buy cheap keppra brand amoxicillin discount clavulanic acid in india order erectile dysfunction exercises buy lithium ion battery pack provera discount on depo order innopran xl package insert order bentyl high buy saw palmetto reviews buy cholesterol lowering yoghurt australia order clonidine line buy elavil london diclofenac gel discount side effects buy orlistat online cheap uk buy cytotec tablets wellbutrin sr discount used for add order caverta medicine azithromycin order amoxicillin liv 52 discount australia cheap ortho tri cyclen reviews acne buy xalatan rx buy glucotrol xl adalah order flomax online buy minocycline canada cheap v gel one arava discount price buy bystolic eu cheap premarin mail cheap hair loss oil order paroxetine uk order atacand vidal cheap nitrofurantoin in usa buy non generic synthroid buy zoloft cheap cialis super active discount meds online buy cheap clomid canada buy ethionamide liquid order toprol xl klonopin order depression labs order female viagra uk order calcium carbonate and hydrochloric acid buy xenical you buy tadalis sx tadalis-sx vs tadacip requip xl prices buy cymbalta review buy clomid south africa order himcolin cream buy kamagra oral jelly online india buy lamisil tablets cheap ceftin antibiotic can you buy baytril online cheap alli tablets buy trental walmart cheap antabuse in usa order v gel device for rabbits cheap glucotrol xl uses cheap wellbutrin xl 300mg order tulsi online viagra jelly discount kamagra order arava illegal buy alavert new york methotrexate booklet order order sinemet you buy ethionamide us buy female viagra day delivery uk order sanitas skin care kamagra oral jelly to buy order anti fungal cream cheap brand viagra usa pain relief discount ultrasound order premarin cheap viagra plus day delivery uk order effexor xr tablets buy micronase cheapest place cheap muscle relaxant herbal tea order ditropan xl cheap isoptin in usa buy levitra plus from usa order flagyl er youtube buy ortho tri cyclen recall buy nolvadex 10 mg order female viagra max levitra discount krasnodar buy zovirax eye ointment buy zyban australia buy flonase you high cheap hyzaar wiki buy aricept brazil order tretinoin 0 025 kubikmeter buy aricept cheap rumalaya gel de himalaya buy brand viagra in india order torsemide conversion cholesterol lowering discount yogurt buy lithium fluoride cheap cleocin gel generic buy ciplox buy ortho tri cyclen xanax order levitra online cheap buy saw palmetto xtra cheap liquid arimidex buy cleocin gel list buy avodart in the uk order brand levitra bayer cheap viagra soft line order provigil india order clomid you buy lisinopril online uk buy l tryptophan for sleep cheap effexor xr jaw pain buy inderal in australia hair loss discount genetics cheap apcalis sx wat is apcalis-sx cheap dipyridamole buy online mail order levitra buy revatio toronto buy aricept montreal men;s health where to buy viagra celebrex cost nz order avapro cheap levaquin side where can i buy carafate suspension buy capoten you buy voveran sr painkiller buy reglan over the counter cheap augmentin vidal order female viagra effects buy accutane without insurance cheap levitra plus generic buy malegra fxt comprar diclofenac gel discount over the counter buy clomid with mastercard cheap rogaine 2 vs 5 side effects buy nolvadex malaysia buy lantus kong order alavert parts lisinopril cheap price buy dutasteride cheap diclofenac gel keratosis periactin discount pharmacy buy toradol liquid cheap anti viral foods cheap clomid tablets uk ethionamide discount order pain relief back exercises cheap cleocin gel for acne reviews cheap toprol xl to lopressor conversion buy tricor africa buy naprosyn uk buy tricor angeles cheap mircette manufacturer cheap villas cala;n porter birth order and allergies buy citalopram usa cheap diclofenac gel for back pain order antivert glaucoma pain relief discount removal of wisdom teeth buy rogaine 5 bangalore buy protonix online order synthroid side order lopid where to buy penegra in delhi order cymbalta tricor discount programs buy famvir mexico buy finpecia goa cheap casodex buy viagra soft zimbabwe rogaine 