28.07.2014.
Aptekarz Polski
Start.
Aktualności
Opieka farmaceutyczna
Wszechnica
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Edukacja
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Biblioteka
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
PharmaExpert
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Galeria
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Forum wydarzeń
Z uniwersytetu
Numer 94/72 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza






mapa strony: Start. arrow Historia farmacji arrow 12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera."


 


12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera." Drukuj Email
 
12.2008, nr 28/6 online
 
 
PROSZEK NA
 
BÓL ZĘBÓW

 

Przepis z aptekarskiego manuału

Samuela Bogumiła Elsnera

 

   Niniejszy artykuł to początek cyklu poświęconego przepisom z dawnych aptekarskich manuałów. Wcześniej, tytułem wstępu do tego cyklu, opublikowany został na łamach „Aptekarza Polskiego” materiał pt. Dawne aptekarskie manuały. Gatunek i tradycja. [1]

   Samuel Benjamin Elsner (1785–1870) był warszawskim aptekarzem „klasy 1”. [2] Zawód ten wykonywał w latach 1815–1848. [3] Urodził się w Lesznie w 1785 roku. Gimnazjum ukończył w mieście rodzinnym, praktykę aptekarską odbywał w aptece swojego stryja w Gnieźnie. [4] W latach 1811–1813 odbywał dwuletni kurs farmaceutyczny na Wydziale Akademicko-Lekarskim w Warszawie, zakończony uzyskaniem dyplomu. Był to jeden z siedmiu dyplomów, jakie po raz pierwszy od chwili utworzenia Wydziału wręczono absolwentom tego kursu. [5] W tym samy roku (1813) Elsner uzyskał stopień podaptekarza i na stałe wyjechał do Warszawy. [6] Tam pracował najpierw w aptece Wolfa, później Skalskiego. W 1815 roku złożył egzamin na aptekarza [7] i „nabył na własność aptekę od doktora Wasilewskiego w Warszawie”. [8] Samuel Elsner zmarł w 1870 roku, został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie.
   W historii polskiej farmacji Samuel Beniamin Elsner zaznaczył się w ten sposób, że jako pierwszy w Polsce, bo już w 1818 roku, rozpoczął w swojej aptece produkcję sztucznych wód mineralnych („selcerskiej” i „karlsbadzkiej”) [9]  i że w 1824 roku, razem z czterema innymi warszawskimi aptekarzami, założył na terenie przylegającym do ogrodu Pałacu Krasińskich Instytut Wód Mineralnych Sztucznych [10],  z której wyrosły późniejsze Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne „Motor” – które z kolei, po upaństwowieniu w 1951 roku, otrzymały nazwę Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa.
   Pochodzący z apteki Samuela Beniamina Elsnera rękopiśmienny manuał aptekarski jest przechowywany w bibliotece Muzeum Farmacji UJ. Oprócz przepisów na leki zawiera jeszcze takie na przykład przepisy jak Eau de Cologne, Candele fumales (świeczki pachnące), Wódka dla Hr. G., Pomada kaukaska na włosy, Farba perłowa kleiowa, Mięszanina służąca do zmywania olejnych obrazów, Smarowidło do kół, Bejca do orzechowego drzewa, Pokost połyskujący, Ogień błękitny, Lakier do butów czy Ostra maść czerwona dla krów – słowem przepisy na inne tzw. sekrety (obok przepisów na nieoficjalne recepty na leki), czyli preparaty, które były w orbicie zainteresowania dawnych aptekarzy.


Ilustracja 1.
Przepisy o numerach 34, 35 i 36 aptekarskim manuale Samuela Elsnera.  Biblioteka Muzeum Farmacji UJ. Sygnatura: IKs (Inwentarz Księgozbioru) nr 4176.

   Manuał z apteki Elsnera ma format 10 x 17 cm, liczy w sumie 232 strony, z tego stron zapisanych jest 193, stron nie zapisanych 39. Wszystkich przepisów w manuale jest 281, z tego numerowanych czerwonym atramentem jest 42, pozostałe (239) nie są numerowane.
   Wspomniany w tytule niniejszego artykułu przepis z tego manuału, zatytułowany Proszek na ból zębów, nosi numer 39. Jego skan przedstawia Ilustracja 2.


