 atorlip-10 lawsuit aciphex generic canada buy brand cialis tablets uk naproxen aspirin allergy zovirax online overnight shipping express scripts buys value rx price of cialis at walmart pharmacy cost of keppra in canada when does celebrex go generic penegra online purchase diamox prescription program purchase bactrim cheap trimethoprim tablets mobic anti-inflammatory tablets side effects where to purchase terramycin when will generic singulair be available buy duetact capsules acquisto prednisolone sicuro online buy cardizem 40 medrol online non prescription buy generic why is there a shortage of zebeta buy alesse septilin maximum dosage can you order diflucan online guaranteed elocon side effects children cost of malegra dxt without insurance worldwide pharmacy vytorin acai tablets reviews kamagra from uk what pain medication is safe with celebrex side effects of taking thyroxine sodium tablets what is amitriptyline 10mg prescribed for anxiety medication buspar order abilify mexico pharmacy buy tamoxifen per pill promethazine pill shop discount code trileptal dose lozol pas cher over counter levlen buy metronidazole for bv buy prednisone hong kong pills buy generic zyloprim online cheap cialis viagra online what are the side effects of wellbutrin generic tenormin tab. 50 mg can you drink alcohol whilst on clarithromycin viagra online pharmacy buy with paypal dosages of dial doxycyclene for syphilis best place to buy finpexia signs of chlamydia on women what are the side effects of flovent in children recommended dosage phenergan children femara weight gain does diovan hct make you gain weight hyzaar ds 100 sertralina efectos largo plazo cheap nimotop buy online nitrofurantoin dose in children pearl chemist london ordering avapro reliable pharmacy online no prescription discount canadian pharmacy antivert yagara not generic vytorin buy online ireland indian generics online urispas midamor pas cher elimite over counter uk free or low cost cozaar take cialis c20 cialis sales 2009 nystatin and triamcinolone acetonide cream price buy gabapentin 300 mg no prescription arimidex generic canada where methotrexate injected flonase no prrescription benicar hct drug class glucotrol xl medication where to buy fluoxetine 40 mg side effects can you mg buy cheap diflucan alli libb american marketing association tegretol xr price buy noroxin tablets online glycomet next day delivery buy viagra mastercard where to buy sumycin with visa abilify medicinenet cozaar comp side effects cleocin online overnight get torsemide las vegas cheap zebeta 40 mg pharmacy buy alesse online what is zyprexa 5 mg used for zyrtec 5 mg tablet how to take azithromycin 250mg dosage levitra compared to cialis compared to viagra generic brand imuran levlen canada prescription reason for doxycycline shortage ambien wiki drug cialis information buy nolvadex no prescription needed reviews on liv 52 what is colchicine for gout what is depakote medication used for where to buy naproxen cardura drug schedule buy tetracycline online cheap reviews on amitriptyline zyloprim shoppers drug mart zoloft sertralina cloridrato 50 mg cvs discount rx card alli discount sale how to get elavil nexium 40mg side effects why has acticin been discontinued buy lisinopril online from india lasix delivery over the counter yasmin torsemide lawsuit settlements buy biaxin astrailia zyvox in croatia usa online pharmacy no prescription original cephalexin online to buy kamagra soft order alliance lite easy how long does it take diamox to start working purchase amoxil online no prescription buy vasotec in india online dramamine 100 carafate rxlist canadian pharmacy 24 hour viagra approved apcalis sx for daily use canada how to get cozaar on line birth control pills cialis professional nexium esomeprazole magnesium delayed release capsules how to make nitroglycerin stable penegra for dogs buy buy over the counter hyaluronic acid online generic rumalaya paypal what is claritin d 24 hour used for where can i get predisone metformin spc emc fast tadapox deleviery dilantin without insurance forum cheap buy generic atarax online buy singulair generic buy alphagan us eye drops prescription fucidin h cream ingredients generic cleocin gel india online tetracycline purchase buy diarex perth australia how long after eating can i take viagra generic amoxil in usa health canada valtrex generic reglan drug bactrim ds for acne genuine cialis best price diflucan online consultation generic pletal no rx sinemet phone orders generic singulair doesn;t work pamelor price zithromax to buy best price zestoretic accutane prescription assistance programs roche does taking mobic cause weight gain cialis over the couter cialis levitra staxyn and viagra side effects of skelaxin tablets generic viagra online uk canadian what is the generic form of cephalexin buy prandin overseas mexican levitra super active what is the correct dosage of cleocin gel american evista buy zerit with paypal generic zofran not working fluconazole 200 mg tablet gln propecia overseas protonix 40 mg price ditropan comprar what is benadryl used for yahoo accutane discount coupons what drug category is carbozyne where to buy water pills to lose weight can you get voveran redustat 120 mg precio order lantus solostar ventolin in italia unisom uk online where to buy dostinex ointment buy zithromax no prescription fast delivery isoniazid dosage and administration antivert rxlist cheap genuine mircette online free coupon for tadapox retin a for acne scars plavix generic mexico cialis lowest price canada dulcolax side effects long term use viagra super active online from uk levitra online ordering lipothin precio mexico what is actos medicine pioglitazone atacand 4 mg tabletten eurax barato viagra non generic worldwide pharmacy cleocin gel wellbutrin reviews smoking cessation korean ginseng tea usage order prednisolone pills duphalac legal in england prevacid 24hr vs nexium what is tegretol pills used for cost of advair in mexico elavil us companies only erythromycin generics generic betapace safe florinef generico italiano citalopram tablets for depression where to buy zoloft online without rx precose discount cialis soft sale pharmacy is glyset legal in uk buy tamoxifen citrate online drugs altace by mail can you viagra over the counter brand buy generic drug market order lopressor bupropion hydrochloride xl lantus optiset pen instructions antivert how to buy what does accutane do to your brain i pill betapace website generic finasteride propecia finpecia pyridium modo de usar para que se usa zyprexa is mail order zoloft safe doxycycline shop online bacterial tamoxifen online in usa cheapest menosan mail order anafranil ventolin uses medication combivent dosage and administration