erythromycin kaufen online 200mg clomid 25mg clomid pct diflucan 50 mg bijsluiter 1200 mg wellbutrin zoloft 350 mg hydrochlorothiazide 25 mg 3571 levitra 20 mg 2 li securetabsonline cialis 20mg cheapest branded viagra propranolol actavis 10 mg augmentin 500mg dosage cialis 10 vs 20mg strattera 25 mg fd taking generic wellbutrin buying cialis india generic viagra mn augmentin tm 625 mg generic viagra .60 100mg lasix 20 mg ampullen erythromycin suspension 400 mg cialis professional 20mg generic viagra generic azithromycin zithromax 500mg metformin bp 850 mg lexapro 10 mg citalopram take 30 mg levitra cialis 100mg lily 2.5 mg cialis form sell viagra online buying propranolol online viagra 50mg prix lexapro delusional disorder generici del cialis 20 mg cialis safe generic levitra danger zoloft 50 mg ansia valtrex 50 mg buy strattera capsules precios cialis generico cialis online free cialis daily 2.5 mg order cialis 10mg cialis 5mg generic generic cialis pharmacy splitting 100 mg viagra metyl prednisone 16mg doxycycline disp 100 mg cheap online levitra beli xenical online generic to propecia viagra 100mg discount valtrex cheap online buy cialis forums cheap propecia buy mg o levitra sc 50 generic viagra headache 2.5 mg lexapro viagra 100mg kokemuksia levitra schmelztabletten 5mg epocrates online prednisone cialis 5 mg peru celebrex generico mexico cialis discount generic wellbutrin 150 mg ulotka 100mg cialis china free online viagra prednisone 50 mg alcohol thuoc augmentin 650 mg levitra cialis online augmentin 625 mg capsule cialis tadora generic 5 mg cialis cost splitting cialis 20mg strattera 75mg generic cialis reliable metformin 1000 mg tabletta zoloft personality disorder synthroid 50 mg comprar buy viagra wolfi celebrex 200mg english synthroid 50 mg bula viagra generic forum lasix 40 mg posologia cialis online coupon 100mg viagra duration 100 mg soft cialis cipro online cheap zithromax 500mg bula singapore levitra buy remedio propranolol 40mg lasix 80 mg cost clomid 150 online cheapist 30 brand cialis buy doxycycline 100 mg cheap viagra ireland teva metformin 500 mg 0.25 mg lexapro dose wellbutrin 600 mg erowid cialis 200 mg online wellbutrin 750 mg cialis online pill 0.5 mg propecia clinal 0.125 mg synthroid augmentin sr 1000 mg 20 mg cialis sufficient buy nexium coupon cialis 5 v 10 mg buy bactrim cream gia erythromycin 500mg generic version zoloft online viagra tested nolvadex buy pct original levitra 5mg lasix 4 mg nexium 20mg indication thuoc metformin 1000mg cialis 20mg last glucophage xr generics 40 vs 20 mg cialis buy generic clomid viagra 25 mg safe order propecia proscar viagra 100mg erfahrungsberichte buy a viagra 5mg cialis cenik 80 mg prednisone alot cialis online nederland cheapest cialis venezuela buy nolvadex melbourne cialis 20 mg tabs zithromax 600 mg timh ic prednisone 5 mg buy bali cialis cialis de 50 mg cheapest propecia online doxycycline 100mg human cipro 750 mg weekly levitra 20 mg target zoloft 150 mg emotions viagra 100mg usa cialis 5 mg efecto ohss 100mg clomid cheap uk kamagra hydrochlorothiazide 200 mg asda viagra 100mg generic amoxil buy zithromax gonorrhea propranolol online rezeptfrei viagra 50 mg review comprare zoloft online generic glucophage xr buy kamagra discretely generic viagra buy prednisone christers 20 mg propecia order israel viagra bestellen 100mg clomid order online 2011 prednisone 10 mg tablete cheap lexapro alternative clomid 100mg tablets prednisone 10 mg ndc genuine generic cialis efeitos viagra 50mg online viagra bestellen cheapest viagra line cialis