Ilustracja 2. Przepis numer 39 w manuale Samuela Elsnera, zatytułowany Proszek na ból zębów.

Przepis zaczyna się od znaku  . Jest to odpowiednik dzisiejszego Rp, czyli skrót od łacińskiego od słowa recipe (dosł. ‘weź’; stąd rzeczownik recepta – ‘to, co należy wziąć, aby zrealizować przepis’).
Pierwszy wymieniony w tym przepisie składnik to:

Ilustracja 4

…czyli „lapides cancrorum praeparatum 1 drachma”
   Tu komentarza wymagają trzy sprawy: składnik („lapides cancrorum”), jego postać („lapides cancrorum praeparatum”) i jednostka wagi (drachma).
   „Lapides cancrorum” to w dosłownym tłumaczeniu „kamienie raków”, „kamienie racze” – zwane też w dawnym aptekarstwie „oczami raków” (łac. oculi cancrorum). Chodzi o płaskie, okrągłe twory wapienne (tzw. gastrolity) – skądinąd rzeczywiście przypominające oczy – tworzące się okresowo w ścianie żołądka żującego (po obu jego stronach) u dziesięcionogów. Są to zapasy soli wapiennych, odkładane w okresie międzywylinkowym i przeznaczone do utwardzania nowego pancerza po linieniu. Chemicznie „oczy racze” to węglan wapnia (CaCO3), czyli po prostu kreda.

 


Ilustracja 5; Ilustracja 6
Tzw. kamienie racze i naczynie apteczne z napisem Lapides cancrorum (po lewej). Puszka drewniana z napisem Lapides cancrorum (po prawej). Zbiory Muzeum Farmacji UJ.


Ilustracja 7. Tzw. oczy racze. Średnica od 0,5 do 1,5 cm. Muzeum Farmacji UJ.

   Informację, czym są „oczy raków”, można też znaleźć w osiemnasto- i dziewiętnasto- wiecznych farmakopeach – m.in. w Farmakopei Austriackiej z 1855 roku, gdzie na stronie 123 czytamy:
 

Ilustracja 8. Strona tytułowa Farmakopei Austriackiej z 1855 roku. Poniżej fragment strony tej farmakopei, poświęcony „oczom raczym”.

   „Kamienie raków. Oczy raków. Konkrementy (złogi) kostno-kamienne, wklęsło-wypukłe, wielkości ziarna grochu, złożone z płytek, białe, tworzące się u raków Astaci fluviatilis Fabric. (Cancri Astaci Linn.) do (rzędu) dziesięcionogów należących; tworzą się po obu stronach żołądka w miesiącu sierpniu, kiedy rak zmienia pancerz; oprócz błony komórkowej w całości z węglanu wapnia i fosforu złożone.”      
   Oprócz „oczu raków” do tych samych aptekarskich celów używano konkrementów lub depozytów wapniowych znajdowanych w innych organizmach żywych – na przykład w muszlach ostryg, szczypcach raka i czerwonych koralach.

Cdn.