amitriptyline alcohol overdose buy vermox online overnight prometrium available over counter diflucan dosage for children cialis sublingual cost nitrofurantoin 10 mg cost levothyroxine buy in england drugs statistics uk 2009 legal buy prazosin online canada kamagra for purchase meclizine from india zoloft anxiety success stories prednisone in croatia benemid uk brand name buy propecia in new york cymbalta cause weight gain or loss zyprexa price us finpecia where can i buy cytotec generico sirve generic orlistat alli buy hydrochlorothiazide boots pharmacy order viagra jelly from pharmacy cheap what is lopressor dosage wow where is the alliance vanguard betapace max dose viagra liquid women chloramphenicol drug oversea pyridium cost comparison fast betnovate deleviery where can i get siberian ginseng buy promethazine pills torsemide price india buy fucidin in australia ordering finpecia soviclor aciclovir coming off cipralex cold turkey how to use vermox 500mg actonel tablets uses deltasone medicine online non prescription femara generic effexor xr switzerland acquistare colospa in italia boite cialis prix cheap viagra jelly customer lozol shipping overseas promethazine canada prescription carafate dose instructions viagra professional reviews for men how to use mobicip safe browser revia in croatia how to buy viagra online in the uk birth control pills diflucan buy kamagra without a script depakote 250 mg bula best online pharmacy generic leukeran mhra banned drugs in india side effect of keppra medication wellbutrin spain how much is lotrisone tablets citalopram weight gain side effects lexapro cost ireland how to buy pain pills can buy viagra toronto buy triamterene patch buy toradol paypal accepted xalatan cheap where can i order estrace what is voltaren retard 75 mg newhealthyman product details celebrex 100 mg 20 kaps“Œl generic for actoplus met 20 850 abilify no script where to purchase indocin glucophage for sale australia tofranil lawsuit settlements gabapentin 600 mg get high brand name levlen online acquisto tinidazole sicuro online viagra professional sale sildenafil citrate benadryl with american express minomycin india buy alli weight pills uroxatral tablets side effects nizoral shampoo shortage 2012 noble drugs ltd nashik promethazine codeine syrup 100ml diovan best prices is there a drug comparative to mobic buy liverpool tickets australia biaxin order on web decadron dosage too high order proscar 120 mg price of januvia in india does doxycycline 100mg treat chlamydia aleve dosage too high doxycycline to buy in australia viagra soft cost safe advair diskus no precription herbal remedy viagra himalaya mentat uses buy moduretic online with mastercard order levitra discounts can you get retin a over the counter in canada washington low income housing alliance executive director coalition buspar weight gain reviews global pharmacy canada phone number what does zyrtec syrup do reducing paxil dosage vermox online no prescription levlen tablets 40mg indian plendil metoclopramide for sale australia canadian drugs without prescriptions furosemide 12.5 mg price switching from paxil to zoloft ampicillin concentration lb plates adalat generico online avalide without script buy cephalexin in singapore clomid for women with pcos cyklokapron online pay paypal buy tamoxifen 200 kroger pharmacy hours lebanon tn online alphagan purchase where can you buy clomid is generic micronase effective prazosin drug schedule beconase spray boots buy generic acticin permethrin cream alli pills reviews how to buy minipress cheap buy extendaquin what are the side effects of benadryl allergy ultratabs purchasing cialis sublingual online uk buy requip generic no rx meds lamisil online terbinafine estrotab 2mg where to buy cialis canada paypal tretinoin cream 0.1 is nizoral tablets over the counter i pill augmentin website cialis soft online in us crestor sales 2009 buy styplon capsules is there a generic for effexor xr fda difference viagra levitra cialis gasex pharmacy seroxat secrets alcohol pharmacy has best price cleocin purchase retin-a 0,025 pills norvasc 2.5 mg tablets trazodone from ambien generic actoplus met drugs drug market order zithromax diovan legal in england sinemet perth australia generic viagra 100mg pharmacy best drugstore foundation primer for combination skin betapace how to buy generic floxin ocuflox generic name ortho tri cyclen buy erexor in india online free online pharmacy cpd is viagra over the counter in france purchase abilify 15mg prescription comprar kamagra gold portugal purchase amaryl lowest price safe place order cytoxan diflucan on line for sale no script reglan uk buy famciclovir famvir cost mometasone elocon side effects comprar benadryl original prednisone alcohol interactions motrin pill shortage cheap midamor 100 mg what does antabuse treat apo 100 blue oval pill a good web page to buy indocin with no script side effects of styplon cheap kamagra online legitimate cialis online get nexium toronto cheap nexium pills cholesterol medicine rosuvastatin where is ampicillin derived from topamax shop net generic rhinocort for sale on line cialis trial pack levitra pharmacy nootropil 800 tablets prednisolone 5mg side effects paxil online buy generic viagra sublingual in usa pharmacies in india no prescription rocaltrol medicine children what class of drug is zyvox cheap genuine lariam online long term side effects of flonase use does medicare cover viagra prescriptions tramadol side effects headache 2 ketoconazole hair loss cold sore medicine zovirax bentyl brands india online pharmacy advair diskus inderal sale discount buy generic grifulvin v online duphalac spain cheap gasex pills prescription cod cheap betapace 160 mg prednisone side effects in children hyper side effects of co-diovan tablets cefixime 100 susp cheap anafranil buy what is robaxin 750 mg is it a narcotic actos medication for diabetes buy differin patch lov cost revatio chloroquine weight gain mometasone furoate monohydrate ordering sarafem accutane over the counter cod shoppers drug mart antabuse malegra fxt coupons buy cialis capsules order cialis super active from india without prescription liquid tenormin review what does a trazodone high feel like endep weight gain side effects azithromycin and alcohol interactions what is hyzaar medicine lithium phone orders current price flagyl best online pharmacy generic ginseng tofranil without prescription canada benadryl 40 mg dose prednisolone 100 looking for citalopram cheapest toradol in the uk tadalis sx von ajanta how to buy actonel in london generic for actos at walmart american danazol alli walmart coupon elavil no prrescription robaxin looking for albendazole no prescription reviews very cheap benicar