2 discount year results buy cytotec xanthi cialis super active discount plus uk buy female cialis canada online cafergot discount employee order ginette 35 tab erection packs 2 discount signs cheap v gel xperia neo cheap rumalaya gel forum cheap mentatsu cheap kamagra gold in india buy avamys fluticasone furoate nasal spray cheap diovan valsartan cheap muscle relaxant tea extendaquin discount buy clonidine vietnam cialis manufacturer discount card order cialis professional forum buying cialis with paypal cheap motrin overdose buy synthroid vancouver order cialis professional test brand levitra discount names kamagra gold discount oral jelly buy valtrex in mexico cheap viagra sublingual tabs buy revatio from canada ventolin discount buy retino-a cream 0,025 walmart buy clozaril guidelines buy antivert generic buy emsam nyc buy kamagra oral jelly wholesale order hyzaar bula buy januvia korea buy accutane generic cheap tretinoin 0,025 stromectol discounts cheap cleocin gel work order wellbutrin sr quotes cheap quibron t effect buy hydrochlorothiazide zydus cheap ceftin cheap actoplus met warnings cialis soft discount generic order hair loss medicine cheap shuddha guggulu in india cheap levitra plus pills uk order actoplus met patient assistance program application cheap cholesterol lowering foods buy cheap alli diet pills lipitor discount card 2014 liv 52 discount mechanism of action order viagra plus by phone buy ortho tri cyclen side effects acne buy research accutane order female viagra gel order ginette 35 india order plan b online cvs anxiety is cheap order calcium carbonate overdose buy amantadine side cheap levitra professional rezept order pain relief in labor buy clomid drug inderal to buy buy robaxin from uk acivir pills discount code buy aricept you buy propecia paypal order cabgolin cheap etodolac get buy olanzapine zyprexa buy lioresal vidal buy cialis generic pain relief discount toothache cheap neurontin xanax cheap vasotec buy order erectile dysfunction foods buy arava africa cheap inderal xl buy celexa vancouver nolvadex discount code benfotiamine discount voucher discount for valtrex order isoniazid katg cheap cialis super active wikipedia cialis soft discount avis cheap kamagra fast buy neurontin online uk cheap kamagra oral jelly youtube order serpina reviews order dipyridamole a prescription order cialis super active europe cheap atorlip 20 sirve order apcalis sx wat is apcalis-sx cheap tricor australia cheap ceftin lyme buy clomid medication order skincare yelp order synthroid india order doxycycline order motilium how to order acyclovir online law and order actors cheap anxiety treatment cheap toprol xl jejunostomy men;s health discount v shape workout order levothroid manufacturer buy zyrtec d online cheap viagra plus zoloft propranolol discount get cheap brand cialis tablets ralista discount vouchers buy tretinoin 0 05 download order rogaine 5 canada buy emsam europe cheap viagra professional kaufen buy dipyridamole vegas cheap penegra express cheap toprol xl interactions buy ginette 35 missed pill buy bystolic uses buy reglan uk buy minocycline online uk wellbutrin sr discount glaxosmithkline elavil discount vouchers buy alli in uk cheap cialis super active canada cheap alli diet pills order ginette 35 south africa buy saw palmetto fruit cialis soft discount dosage order cialis professional vs cialis cheap tofranil valor chloromycetin discounts can you buy abilify at walmart cheap cholesterol lowering alternatives to statins cheap hytrin obat order rogaine 5 guadalajara cialis super active discount active order ditropan jarabe buy men;s health nutrition buy eurax nz buy prandin at walmart cheap toprol xl oral cheap mentat buy glucotrol xl sales cheap sustiva wellbutrin sr discount weight gain buy crestor rosuvastatin 10mg buy cialis soft tabs online buy ginette 35 benefits lanoxin discount coupon buy amantadine need buy prednisone india cardizem discount card order amoxicillin online overnight order motilium yasaklandi cheap amaryl zamienniki crestor discount card cheap wellbutrin sr uses cheap etodolac for tricor discount voucher order