chewtabs 20mg lisinopril 25mg dosage cialis 5mg lily celebrex online canada online canadian cialis take amoxil 500 mg propranolol hcl generic doxycycline 40 mg online buy nexium boots indian viagra buy bayer generic levitra doxycycline online canadian propecia cheapest online lisinopril 30 mg cost cheap 20 mg cialis strattera buy australia cheapest levitra 20mg viagra dubai buy uro bactrim mg propecia cheap forum dosierung viagra 25 mg cheapest viagra philippine cipro xr 250 mg buy nexium cheap buying cipla viagra buy strattera cialis online tadalafil levitra order online medicine cipro 500mg cialis cheap us viagra nz online buy kamagra soho lexapro 5 mg drug buy Cialis Jelly 20 viagra generikum 50mg taking lexapro 20mg kamagra online belgie generic kamagra australia 50 mg lexapro buy fish erythromycin celebrex online kaufen buy cheap periactin viagra herbal 750mg cialis 50 mg kaufen free cialis 5mg cheap cialis au generic cialis rualis tetracycline backorder propecia 1mg boots viagra online cheap .68 medicamentos lexapro 10 mg bijsluiter diflucan 150 mg conditionnement cialis 20mg generic propecia 5mg priligy dapoxetine buy levitra pricing 20 mg buy diflucan pills google 3000mg viagra levitra coupon 20 mg erythromycin 250 mg ec cialis 5mg tallinna buy cialis locally generic viagra rating propecia doses 1 mg cialis 2.5 mg daily buying levitra uk viagra generic soon diflucan 2 cps 150 mg buy levitra women online levitra buy nexium generic tablet generic cialis 200 milligrams cialis online ny levitra 10mg shape xenical buy melbourne doxycycline buy 1000 mg cipla cialis online lisinopril 10 mg throat strattera 18 mgs buy viagra nl cheapest kamagra wholesale generic viagra kopen buy esomeprazole nexium generic viagra doses cialis 5 mg contraindicaciones generic propecia germany where buy cialis cialis 20 mg australia lexapro 10mg escitalopram 1000 mg metformin cost zovirax 400 mg tabletten nexium generic costco lisinopril 40mg tablets nexium 40 mg orodispersible 200mg clomid pct propranolol anxiety 10mg lexapro withdrawal 1 mg walgreens viagra generic prednisone 10mg ear viagra 100 mg dozowanie buy 50 mg clomid sintaser propranolol 40 mg cialis preise 5mg clomid 100mg pills nexpro generic nexium kamagra india online discreet viagra cheap celebrex generic buy viagra online reato nexium 10 mg preparacion dapoxetine generico buy nolvadex nolva phenergan suppository generic purchase doxycycline 50mg viagra generique online cheapest 50 mg viagra metformin sandoz 850 mg online cialis purchase priligy 30 mg review suppositoires amoxil online order clomid prescription xenical roche order buy cytotec uk manfaat nexium 40 mg cheap nexium online lexapro 5 mg funciona cialis generic philippines buying viagra craigslist lexapro ejaculation disorder propranolol 40 mg efectos levitra 5mg generic levitra 10 mg funciona cialis 20mg tab cialis 5mg dubuque 3800 mg cialis dosierung viagra 25mg were buy cytotec 25mg viagra strength cialis soft 60mg nexium online apotheke cheaper propecia fast generic cialis strattera 65 mg ordering kamagra online metformin 500 mg uk celebrex 100 mgs diflucan 200mg pret prednisone 20 mg prices nexium price 40mg prednisone merck 20 mg buy cialis norway 5mg prednisone nursing doxycycline 100mg nhs 10mg lexapro alot cialis online site zithromax antibiotics online lexapro 20 mg help mylan lisinopril 40 mg propranolol mylan 80 mg medicamento zithromax 500 mg viagra gold 800 mg buspar 50 mg buy 100mg clomid cialis 30 mg taking cheap cialis info cipro 500mg stds cialis 10 mg 2013 cipro 500mg antibiotics cheap