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Forum wydarzeń
Z uniwersytetu
Numer 99/77 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start.


06.2009 - "Problemy socjo-demograficzne w Polsce i na świecie." Drukuj Email
czerwiec 2009, nr 34/12 online
„Coraz większą wagę będzie przywiązywać się do potrzeb ludzi w podeszłym wieku,
zmniejszy się natomiast proporcjonalnie zainteresowanie sprawami młodych”
(A. Toffler: Szok przyszłości,1984)

   Zachodzące przemiany demograficzne są fenomenem w historii. Według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ do 2050 roku światowa populacja wzrośnie z aktualnego poziomu 6,7 miliarda do 9,2 miliarda. Tempo starzenia się społeczeństw jest bardzo szybkie -  liczba osób w wieku powyżej 60 lat w 2006 roku wynosiła 688 milionów, w 2020 roku  będzie liczyć około miliarda.
   WHO promuje ideę aktywnego starzenia się, podkreśla konieczność zachowania praw człowieka starego do godności i niezależności, uczestniczenia w życiu społecznym, opieki i samowystarczalności. Komitet Regionów w sprawie „Demograficzna przyszłość Europy” zaleca prowadzenie zróżnicowanych analiz przemian demograficznych, akcentując, że zjawisk tych nie należy postrzegać negatywnie,  a pojawiające się wyzwania  stać się mogą szansą, dającą społeczeństwu nowe możliwości i kierunki rozwoju. Konieczne jest podejmowanie działań  w skali zarówno międzynarodowej, jak i narodowej, regionalnej czy lokalnej. Problemy związane ze starzeniem się społeczeństw muszą stać się priorytetem polityki społecznej również naszego kraju.
   Demografowie odróżniają projekcje demograficzne i prognozy  demograficzne. Projekcje ukazują przebieg przyszłych procesów w różnych wariantach. Prognoza jest projekcją demograficzną uznaną za najbardziej prawdopodobną.
  Poniższe opracowanie ma na celu przedstawienie stanu, struktury i dynamiki niektórych prognozowanych  zmian demograficznych, obejmujących okres do roku 2050.
Starość i starzenie się społeczeństw – rewolucja demograficzna
   Starzenie się organizmu definiowane jest zwykle jako zespół postępujących w czasie zmian, anatomicznych i fizjologicznych, zmniejszających rezerwę fizjologiczną i ograniczających zdolności funkcjonalne organizmu. Zachodzące zmiany są etapami naturalnych przemian ustrojowych. Ostatni etap – starość  oznacza zaawansowanie procesów starzenia w  stopniu  istotnie ograniczającym procesy biologiczne i adaptacyjne.
   Definicje, kryteria, wskaźniki, czy progi określające i charakteryzujące starzenie się, starość i jej poszczególne etapy są bardzo różne. Najpowszechniej uwzględniane są podziały wyznaczane przez granice: chronologiczną (równoznaczną z wiekiem kalendarzowym), biologiczną (wiek sprawnościowy), ekonomiczną (wiek zaprzestania pracy produkcyjnej) i społeczną (odnoszącą się do miejsca jednostki w społeczeństwie).
   WHO za początek starości przyjmuje umownie 60 rok życia; wyróżniane są okresy: wieku przedstarczego (45-59), starości wczesnej (60-74), starości późnej (75-89) i starości bardzo późnej (90 lat i powyżej, inaczej długowieczność, wiek sędziwy).
   W Polsce jako kryterium wkroczenia w okres starości demograficznej  przyjmowany jest zwykle wiek nabywania uprawnień emerytalnych (60 lat kobiety/65 lat mężczyźni).
   Starzenie się populacji jest zmianą jej struktury, zmierzającą do zwiększenia udziału w populacji ludności w  wieku starszym (powyżej 60 lat lub 65 lat). Jest  zjawiskiem złożonym i długofalowym, zależnym od procesów rozrodczości, umieralności i migracji. Do oceny stopnia  zaawansowania procesu starzenia się społeczeństw najczęściej stosowane są skale starości demograficznej  według  ONZ  oraz według skali demografa polskiego- Edwarda Rosseta. (tabele 1, 2)

Tabela 1. Skala starości demograficznej wg ONZ 
 ^kliknij, aby powiększyć
Tabela  2. Skala starości demograficznej wg E. Rosseta

^kliknij, aby powiększyć
Struktura wieku ludności
   W roku 1950 na świecie żyło 200 milionów osób w wieku 60 i więcej lat,  w 1975 roku - 350 milionów, w 2000 roku - 605 milionów, a w 2006 roku liczba osób w tym wieku wzrosła do 688 milionów. Prognozy demograficzne przewidują, że w roku 2020 grupa ta będzie liczyć około miliarda, a w roku 2025 zwiększy się do 1,2 miliarda.
   Zmiany demograficzne zachodzą  w  poszczególnych państwach z różną  szybkością, zależną w istotny sposób od stopnia rozwoju kraju. Proces zmian w krajach rozwijających się zachodzi dużo szybciej niż w krajach rozwiniętych (tabele 3 i 4 ).
   W krajach rozwiniętych największe konsekwencje społeczne spowodowane są wzrastającym udziałem osób starszych w społeczeństwie. W krajach rozwijających się najistotniejsze jest tempo zachodzących przemian (brak infrastruktury zabezpieczającej potrzeby osób starszych).
 Tabela 3. Struktura wieku ludności w krajach o różnym poziomie rozwoju
             gospodarczego w latach 2005*  i  2050 ** [%]
 ^kliknij, aby powiększyć
Źródło: opr. na podstawie United Nations Programme on Ageing
*- stan rzeczywisty
** - prognoza
Tabela  4. Struktura wieku ludności na poszczególnych kontynentach
      w latach 2005* i  2050 ** [%]