cialis kingdom of croatia buy prilosec canada diclofenac gel discount walgreens buy emsam in australia buy aldactone brisbane buy female cialis uk buy aricept ebay buy retin-a 0 025 dmb buy aricept york buy arjuna elektronik buy anti fungal ringworm buy speman price buy female viagra equivalent how to order lasix drip diclofenac gel discount q sirve order revia in canada where to buy clomid fertility drug cheap female cialis prescription buy leukeran cheap etodolac dosage pain relief discount natural buy allopurinol in europe buy desyrel in usa order finax glutenfri cheap haldol vidal buy urispas in europe buy topical nitroglycerin nitroglycerin discount voucher buy kamagra malaysia order anti fungal shampoo buy urispas pills buy hydrea gel cheap chloramphenicol very order pain relief root canal order cialis soft forum buy viagra soft uk next day delivery order cialis super active what is generic buy roche accutane online uk buy synthroid kong buy diflucan boots buy dutas best place cheap kamagra oral jelly ebay buy nitroglycerin without insurance buy desyrel trazodone buy erection packs 2 degrees cheap etodolac version buy rogaine 2 foam online cheap fml forte insert accutane discount knoxville buy zovirax usa cheap kamagra gold ingredients order hydrochlorothiazide generic online cheap kamagra jelly order zyprexa online order feldene wiki cheap strattera australia buy ventolin kong order lamisil you order triamterene you order cialis soft chews sustiva discount generic buy antabuse cheap buy aldactone london sleep aid discount zzzquil cheap claritin xarope cheap zanaflex buy buy lithium order clozaril generic cheap actoplus met insert safedrugstock order cialis online html buy female viagra viagra order levitra hours order zyvox generic buy cialis non prescription cheap pariet kaina discount for benicar buy viagra plus pills xalatan discount program liv 52 discount ingredients men;s health magazine discount code cheap alli pills free delivery unisom discount coupon cheap actoplus met price buy levitra plus mg cheap chloramphenicol zalf cheap serophene kullan?m? buy lisinopril kong buy lexapro thailand buy valtrex dosage where to buy kamagra oral jelly in pattaya buy lisinopril hydrochlorothiazide buy hydrea much buy clomid singapore buy viagra plus qatar flagyl er discount reseptbelagt buy celebrex from canada buy nitroglycerin hong kong buy tricor from uk cheap augmentin eldepryl discount program buy cytotec dubai buy strattera uk online order eldepryl canada order calanoida cheap amaryllis for sale order v gel manjakani buy female pink viagra buy emsam generic order requip from india mail order paxil order zantac in canada erexin v discount ingredients buy revatio wiki order hydrochlorothiazide india order cialis xanthi buy atarax real buy rogaine 2 nz cheap chloramphenicol buy online buy xalatan line cheap brand viagra day delivery uk buy mircette manufacturer order hoodia qatar order triamterene canada order v gel kith order requip india topamax prescription discount tetracycline mail order order kamagra chewable tablets uk cholesterol lowering discount diet plan ampicillin discount voucher buy glucotrol xl brand buy zyvox mexico cheap differential gps kamagra gold discount tabletta buy antivert much order nitroglycerin australia buy cholesterol lowering natural remedies female viagra discount to use order zanaflex online order tulasi kumar buy triamterene korea buy accutane xenia buy aricept japan buy revatio you order gasex syrup casodex discounts buy ventolin boots legit order calcium carbonate yellow stool hydrea discount programs cheap hair loss shampoo buy levitra canada online kamagra gold discount green 100mg can you buy naprosyn over the counter order trazodone by mail cheap brand cialis in canada buy advair diskus in canada cheap brand levitra real cheap hytrin buy online order calcium carbonate nanoparticles cheap muscle relaxant jaw pain buy shatavari in australia order cialis soft prescription buy cyproheptadine cheap and fast buy avodart zealand zithromax discount coupons effexor xr discount high buy elocon lotion liv 52 discount jaundice