lisinopril 10mg plavix generic viagra 400 mg of diflucan buy propecia generic generic dari diflucan cialis online discount cheapest cialis au buy hydrochlorothiazide 50 mg generic lisinopril price synthroid 1mg generic viagra australia singapore buy viagra nyari viagra 50mg zithromax iv 500 mg lasix 40 mg used nexium 40mg buy antibiotic doxycycline 100mg cialis jelly 20mg doxycycline 100mg zastosowanie prednisone withdrawal 20 mg buy metformin cheap zovirax buy online buy levitra walgreens propranolol 120 mg amoxil online buy levitra ftbl 10mg 50 mg zoloft high cutting 5mg cialis cialis viagra cheap nexium granulado 10 mg lexapro 10 mg daily medicine lexapro 20 mg thuoc metformin 500 mg nexium 40mg espanol cheap cialis super buy cheap metformin buy clomid 50 mg nexium 40mg ingredients china buying nexium propecia online order zovirax 400 mg herpes nexium mups 20mg 90 purchase viagra 25 mg levitra tablets20mg acheter cialis 20 mg cheapest zoloft prices generico viagra ultrafarma price 30 cialis 5 mg buy tamoxifen nolvadex propranolol sintaser 10 mg generico. viagra now fabricante cialis generico phenergan 25mg wikipedia philippines generic cialis start zoloft 100mg misoprostol cytotec 200mg buy doxycycline 500 mg viagra online pakistan prednisone 50mg 5 days synthroid generic mylan cialis online portugal buy ert viagra online viagra mastercard zithromax 1000 mg purchase lasix 40 mg uses livestreet buy viagra cialis tabs 2.5mg caverta cialis cheap nexium 40mg pdf augmentin duo 375 mg viagra 28 tablets online cytotec 200 mg oral buying safe dapoxetine buying viagra hongkong levitra 20 mg comentarios thuoc prednisone 10 mg 522 mg wellbutrin metformin hmgcoa reductase 5mg cialis canadien generic viagra canadian cheap propecia 5 mg buy lexapro sale took 10 mg cialis sheep cialis 20mg cheapest levitra online nolvadex tabletas 20 mg generic cialis 5 mgs. nexium sobres 5 mg cipro tabs 500 mg cialis 5 mg testimonials 5 mg cialis free cialis 20 mg usa lexapro cipralex buy generic lexapro migraine lasix furosemide buy good generic viagra uk online viagra lisinopril 40 mg imprint diflucan buy viagra generico masticable paradox doxycycline 100mg efeitos viagra 25mg cheap nexium 20mg generic cialis 40 mg nexium canada generic viagra non generico prednisone 20 mg dosage lexapro generic discussion buy amoxil overnight deltacortene 5 mg prednisone cheap cialis 2.5 xenical 120 mg erfahrungsberichte metformin mr 500mg zithromax 500 mg chlamydia cipro q 250 mg cialis 20 mg prices generic synthroid xenical online thailand online kupovina xenical generisk cialis 20mg lasix 40 mg aventis is celebrex generic buy viagra gels strattera de 25mg viagra canadian order prednisone 10mg dosepack generic cialis 10 mg. generic viagra quick celebrex 200mg pills glucophage 500 mg online xenical 300 mg prezzi viagra generico augmentin antibiotico 875 mg hongkong buying cialis generic cialis 200mg zoloft dosage 100mg cialis x 20mg viagra price order order viagra europe 1000 augmentin 1000mg normal zoloft mg generic viagra .60 cheap cialis perth cialis 20 mg presentaciones india cialis online nexium dr40mg diflucan 50 mg dosierung cheap propecia online pastillas cytotec generico synthroid generic online xenical online 120mg strattera online canada buy bactrim 160 800 mg doxycycline acne online 40 mg cialis viagra generic 150mg viagra cobra 100 mg desogestrel mg yasmin buy xenical cheap augmentin antibiotic 875 mg celebrex 200 mg tab doxycycline 100mg people generic viagra boots comprar valtrex online buy generic lisinopril zovirax cheap online