^kliknij, aby powiększyć
Źródło: opr. na podstawie United Nations Programme on Ageing
*- stan rzeczywisty
** - prognoza
   Społeczeństwo Polski oraz większości krajów w Europie wkroczyło w fazę starości demograficznej. Do krajów o najwyższym odsetku osób starszych należą Włochy (19,3), Grecja (18,5), Szwecja (17,3 ), najmniej osób starszych żyje w  Irlandii (11,2), Słowacji (11,8), Czarnogórze (12,6) (tabela 5). Odsetek osób w wieku 65 lat  wynosi w Polsce 13,3%.

Tabela 5. Liczba ludności w wieku lat 65 i więcej
w niektórych krajach europejskich
^kliknij, aby powiększyć
Źródło: Rocznik demograficzny 2008 GUS

   Zgodnie ze skalą starości demograficznej przyjętą przez ONZ -  Indie,  Meksyk i Brazylię można zaliczyć do krajów o populacji określanej mianem dojrzała (udział w społeczeństwie osób w wieku powyżej 65 lat <7% ). Dane zamieszczono w tabeli 6.
Tabela  6. Liczba ludności w wieku lat 65 i więcej w niektórych pozostałych krajach
^kliknij, aby powiększyć

Źródło: Rocznik demograficzny 2008 GUS

Długość życia
   Po raz pierwszy w historii, w roku 2006 kobiety żyły dłużej niż mężczyźni we wszystkich krajach świata, także w krajach zaliczanych do słabo rozwiniętych. Według danych WHO z czerwca 2008,  na świecie najkrócej żyją mieszkańcy Afryki (mężczyźni -39 lat w Sierra Leone, 42 lata w Zambii i Nigerze,  kobiety - odpowiednio 42 i 43 lata). Spośród krajów leżących poza Europą mężczyźni osiągają wiek 79 lat  w Japonii i Australii. Najdłużej, 86 lat, żyją Japonki.
   W Europie najkrócej żyją Rosjanie (mężczyźni - 59 lat, kobiety - 72,4 lata). Przeciętne trwanie życia w wybranych krajach Europy przedstawiono w tabeli 7.
Tabela  7. Przeciętne trwanie życia w niektórych krajach Europy
^kliknij, aby powiększyć
Źródło: http://epp.eurostat.ec.europa.eu. ; GUS: Trwanie życia w 2007 roku.
   Populacja osób starszych starzeje się też w swoim obrębie, liczba osób w wieku 80 i więcej lat  (oldest old) stanowi obecnie 13% grupy osób w wieku powyżej  65 roku życia, w roku 2050 stanowić już będzie 20% tej grupy. W ostatnich dekadach w państwach rozwiniętych nastąpił szybki wzrost liczby stulatków. Badacze przewidują „eksplozję stulatków” w latach 2050-2060 (status stulatków uzyskają pokolenia urodzone po II wojnie światowej, tzw. baby-boom). Według prognoz liczba stulatków wzrośnie 14-krotnie - do roku 2050 będzie ich ponad 3,7 miliona. Wzrostowi udziału ludzi starych w populacji towarzyszyć będzie spadek udziału dzieci, wskutek czego mediana wzrośnie średnio o blisko dziesięć lat  (tabela 8).
Tabela 8. Mediana wieku ludności świata w latach 1950, 2005, 2050
^kliknij, aby powiększyć
 * -prognoza
Źródło: oprac. na podstawie United Nations Programme on Ageing

Działania ONZ w kwestii starzenia się społeczeństw
   Zagadnienia związane z powstałą sytuacją ludzi starszych podjęto na Pierwszym Światowym Zgromadzeniu na temat Starzenia się Społeczeństw we Wiedniu w 1982 roku. Wiele państw nie miało jeszcze opracowanych programów uwzględniających problemy demograficzne. Prognozowany wzrost ludności w wieku powyżej 60 lat o 240%  na przestrzeni lat 1975-2025 określono mianem demograficznej rewolucji. Postulaty zapewnienia starszym ludziom odpowiedniego poziomu życia i uczestnictwa w życiu społecznym zawarte zostały w Międzynarodowym Planie Działania w Kwestii Starzenia się Społeczeństw. Zwrócono uwagę na specyficzne dla starszych osób problemy  skupione przede wszystkim w takich dziedzinach jak: zdrowie, rodzina, mieszkanie i środowisko, żywienie, zabezpieczenie dochodów, edukacja i zatrudnienie. W 1991 roku Zgromadzenie Ogólne NZ przyjęło Zasady Działania na Rzecz Osób Starszych. Zbiór obejmował zasady podporządkowane pięciu wartościom - niezależności, godności, osobistemu rozwojowi, uczestnictwu w życiu i zapewnieniu opieki ludziom starszym. Drugie Światowe Zgromadzenie na temat Starzenia się Społeczeństw odbyło się w 2002 roku w Madrycie. Główne hasło zgromadzenia brzmiało: „Społeczeństwo dla wszystkich grup wieku”. Zaprezentowano Ramową Politykę dotyczącą Aktywnego Starzenia się, przyjęte zostały dokumenty: Deklaracja Polityczna i Międzynarodowy Plan Działania dotyczący Aktywnego Starzenia się. Określenie „aktywny” odnosi się do ciągłego udziału w życiu społecznym, ekonomicznym, duchowym, czy sprawach publicznych.  Określenie „zdrowie” oznacza, zgodnie z definicją WHO, psychiczny, fizyczny i społeczny dobrostan. Aktywne starzenie odnosi się więc do zdrowia psychicznego, aktywności fizycznej i zabezpieczenia społecznego.