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Forum wydarzeń
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Z uniwersytetu
Numer 107/85 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start. arrow Historia farmacji arrow 12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera."


12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera." Drukuj Email
12.2008, nr 28/6 online


Przepis z aptekarskiego manuału

Samuela Bogumiła Elsnera


   Niniejszy artykuł to początek cyklu poświęconego przepisom z dawnych aptekarskich manuałów. Wcześniej, tytułem wstępu do tego cyklu, opublikowany został na łamach „Aptekarza Polskiego” materiał pt. Dawne aptekarskie manuały. Gatunek i tradycja. [1]

   Samuel Benjamin Elsner (1785–1870) był warszawskim aptekarzem „klasy 1”. [2] Zawód ten wykonywał w latach 1815–1848. [3] Urodził się w Lesznie w 1785 roku. Gimnazjum ukończył w mieście rodzinnym, praktykę aptekarską odbywał w aptece swojego stryja w Gnieźnie. [4] W latach 1811–1813 odbywał dwuletni kurs farmaceutyczny na Wydziale Akademicko-Lekarskim w Warszawie, zakończony uzyskaniem dyplomu. Był to jeden z siedmiu dyplomów, jakie po raz pierwszy od chwili utworzenia Wydziału wręczono absolwentom tego kursu. [5] W tym samy roku (1813) Elsner uzyskał stopień podaptekarza i na stałe wyjechał do Warszawy. [6] Tam pracował najpierw w aptece Wolfa, później Skalskiego. W 1815 roku złożył egzamin na aptekarza [7] i „nabył na własność aptekę od doktora Wasilewskiego w Warszawie”. [8] Samuel Elsner zmarł w 1870 roku, został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie.
   W historii polskiej farmacji Samuel Beniamin Elsner zaznaczył się w ten sposób, że jako pierwszy w Polsce, bo już w 1818 roku, rozpoczął w swojej aptece produkcję sztucznych wód mineralnych („selcerskiej” i „karlsbadzkiej”) [9]  i że w 1824 roku, razem z czterema innymi warszawskimi aptekarzami, założył na terenie przylegającym do ogrodu Pałacu Krasińskich Instytut Wód Mineralnych Sztucznych [10],  z której wyrosły późniejsze Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne „Motor” – które z kolei, po upaństwowieniu w 1951 roku, otrzymały nazwę Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa.
   Pochodzący z apteki Samuela Beniamina Elsnera rękopiśmienny manuał aptekarski jest przechowywany w bibliotece Muzeum Farmacji UJ. Oprócz przepisów na leki zawiera jeszcze takie na przykład przepisy jak Eau de Cologne, Candele fumales (świeczki pachnące), Wódka dla Hr. G., Pomada kaukaska na włosy, Farba perłowa kleiowa, Mięszanina służąca do zmywania olejnych obrazów, Smarowidło do kół, Bejca do orzechowego drzewa, Pokost połyskujący, Ogień błękitny, Lakier do butów czy Ostra maść czerwona dla krów – słowem przepisy na inne tzw. sekrety (obok przepisów na nieoficjalne recepty na leki), czyli preparaty, które były w orbicie zainteresowania dawnych aptekarzy.

Ilustracja 1.
Przepisy o numerach 34, 35 i 36 aptekarskim manuale Samuela Elsnera.  Biblioteka Muzeum Farmacji UJ. Sygnatura: IKs (Inwentarz Księgozbioru) nr 4176.

   Manuał z apteki Elsnera ma format 10 x 17 cm, liczy w sumie 232 strony, z tego stron zapisanych jest 193, stron nie zapisanych 39. Wszystkich przepisów w manuale jest 281, z tego numerowanych czerwonym atramentem jest 42, pozostałe (239) nie są numerowane.
   Wspomniany w tytule niniejszego artykułu przepis z tego manuału, zatytułowany Proszek na ból zębów, nosi numer 39. Jego skan przedstawia Ilustracja 2.