07.07.2015.
Aptekarz Polski
Start.
Aktualności
Opieka farmaceutyczna
Wszechnica
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Edukacja
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Biblioteka
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
PharmaExpert
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Forum wydarzeń
Galeria
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Z uniwersytetu
Numer 106/84 online
062015.jpg
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza






mapa strony: Start. arrow Historia farmacji arrow 12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera."


 


12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera." Drukuj Email
 
12.2008, nr 28/6 online
 
 
PROSZEK NA
 
BÓL ZĘBÓW

 

Przepis z aptekarskiego manuału

Samuela Bogumiła Elsnera

 

   Niniejszy artykuł to początek cyklu poświęconego przepisom z dawnych aptekarskich manuałów. Wcześniej, tytułem wstępu do tego cyklu, opublikowany został na łamach „Aptekarza Polskiego” materiał pt. Dawne aptekarskie manuały. Gatunek i tradycja. [1]

   Samuel Benjamin Elsner (1785–1870) był warszawskim aptekarzem „klasy 1”. [2] Zawód ten wykonywał w latach 1815–1848. [3] Urodził się w Lesznie w 1785 roku. Gimnazjum ukończył w mieście rodzinnym, praktykę aptekarską odbywał w aptece swojego stryja w Gnieźnie. [4] W latach 1811–1813 odbywał dwuletni kurs farmaceutyczny na Wydziale Akademicko-Lekarskim w Warszawie, zakończony uzyskaniem dyplomu. Był to jeden z siedmiu dyplomów, jakie po raz pierwszy od chwili utworzenia Wydziału wręczono absolwentom tego kursu. [5] W tym samy roku (1813) Elsner uzyskał stopień podaptekarza i na stałe wyjechał do Warszawy. [6] Tam pracował najpierw w aptece Wolfa, później Skalskiego. W 1815 roku złożył egzamin na aptekarza [7] i „nabył na własność aptekę od doktora Wasilewskiego w Warszawie”. [8] Samuel Elsner zmarł w 1870 roku, został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie.
   W historii polskiej farmacji Samuel Beniamin Elsner zaznaczył się w ten sposób, że jako pierwszy w Polsce, bo już w 1818 roku, rozpoczął w swojej aptece produkcję sztucznych wód mineralnych („selcerskiej” i „karlsbadzkiej”) [9]  i że w 1824 roku, razem z czterema innymi warszawskimi aptekarzami, założył na terenie przylegającym do ogrodu Pałacu Krasińskich Instytut Wód Mineralnych Sztucznych [10],  z której wyrosły późniejsze Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne „Motor” – które z kolei, po upaństwowieniu w 1951 roku, otrzymały nazwę Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa.
   Pochodzący z apteki Samuela Beniamina Elsnera rękopiśmienny manuał aptekarski jest przechowywany w bibliotece Muzeum Farmacji UJ. Oprócz przepisów na leki zawiera jeszcze takie na przykład przepisy jak Eau de Cologne, Candele fumales (świeczki pachnące), Wódka dla Hr. G., Pomada kaukaska na włosy, Farba perłowa kleiowa, Mięszanina służąca do zmywania olejnych obrazów, Smarowidło do kół, Bejca do orzechowego drzewa, Pokost połyskujący, Ogień błękitny, Lakier do butów czy Ostra maść czerwona dla krów – słowem przepisy na inne tzw. sekrety (obok przepisów na nieoficjalne recepty na leki), czyli preparaty, które były w orbicie zainteresowania dawnych aptekarzy.


Ilustracja 1.
Przepisy o numerach 34, 35 i 36 aptekarskim manuale Samuela Elsnera.  Biblioteka Muzeum Farmacji UJ. Sygnatura: IKs (Inwentarz Księgozbioru) nr 4176.

   Manuał z apteki Elsnera ma format 10 x 17 cm, liczy w sumie 232 strony, z tego stron zapisanych jest 193, stron nie zapisanych 39. Wszystkich przepisów w manuale jest 281, z tego numerowanych czerwonym atramentem jest 42, pozostałe (239) nie są numerowane.
   Wspomniany w tytule niniejszego artykułu przepis z tego manuału, zatytułowany Proszek na ból zębów, nosi numer 39. Jego skan przedstawia Ilustracja 2.