   Zgodnie z ogólnie przyjętymi wskaźnikami Europa starzeje się. Co siódma osoba jest w wieku powyżej 65 roku życia, a liczba osób w wieku 0-19 lat wyraźnie się zmniejsza. Następuje spadek dzietności i wydłużanie trwania życia. Najwięcej ludzi starych żyje we Włoszech i Grecji.
   W październiku 2006 roku Komisja Wspólnot Europejskich zaprezentowała dokument: „Demograficzna przyszłość Europy – przekształcić wyzwania w nowe możliwości”. Była to kontynuacja komunikatu Komisji skierowanego do Rady Europejskiej pt.:„Europejskie wartości w zglobalizowanym świecie” i Zielonej Księgi Komisji pt.: „Wobec zmian demograficznych: nowa solidarność między pokoleniami”. Dokument analizuje sposoby sprostania wyzwaniom demograficznym i wskazuje kierunki działań podejmowanych na szczeblach lokalnych, regionalnych, krajowych i europejskich.
   Starzenie się ludności UE wynika przede wszystkim z czterech tendencji demograficznych:
•    spadku średniej liczby dzieci przypadających na jedną kobietę (w 2005 roku współczynnik dzietności ogólnej (total fertility)  w UE-25 wynosił średnio 1,5, podczas gdy wartość przyjęta jako wskaźnik  odnowy pokoleń wynosi co najmniej 2,1);
•    osiągania wieku emerytalnego przez pokolenia wyżu powojennego, tzw. efekt  „baby boom”;
•    przedłużania oczekiwanej długości życia (do roku 2050 o co najmniej 5 lat), rosnącego udziału ludzi sędziwych w społeczeństwie;
•    częściowego zrównoważenia zmian struktury społecznej przez napływ imigrantów krajów trzecich.
   W wyniku opisanych tendencji liczba ludności UE będzie stopniowo zmniejszać się, przy czym ludność w wieku 15-64 lat zmniejszy się do roku 2050 o 48 milionów, co będzie skutkować wzrostem współczynnika zależności z 24,5% w roku 2004  do 52,8% w roku 2050  (współczynnik zależności rozumiany jako stosunek liczby osób w wieku 65 lat i więcej do liczby osób w wieku 15-64). Według  Eurostat współczynnik  zależności wynosił w Polsce w 2004 roku 18,6%, a  w roku 2050  sięgać będzie 51%.
   Zmiany demograficzne i będące ich efektem zmiany społeczno-gospodarcze, są źródłem szeregu nowych problemów – zarówno w sferze ekonomicznej, jak i medycznej, czy etycznej.
   Zgodnie z ustaleniami Komisji Europejskiej polityki - wspólnotowa i krajowe - muszą dostosować się do wyzwań demograficznych. Kierunki polityki określone przez dokument „Demograficzna przyszłość Europy – przekształcić wyzwania w nowe możliwości” skupiają się na:
•    promowaniu Europy sprzyjającej odnowie pokoleń (polityka rodzinna);
•    Europie doceniającej znaczenie zatrudnienia- dłuższe aktywne życie o wysokiej jakości (dłuższa oczekiwana długość zycia w dobrym zdrowiu może oznaczać dłuższą aktywność zawodową; promowanie aktywnego starzenia się, dostęp do uczenia się przez całe życie);
•    wzroście produktywności i konkurencyjności Europy (zachęcenie europejskich podmiotów gospodarczych  do uwzględniania potrzeb starzejących się społeczeństw, powstanie nowego rynku dóbr i usług, także dostępu do nowych technologii);
•    opracowaniu polityki imigracyjnej (wspólna polityka w dziedzinie legalnej migracji z krajów trzecich, wewnętrzna mobilność obywateli wspólnotowych – kontynuacja przechodzenia do pełnej swobody przemieszczania się w ramach UE  w 2014 roku);
•    zapewnieniu stabilności finansów publicznych (reforma emerytur, rozwój prywatnych systemów oszczędzania, systemy kapitalizacji, edukacja w dziedzinie finansów).
   Europejski Komitet Regionów podkreśla potrzebę analizy zmian demograficznych na poziomie regionów, miast i gmin. Dostrzega potencjał ludzi starych i możliwość wykorzystania ich wiedzy przy budowie europejskiego społeczeństwa.
   Postępy czynione w realizacji nakreślonych działań mają być oceniane podczas organizowanych co dwa lata spotkań. Drugie Europejskie Forum Demograficzne odbyło się 24-25 listopada 2008 roku. Obszerny raport z obrad zamieszczony jest na stronach internetowych Komisji Europejskiej. Według raportu problem starzenia się społeczeństwa UE można starać się  rozwiązać poprzez pomoc starszym ludziom w zachowaniu aktywności i kontynuacji pracy. Obserwowane jest odwrócenie  tendencji  do wczesnego przechodzenia na emeryturę, obecnie jeden na dwóch Europejczyków chciałby pracować po osiągnięciu wieku emerytalnego.
   Opieka oferowana przez obecny system ochrony zdrowia często nie odpowiada  nowym potrzebom. Konieczne jest zwiększenie wykorzystania nowych technologii (np. telemedycyna, indywidualne systemy zdrowia dostępne dla ludzi starszych). Istotna jest intensyfikacja działań zapobiegawczych umożliwiających promocję sposobu życia i warunków sprzyjających dobremu zdrowiu, a więc m.in.: programy zdrowotne, walka z otyłością, paleniem tytoniu, alkoholizmem.


   Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015 przedstawia sytuację zdrowotną społeczeństwa polskiego oraz zadania stojące przed administracją rządową, samorządową i organizacjami pozarządowymi. W kraju, mimo powszechności ochrony zdrowia, identyfikowanych jest wiele problemów związanych z zapewnieniem właściwej opieki osobom starszym. W dużej mierze spowodowane jest to rozproszeniem i brakiem koordynacji opieki zdrowotnej prowadzonej przez różnych świadczeniodawców. 
   Do największych problemów zdrowotnych w grupie osób starszych należą:
•    wielkie zespoły geriatryczne (zaburzenia lokomocji i upadki, zaburzenia wzroku i słuchu, depresja, otępienie, nietrzymanie moczu i stolca, niedożywienie); delirium (splątanie, majaczenie);
•    jatrogenny zespół geriatryczny (zespoły objawów chorobowych, wynikających z przyjmowanych leków, spowodowane m.in. zmianą farmakokinetyki w wieku starszym, polipragmazją, zjawiskiem noncompliance);
•    występujące najczęściej jednostki chorobowe (choroba zwyrodnieniowa stawów, nadciśnienie tętnicze, udary mózgu, cukrzyca, choroba niedokrwienna serca, przewlekła obturacyjna choroba płuc, zaparcia, osteoporoza).
Analiza stanu zdrowia osób starszych  powinna być prowadzona w sposób ciągły, w oparciu o wystandaryzowane skale oceny geriatrycznej. W celu zabezpieczenia odpowiedniej jakości systemu świadczeń z zakresu profilaktyki i leczenia konieczne jest określenie spodziewanej w przyszłości liczby osób starszych, a wśród nich  pacjentów poradni, oddziałów szpitalnych,  ośrodków paliatywnych.
   W Polsce występuje duża różnica w stanie zdrowia i trwaniu życia w zależności od  województwa. W 2007 roku  mężczyźni najdłużej żyli w województwie podkarpackim – blisko 73 lata, najkrócej w łódzkim – 68,7 lat. Kobiety najkrócej żyły w województwie łódzkim - 78,7 lat; w województwach: podkarpackim, małopolskim, mazowieckim, lubelskim, podlaskim i świętokrzyskim żyły ponad 80 lat.
   W ciągu najbliższych lat liczba ludności Polski będzie zmniejszać się. W tabeli 9 przedstawiono prognozę stanu ludności  w najbliższych latach.
^kliknij, aby powiększyć

*Dane rzeczywiste
Źródło: GUS: Prognoza ludności na lata 2008-2035
   Ubytek ludności w latach 2007-2035  wyniesie ponad 2,2  miliony osób, co oznacza 5,7% ludności mniej niż w roku 2007. Prognoza jest bardziej optymistyczna niż prognoza GUS z 2003 roku,  ponieważ przewidywany jest dodatni przyrost naturalny do 2013 roku.
   Struktura ludności według wieku ulegać będzie dynamicznym zmianom (tabela 10).

Tabela 10.  Struktura ludności  Polski według  ekonomicznych grup wieku (w tys.),
         lata 2008-2035
^kliknij, aby powiększyć
Źródło: GUS: Prognoza ludności na lata 2008-2035

   Systematycznie będzie zmniejszać się udział dzieci i młodzieży. Udział osób w wieku poprodukcyjnym 60+/65+ w roku  2008 wynosił 16,2%, w roku 2035 będzie wynosić już 26,7%, a więc wzrośnie o ponad 10%.
   Pogarsza się również współczynnik obciążenia demograficznego ludności w wieku produkcyjnym ludnością w wieku nieprodukcyjnym - odpowiednio w roku 2008  było to 55%, a w roku 2035 będzie to już 73,5%.

Kompleksowe wskaźniki oceny stanu zdrowia społeczeństwa
   Intensywnie rozwija się gerontologia, w ramach której wyodrębniono gerontologię eksperymentalną, medyczną i społeczną. Gerontologia eksperymentalna zajmuje się fizjologią starzenia się, medyczna obejmuje geriatrię (zwaną medycyną starości) z wyodrębnioną psychogeriatrią i geratohigienę. Gerontologia społeczna  dzielona jest na  psychologię starzenia się – gerontopsychologię i socjologię starzenia się – gerontosocjologię. Równolegle rozwijają się polityka społeczna wobec starości i ludzi starych  oraz ekonomika zdrowia.
  Sytuacja zdrowotna społeczeństwa polskiego na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci uległa poprawie, jednak w porównaniu z większością krajów europejskich przedstawia się niekorzystnie. Najprościej można opisać ją wskaźnikiem zwanym dalszą długością oczekiwanego życia (ang. life expectancy - LE). Jest to podstawowy wskaźnik oceny stanu zdrowia społeczeństwa, będący wypadkową wielu czynników, skupiający informacje o stanie zdrowia całej populacji, jakości opieki zdrowotnej oraz warunków życia społeczności.
   Oczekiwana długość życia obliczana w momencie urodzenia jest liczbą lat, jakie może przeżyć noworodek przy założeniu, że istniejący trend umieralności pozostanie niezmieniony w okresie jego całego życia. Oczekiwaną długość życia można obliczyć dla każdego wieku. Mówi ona o średniej liczbie lat, jaką w danych warunkach umieralności ma do przeżycia osoba z danej populacji, będąca w wieku x ukończonych lat.
   Główny Urząd Statystyczny opracowuje tablice trwania życia.  Zawarte w nich wskaźniki należy odczytywać jako przeliczone na hipotetyczną grupę liczącą 100 tysięcy osób przy założeniu, że w okresie ich życia ryzyko zgonu jest identyczne jak w badanym okresie. Między oczekiwaną długością życia dla mężczyzn i kobiet daje się zauważyć różnicę na korzyść kobiet. Według danych GUS w Polsce w roku 2007 oczekiwana długość życia w chwili urodzenia dla kobiet wyniosła 79,7 lat, o 18 lat więcej  w porównaniu do roku 1950. Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia dla mężczyzn w roku 2007 wyniosła 70,96 lat, o niemal 15  lat więcej  w porównaniu do roku 1950 (tabela 11).
   Według danych The Word Factbook oczekiwana długość życia w chwili narodzin w Polsce wynosi aktualnie dla mężczyzn 71,65, a dla kobiet 79,85 lat.