Ilustracja 2. Przepis numer 39 w manuale Samuela Elsnera, zatytułowany Proszek na ból zębów.

Przepis zaczyna się od znaku  . Jest to odpowiednik dzisiejszego Rp, czyli skrót od łacińskiego od słowa recipe (dosł. ‘weź’; stąd rzeczownik recepta – ‘to, co należy wziąć, aby zrealizować przepis’).
Pierwszy wymieniony w tym przepisie składnik to:

Ilustracja 4

…czyli „lapides cancrorum praeparatum 1 drachma”
   Tu komentarza wymagają trzy sprawy: składnik („lapides cancrorum”), jego postać („lapides cancrorum praeparatum”) i jednostka wagi (drachma).
   „Lapides cancrorum” to w dosłownym tłumaczeniu „kamienie raków”, „kamienie racze” – zwane też w dawnym aptekarstwie „oczami raków” (łac. oculi cancrorum). Chodzi o płaskie, okrągłe twory wapienne (tzw. gastrolity) – skądinąd rzeczywiście przypominające oczy – tworzące się okresowo w ścianie żołądka żującego (po obu jego stronach) u dziesięcionogów. Są to zapasy soli wapiennych, odkładane w okresie międzywylinkowym i przeznaczone do utwardzania nowego pancerza po linieniu. Chemicznie „oczy racze” to węglan wapnia (CaCO3), czyli po prostu kreda.


Ilustracja 5; Ilustracja 6
Tzw. kamienie racze i naczynie apteczne z napisem Lapides cancrorum (po lewej). Puszka drewniana z napisem Lapides cancrorum (po prawej). Zbiory Muzeum Farmacji UJ.

Ilustracja 7. Tzw. oczy racze. Średnica od 0,5 do 1,5 cm. Muzeum Farmacji UJ.

   Informację, czym są „oczy raków”, można też znaleźć w osiemnasto- i dziewiętnasto- wiecznych farmakopeach – w Farmakopei Austriackiej z 1855 roku, gdzie na stronie 123 czytamy:

Ilustracja 8. Strona tytułowa Farmakopei Austriackiej z 1855 roku. Poniżej fragment strony tej farmakopei, poświęcony „oczom raczym”.

   „Kamienie raków. Oczy raków. Konkrementy (złogi) kostno-kamienne, wklęsło-wypukłe, wielkości ziarna grochu, złożone z płytek, białe, tworzące się u raków Astaci fluviatilis Fabric. (Cancri Astaci Linn.) do (rzędu) dziesięcionogów należących; tworzą się po obu stronach żołądka w miesiącu sierpniu, kiedy rak zmienia pancerz; oprócz błony komórkowej w całości z węglanu wapnia i fosforu złożone.”      
   Oprócz „oczu raków” do tych samych aptekarskich celów używano konkrementów lub depozytów wapniowych znajdowanych w innych organizmach żywych – na przykład w muszlach ostryg, szczypcach raka i czerwonych koralach.