Ilustracja 2. Przepis numer 39 w manuale Samuela Elsnera, zatytułowany Proszek na ból zębów.

Przepis zaczyna się od znaku  . Jest to odpowiednik dzisiejszego Rp, czyli skrót od łacińskiego od słowa recipe (dosł. ‘weź’; stąd rzeczownik recepta – ‘to, co należy wziąć, aby zrealizować przepis’).
Pierwszy wymieniony w tym przepisie składnik to:

Ilustracja 4

…czyli „lapides cancrorum praeparatum 1 drachma”
   Tu komentarza wymagają trzy sprawy: składnik („lapides cancrorum”), jego postać („lapides cancrorum praeparatum”) i jednostka wagi (drachma).
   „Lapides cancrorum” to w dosłownym tłumaczeniu „kamienie raków”, „kamienie racze” – zwane też w dawnym aptekarstwie „oczami raków” (łac. oculi cancrorum). Chodzi o płaskie, okrągłe twory wapienne (tzw. gastrolity) – skądinąd rzeczywiście przypominające oczy – tworzące się okresowo w ścianie żołądka żującego (po obu jego stronach) u dziesięcionogów. Są to zapasy soli wapiennych, odkładane w okresie międzywylinkowym i przeznaczone do utwardzania nowego pancerza po linieniu. Chemicznie „oczy racze” to węglan wapnia (CaCO3), czyli po prostu kreda.

 


Ilustracja 5; Ilustracja 6
Tzw. kamienie racze i naczynie apteczne z napisem Lapides cancrorum (po lewej). Puszka drewniana z napisem Lapides cancrorum (po prawej). Zbiory Muzeum Farmacji UJ.


Ilustracja 7. Tzw. oczy racze. Średnica od 0,5 do 1,5 cm. Muzeum Farmacji UJ.

   Informację, czym są „oczy raków”, można też znaleźć w osiemnasto- i dziewiętnasto- wiecznych farmakopeach – m.in. w Farmakopei Austriackiej z 1855 roku, gdzie na stronie 123 czytamy:
 

Ilustracja 8. Strona tytułowa Farmakopei Austriackiej z 1855 roku. Poniżej fragment strony tej farmakopei, poświęcony „oczom raczym”.

   „Kamienie raków. Oczy raków. Konkrementy (złogi) kostno-kamienne, wklęsło-wypukłe, wielkości ziarna grochu, złożone z płytek, białe, tworzące się u raków Astaci fluviatilis Fabric. (Cancri Astaci Linn.) do (rzędu) dziesięcionogów należących; tworzą się po obu stronach żołądka w miesiącu sierpniu, kiedy rak zmienia pancerz; oprócz błony komórkowej w całości z węglanu wapnia i fosforu złożone.”      
   Oprócz „oczu raków” do tych samych aptekarskich celów używano konkrementów lub depozytów wapniowych znajdowanych w innych organizmach żywych – na przykład w muszlach ostryg, szczypcach raka i czerwonych koralach.

Cdn.