Tabela  11. Przeciętne dalsze trwanie życia w Polsce
w latach 1950, 1960, 1980, 2007
^kliknij, aby powiększyć
Źródło: GUS: Trwanie życia w 2007 roku
   Od 2004 roku obserwowany jest wzrost urodzeń. Zakłada się wzrost współczynnika dzietności ogólnej oraz wydłużenie przeciętnego dalszego trwania życia (tabela 12).
^kliknij, aby powiększyć
Źródło: GUS: Prognoza ludności na lata 2008-2035

   W związku z postępem nauk medycznych przewiduje się wydłużanie oczekiwanej długości życia, należy jednak również brać pod uwagę szereg czynników zwiększających ryzyko wystąpienia poważnych chorób i śmiertelności (m.in.: palenie tytoniu, zanieczyszczenie środowiska, epidemie, nieodpowiednia dieta, uzależnienia, stres, brak aktywności fizycznej, wypadki, a w następstwie: wzrost częstości występowania chorób cywilizacyjnych, zwłaszcza chorób układu krążenia, występowanie nowotworów, inwalidztwo, zniedołężnienie). Aby oszacować konsekwencje wymienionych czynników wprowadzony został następny wskaźnik, lepiej oddający sytuację zdrowotną społeczeństwa niż oczekiwana długość życia. Jest to wskaźnik lat życia w zdrowiu (HLYs- Healthy Life Years, oczekiwana długość życia w zdrowiu). Wskaźnik odpowiada liczbie lat, ile może osoba w określonym wieku przeżyć w dobrym zdrowiu. Do jego obliczenia używana jest metoda Sullivana. Oparta jest ona na porównaniu danych dotyczących śmiertelności z liczbą lat, jaką osiąga się zachowując w pełni sprawność. Informacja na temat sprawności uzyskiwana jest od badanej osoby, co może  być niekiedy powodem różnic między stanem obiektywnym, a subiektywną oceną badanego. Wskaźnik zalecany jest przez Komisję Europejską jako narzędzie stosowane do oceny stanu zdrowia populacji. Kraje UE różnią się między sobą zarówno oczekiwaną długością życia, jak i wskaźnikiem HLYs. Średnia oczekiwana długość życia LE dla 25 krajów unijnych w 2005 roku wynosiła dla 50-letniej kobiety – 33,5 roku, dla 50-letniego mężczyzny 28,6. Jagger i wsp. [Lancet, 2008]  porównuje liczbę lat przeżytych w dobrym zdrowiu w 25 krajach unijnych w roku 2005. Najkorzystniejsze wskaźniki mają Duńczycy –  50-letni mężczyzna może spodziewać się przeżycia 23,6 lat,  a 50-letnia kobieta – 24,1 lat w pełni sił i zdrowia. Wartości LE i HLYs  dla osób 50-letnich żyjących w wybranych krajach przedstawiono w tabeli 13.

Tabela 13. Wskaźniki oczekiwanej długości życia LE
i życia w pełni zdrowia HLYs
        dla osób 50-letnich w wybranych krajach UE  w roku 2005
^kliknij, aby powiększyć
Źródło: Jagger C., Gillies C., Moscone F. i wsp.: Inequalities in healthy life years in the 25 countries of the European Union in 2005: a cross-national meta-regression analysis. Lancet 2008; 372 : 2124-2131

   Jagger porównywał i analizował  wpływ na sytuację zdrowotną takich czynników, jak: wartość produktu krajowego brutto, wysokość nakładów na opiekę nad pacjentami w wieku starszym  i jej udział w wydatkach finansowanych ze środków publicznych, zagrożenie ubóstwem w grupie osób starszych, zróżnicowanie w przychodach w danym społeczeństwie, poziom zatrudnienia w grupie wiekowej 55-64, bezrobocie trwające powyżej 12 miesięcy, średni wiek przejścia na emeryturę, udział w kształceniu ustawicznym (life long learning- kształcenie  przez całe życie), poziom edukacji.  Stan zdrowia w krajach Unii Europejskiej jest bardzo zróżnicowany, wprowadzenie zmian, zwłaszcza w przypadku krajów, które zostały niedawno włączone w strukturę unijną,  wymaga odrębnych rozwiązań i strategii .
   Zgodnie z definicją Lalonda zdrowie „jest wynikiem działania czynników związanych z dziedziczeniem genetycznym, środowiskiem, stylem życia i opieką medyczną”. W celu oceny sytuacji zdrowotnej musiały powstać kompleksowe wskaźniki uwzględniające poszczególne czynniki mające wpływ na stan zdrowia ludności.
   Raport o Rozwoju Społecznym publikowany corocznie przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju [United Nations Development Program UNDP] zawiera m.in. :
•    Wskaźnik Rozwoju Społecznego -  HDI – Human Development Index,
•    Wskaźnik Ubóstwa Społecznego – HPI – Human Povert Index.
   Wskaźnik HDI jest stosowany do pomiaru  osiągnięć danego kraju w zakresie rozwoju i dobrobytu ludności. Raporty o Rozwoju Społecznym stosują go w swoich ocenach od 1990 roku. Pozwala on na  porównania międzynarodowe. Jest miarą opartą na danych obejmujących trzy podstawowe sfery życia: zdrowia, edukacji i dochodu. Sfera zdrowia jest oceniana poprzez wskaźnik oczekiwanego dalszego trwania życia. Sfera edukacji oceniana jest poprzez poziom osiągnięć edukacyjnych społeczeństwa obejmujący wskaźnik umiejętności czytania i pisania ze zrozumieniem (tzw. wskaźnik alfabetyzacji, obejmujący odsetek osób potrafiących czytać i pisać  w wieku lat 15 i więcej) oraz  wskaźnik skolaryzacji (odsetek osób objętych formalną edukacją, dla wszystkich poziomów nauczania). Sferę dochodu określa produkt krajowy brutto (PKB) w USD, przypadający na jednego mieszkańca, liczony według parytetu siły nabywczej waluty (PPP USD). Składowe rzutują w jednakowym stopniu na wartość HDI, jego wartość maksymalnie wynosi jeden. Na podstawie HDI można określić poziom społecznego rozwoju kraju w stosunku do innych krajów, w danym momencie bądź w dłuższym okresie czasu.
   Polska sytuuje się wśród krajów wysoko rozwiniętych (dla krajów wysoko rozwiniętych HDI>0,8; dla słabo rozwiniętych HDI<0,5). Ocena przeprowadzona w 2003 roku przez UNDP (United Nations Development Program) objęła 175 krajów.  HDI dla Polski było równe 0,841, co dało nam 35 miejsce. Pierwsze miejsce zajęła Norwegia (HDI 0.944), ostatnie Sierra Leone (HDI 0,255). W roku 2006 w rankingu 179 krajów Polska zajęła 39 miejsce (HDI 0,875), pierwsze miejsce zajęła Islandia (HDI 0,968), ostatnie znów Sierra Leone (HDI 0,329). W tabeli 14 przedstawiono HDI  i jego poszczególne składowe dla wybranych krajów w 2006 roku.
^kliknij, aby powiększyć
Źródło: http://hdrstats.undp.org/2008/countries
   HDI pozwala na pełniejszą ocenę poziomu rozwoju niż PKB lub inne miary ekonomiczne. W oparciu o podobne zasady skonstruowany jest Wskaźnik Ubóstwa Społecznego. HPI,  wprowadzony w 1997 roku, obliczany jest  na podstawie wskaźników cząstkowych obejmujących minimum zdrowotne, edukacyjne oraz minimum warunków materialnych.