[1] Z. Bela, Manuały aptekarskie. Gatunek i tradycja. „Aptekarz Polski”. Pismo Naczelnej Rady Aptekarskiej. 2008: część 1 – nr 25(3e); część 2 – nr 26(4e); część 3 – nr 27(5e).
[2] Lista lekarzy i aptekarzy w Królestwie Polskim na rok 1847, s. 44: „Samuel Beniamin Elsner Apt. kl. 1”  
[3] Taka informacja została umieszczona na grobowcu Samuela Elsnera.
[4] Tym stryjem był, również pochodzący z Leszna, Daniel Gotfryd Elsner, założyciel apteki „na Chwaliszewie” (obecnie dzielnica Poznania), po sprzedaniu której (w 1796) przeniósł się do Gniezna, gdzie otworzył nową aptekę. (L. Kostrzeński, Materiały do historii aptek wielkopolskich. Reprint wydania Biblioteki „ Wiadomości Farmaceutycznych z 1929 roku. Poznań, 1996, s. 99).
[5] „Pierwsze dyplomy ukończenia Wydziału wręczono w 1813 roku. Otrzymało je 18 osób, z tego aż 7 dyplomów przypadło farmaceutom.” (T. Ostrowska, Powstanie i rozwój Wydziału Akademicko-Lekarskiego Warszawskiego (1809-1817). W: Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789-1950). Dzieło zbiorowe pod redakcją Marcina Łyskanowskiego, Andrzeja Stapińskiego i Andrzeja Śródki. Warszawa, PZWL, 1990, s. 14)
[6] Ukończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmaceutycznego w tych czasach nie wiązało się jeszcze z awansem w aptekarskiej hierarchii; zatrudniony w aptece absolwent takiego kursu długo jeszcze miał status zaledwie pomocnika aptekarskiego.
[7] Tytuł aptekarza w czasach Elsnera można było uzyskać dopiero po dodatkowym egzaminie przed Radą Ogólna Lekarską, który to egzamin był dużo bardziej szczegółowy i obejmował więcej zagadnień niż ten, jaki obowiązywał na zakończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmacji. Rada Ogólna Lekarska była jedną z dwóch instytucji ówczesnej służby zdrowia, podlegających Ministerium Spraw Wewnętrznych; drugą był Wydział Lekarski. Rada Ogólna Lekarska pełniła funkcję „naczelnej komisji egzaminacyjnej” kwalifikującej do wykonywania praktyki lekarskiej i do uzyskiwania stopni naukowych lekarskich i farmaceutycznych.
[8] M. Stopa, Elsner Samuel Beniamin. (W:) Polski Słownik Biograficzny. Kraków, 1949, t. IV, s. 237. Mieszkał natomiast Elsner w Warszawie przy ul. Podwal 533 (T. Kikta, Przemysł Farmaceutyczny w Polsce [1823-1939], Warszawa 1972, s. 96).
[9] M. Stopa, op. cit.
[10] Na temat powstania tego instytutu „Tygodnik Ilustrowany” z 1 sierpnia 1868 pisał w ten sposób: „Zaraz po otwarciu instytutu wód mineralnych w Dreźnie, udali się do doktora Struve’go w r. 1823 tutejsi trzej aptekarze, a mianowicie Henryk Spiess, Samuel Elsner i Jan Żelazowski i nabywszy od niego sposób robienia wód sztucznych mineralnych, wyrobili sobie w kraju patent swobody na ważny ten wynalazek. (…) Przybrawszy do spółki Ignacego Lesińskiego i Ferdynanda Ulbrichta, otworzyli w r. 1824 zakład, na którego pomieszczenie własnym kosztem wznieśli budowy stosowne w zadzierżawionym na dłuższe lata ogrodzie przy tak zwanym pałacu Dickerta Nr. 556, który przytykając do ogrodu Krasińskich, najdogodniejszym był wtedy dla pijących wody, gdyż teatr i plac Krasińskich w owych czasach ześrodkowywały w sobie całą prawie powszechność warszawską. (…) Po nieodżałowanym skonie ś. p. Teofila Lesińskiego (którego portret i życiorys w swoim czasie Tygodnik nasz umieścił), nie długi czasu przeciąg był jego zastępcą w 1861 r. chemik Michał Trzebiecki. Roku 1865 śmierć zabrała i ś. p. Żelazowskiego, tak iż z pięciu założycieli, pozostał tylko przy życiu jeden Elsner, nie należący już do liczby właścicieli zakładu.
[11] “Carbonate of Lime is also obtained from various animal substances; as from Oyster shells, Crab’s claws, Crab’s stones, and Red Coral.” (J. Pereira, The Elements of Materia Medica and Therapeutics, London 1842, Vol. 1, p. 597)

dr hab.Zbigniew Bela
Dyrektor Muzeum Farmacji UJ
fot. nadesłane przez autora
« poprzedni artykuł   następny artykuł »