Przypisy:
[1] Z. Bela, Manuały aptekarskie. Gatunek i tradycja. „Aptekarz Polski”. Pismo Naczelnej Rady Aptekarskiej. 2008: część 1 – nr 25(3e); część 2 – nr 26(4e); część 3 – nr 27(5e).
[2] Lista lekarzy i aptekarzy w Królestwie Polskim na rok 1847, s. 44: „Samuel Beniamin Elsner Apt. kl. 1”  
[3] Taka informacja została umieszczona na grobowcu Samuela Elsnera.
[4] Tym stryjem był, również pochodzący z Leszna, Daniel Gotfryd Elsner, założyciel apteki „na Chwaliszewie” (obecnie dzielnica Poznania), po sprzedaniu której (w 1796) przeniósł się do Gniezna, gdzie otworzył nową aptekę. (L. Kostrzeński, Materiały do historii aptek wielkopolskich. Reprint wydania Biblioteki „ Wiadomości Farmaceutycznych z 1929 roku. Poznań, 1996, s. 99).
[5] „Pierwsze dyplomy ukończenia Wydziału wręczono w 1813 roku. Otrzymało je 18 osób, z tego aż 7 dyplomów przypadło farmaceutom.” (T. Ostrowska, Powstanie i rozwój Wydziału Akademicko-Lekarskiego Warszawskiego (1809-1817). W: Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789-1950). Dzieło zbiorowe pod redakcją Marcina Łyskanowskiego, Andrzeja Stapińskiego i Andrzeja Śródki. Warszawa, PZWL, 1990, s. 14)
[6] Ukończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmaceutycznego w tych czasach nie wiązało się jeszcze z awansem w aptekarskiej hierarchii; zatrudniony w aptece absolwent takiego kursu długo jeszcze miał status zaledwie pomocnika aptekarskiego.
[7] Tytuł aptekarza w czasach Elsnera można było uzyskać dopiero po dodatkowym egzaminie przed Radą Ogólna Lekarską, który to egzamin był dużo bardziej szczegółowy i obejmował więcej zagadnień niż ten, jaki obowiązywał na zakończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmacji. Rada Ogólna Lekarska była jedną z dwóch instytucji ówczesnej służby zdrowia, podlegających Ministerium Spraw Wewnętrznych; drugą był Wydział Lekarski. Rada Ogólna Lekarska pełniła m.in. funkcję „naczelnej komisji egzaminacyjnej” kwalifikującej do wykonywania praktyki lekarskiej i do uzyskiwania stopni naukowych lekarskich i farmaceutycznych.
[8] M. Stopa, Elsner Samuel Beniamin. (W:) Polski Słownik Biograficzny. Kraków, 1949, t. IV, s. 237. Mieszkał natomiast Elsner w Warszawie przy ul. Podwal 533 (T. Kikta, Przemysł Farmaceutyczny w Polsce [1823-1939], Warszawa 1972, s. 96).
[9] M. Stopa, op. cit.
[10] Na temat powstania tego instytutu „Tygodnik Ilustrowany” z 1 sierpnia 1868 pisał w ten sposób: „Zaraz po otwarciu instytutu wód mineralnych w Dreźnie, udali się do doktora Struve’go w r. 1823 tutejsi trzej aptekarze, a mianowicie Henryk Spiess, Samuel Elsner i Jan Żelazowski i nabywszy od niego sposób robienia wód sztucznych mineralnych, wyrobili sobie w kraju patent swobody na ważny ten wynalazek. (…) Przybrawszy do spółki Ignacego Lesińskiego i Ferdynanda Ulbrichta, otworzyli w r. 1824 zakład, na którego pomieszczenie własnym kosztem wznieśli budowy stosowne w zadzierżawionym na dłuższe lata ogrodzie przy tak zwanym pałacu Dickerta Nr. 556, który przytykając do ogrodu Krasińskich, najdogodniejszym był wtedy dla pijących wody, gdyż teatr i plac Krasińskich w owych czasach ześrodkowywały w sobie całą prawie powszechność warszawską. (…) Po nieodżałowanym skonie ś. p. Teofila Lesińskiego (którego portret i życiorys w swoim czasie Tygodnik nasz umieścił), nie długi czasu przeciąg był jego zastępcą w 1861 r. chemik Michał Trzebiecki. Roku 1865 śmierć zabrała i ś. p. Żelazowskiego, tak iż z pięciu założycieli, pozostał tylko przy życiu jeden Elsner, nie należący już do liczby właścicieli zakładu.
[11] “Carbonate of Lime is also obtained from various animal substances; as from Oyster shells, Crab’s claws, Crab’s stones, and Red Coral.” (J. Pereira, The Elements of Materia Medica and Therapeutics, London 1842, Vol. 1, p. 597)


dr hab.Zbigniew Bela
Dyrektor Muzeum Farmacji UJ
 
fot. nadesłane przez autora
 
 
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
cookies.jpg
WYDARZENIA
DOKUMENTY
strategia.jpg