Przypisy:
[1] Z. Bela, Manuały aptekarskie. Gatunek i tradycja. „Aptekarz Polski”. Pismo Naczelnej Rady Aptekarskiej. 2008: część 1 – nr 25(3e); część 2 – nr 26(4e); część 3 – nr 27(5e).
[2] Lista lekarzy i aptekarzy w Królestwie Polskim na rok 1847, s. 44: „Samuel Beniamin Elsner Apt. kl. 1”  
[3] Taka informacja została umieszczona na grobowcu Samuela Elsnera.
[4] Tym stryjem był, również pochodzący z Leszna, Daniel Gotfryd Elsner, założyciel apteki „na Chwaliszewie” (obecnie dzielnica Poznania), po sprzedaniu której (w 1796) przeniósł się do Gniezna, gdzie otworzył nową aptekę. (L. Kostrzeński, Materiały do historii aptek wielkopolskich. Reprint wydania Biblioteki „ Wiadomości Farmaceutycznych z 1929 roku. Poznań, 1996, s. 99).
[5] „Pierwsze dyplomy ukończenia Wydziału wręczono w 1813 roku. Otrzymało je 18 osób, z tego aż 7 dyplomów przypadło farmaceutom.” (T. Ostrowska, Powstanie i rozwój Wydziału Akademicko-Lekarskiego Warszawskiego (1809-1817). W: Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789-1950). Dzieło zbiorowe pod redakcją Marcina Łyskanowskiego, Andrzeja Stapińskiego i Andrzeja Śródki. Warszawa, PZWL, 1990, s. 14)
[6] Ukończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmaceutycznego w tych czasach nie wiązało się jeszcze z awansem w aptekarskiej hierarchii; zatrudniony w aptece absolwent takiego kursu długo jeszcze miał status zaledwie pomocnika aptekarskiego.
[7] Tytuł aptekarza w czasach Elsnera można było uzyskać dopiero po dodatkowym egzaminie przed Radą Ogólna Lekarską, który to egzamin był dużo bardziej szczegółowy i obejmował więcej zagadnień niż ten, jaki obowiązywał na zakończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmacji. Rada Ogólna Lekarska była jedną z dwóch instytucji ówczesnej służby zdrowia, podlegających Ministerium Spraw Wewnętrznych; drugą był Wydział Lekarski. Rada Ogólna Lekarska pełniła m.in. funkcję „naczelnej komisji egzaminacyjnej” kwalifikującej do wykonywania praktyki lekarskiej i do uzyskiwania stopni naukowych lekarskich i farmaceutycznych.
[8] M. Stopa, Elsner Samuel Beniamin. (W:) Polski Słownik Biograficzny. Kraków, 1949, t. IV, s. 237. Mieszkał natomiast Elsner w Warszawie przy ul. Podwal 533 (T. Kikta, Przemysł Farmaceutyczny w Polsce [1823-1939], Warszawa 1972, s. 96).
[9] M. Stopa, op. cit.
[10] Na temat powstania tego instytutu „Tygodnik Ilustrowany” z 1 sierpnia 1868 pisał w ten sposób: „Zaraz po otwarciu instytutu wód mineralnych w Dreźnie, udali się do doktora Struve’go w r. 1823 tutejsi trzej aptekarze, a mianowicie Henryk Spiess, Samuel Elsner i Jan Żelazowski i nabywszy od niego sposób robienia wód sztucznych mineralnych, wyrobili sobie w kraju patent swobody na ważny ten wynalazek. (…) Przybrawszy do spółki Ignacego Lesińskiego i Ferdynanda Ulbrichta, otworzyli w r. 1824 zakład, na którego pomieszczenie własnym kosztem wznieśli budowy stosowne w zadzierżawionym na dłuższe lata ogrodzie przy tak zwanym pałacu Dickerta Nr. 556, który przytykając do ogrodu Krasińskich, najdogodniejszym był wtedy dla pijących wody, gdyż teatr i plac Krasińskich w owych czasach ześrodkowywały w sobie całą prawie powszechność warszawską. (…) Po nieodżałowanym skonie ś. p. Teofila Lesińskiego (którego portret i życiorys w swoim czasie Tygodnik nasz umieścił), nie długi czasu przeciąg był jego zastępcą w 1861 r. chemik Michał Trzebiecki. Roku 1865 śmierć zabrała i ś. p. Żelazowskiego, tak iż z pięciu założycieli, pozostał tylko przy życiu jeden Elsner, nie należący już do liczby właścicieli zakładu.
[11] “Carbonate of Lime is also obtained from various animal substances; as from Oyster shells, Crab’s claws, Crab’s stones, and Red Coral.” (J. Pereira, The Elements of Materia Medica and Therapeutics, London 1842, Vol. 1, p. 597)


dr hab.Zbigniew Bela
Dyrektor Muzeum Farmacji UJ
 
fot. nadesłane przez autora
 
 
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
cookies.jpg
DOKUMENTY
strategia.jpg