   Całościowa ocena problemów wieku starszego uwzględniać musi zaawansowanie i przebieg procesu starzenia, warunki życiowe i rodzinne, problemy społeczne i psychologiczne, potrzeby subiektywne. Osiągnięcie przez ludzi starszych poczucia bezpieczeństwa, zapewnienie im właściwego dostępu do świadczeń zdrowotnych, poszanowanie ich godności osobistej, stworzenie możliwości aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, gospodarczym i kulturalnym wymaga wprowadzenia wielu innowacyjnych rozwiązań systemowych  i  prawno-administracyjnych. Określenie „być starym” nabiera nowego wymiaru. Nasza epoka kulturowa musi zaakceptować  dokonującą się rewolucję demograficzną i nowe problemy dotyczące szeroko pojętej egzystencji ludzi starych. Punktem wyjścia do zrozumienia człowieka starego jest akceptacja nieuchronności zmian w naszym życiu dokonujących się w następstwie starzenia się populacyjnego.

dr n. farm. Urszula Kurczewska,
dr n. farm. Magdalena Jasińska
prof. dr hab. n. farm. Daria Orszulak-Michalak
Zakład Biofarmacji Wydziału Farmaceutycznego
Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

1.    Opinia Komitetu Regionów w sprawie Demograficzna przyszłość Europy -  Dziennik Urzędowy C 197, 24/08/2007 P.0001-0006
2.    Krajowy Program „Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna na lata 2008-2010”-
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, grudzień 2008
3.    Grodzicki T., Kocemba J., Skalska A.: Geriatria z elementami gerontologii ogólnej.
      Gdańsk Via Medica, 2006
4.   Rosset E.: Ludzie starzy. Studium demograficzne. PWE, Warszawa,1967
5.    http://www.un.org/ageing/popageing_demo5.html
6.    Woźniak-Hasik Z.: Trendy demograficzne dotyczące wieku w UE. Materiały szkoleniowe. Dział Programów Zdrowotnych i Promocji Zdrowia . Mazowieckie Centrum Zdrowia Publicznego, Warszawa, wrzesień 2007
7.    Rutkowska L. (opr. GUS): Trwanie życia w 2007 roku. Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa, 2008
8.    Rocznik demograficzny GUS 2008
9.    http://www.un.org.pl
10.    Komisja Wspólnot Europejskich. Komunikat Komisji: Demograficzna przyszłość Europy – przekształcić wyzwania w nowe możliwości. Bruksela, 12.10. 2006
11.    Commission of the European Communities: Demography Report 2008. Meeting Social Needs in an Ageing Society, Brussels SEC (2008) 2911
12.    Uwarunkowania realizacji programu badawczo-rozwojowego Ambient Assisted Living w Polsce – komfortowe funkcjonowanie osób starszych w społeczeństwie informacyjnym. Ekspertyza. Warszawa, grudzień 2007
13.    Gębska-Kuczerowska A., Miller M.: Sytuacja zdrowotna ludzi powyżej 65 roku życia w Polsce. Zdrowie Publiczne 2006; 116 (1): 135-137
14.    www.stat.gov.pl prognoza ludności na lata 2008-2035, czerwiec 2008
15.    Polak A., Porzych K., Kędziora-Kornatowska K. i in.: Poznawczy i praktyczny wymiar
 gerontologii. Gerontologia Polska 2007, 15: 51-53
16.    https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/PL.html
17.    Sullivan D.F.: A single index of mortality and morbidity. HSMHA Health Reports, Vol. 86, April 1971, pp. 347-354
18.    Jagger C., Gillies C., Moscone F. i wsp.: Inequalities in healthy life years in the 25 countries of the European Union in 2005: a cross-national meta-regression analysis. Lancet 2008; 372: 2124-2131
19.     http://hdrstats.undp.org/2008/countries
« poprzedni artykuł   następny artykuł »