ativan vs xanax for sleep viagra cene u apotekama actos warning patients pioglitazone januvia side effects metformin type 2 diabetes perscriptions from mexico free overnight viagra shipping vilches ferreteros mexico news india drugs online review motilium syrup dosage duphaston et depo provera supreme suppliers viagra bonadoxina pfizer dosis pastillas para la lidoderm patch cialis south africa online levobiotic 500mg equals epogen procrit recall allopurinol side effects with alcohol tamoxifen side effects breast cancer lidocaine side effects dental allpills complaints board oxybutynin er 10mg tab generic macrobid viagra online indian pharmacy 5 abilify weight gain in children microcidal tablets for toddlers xanax bars side effects dyazide 37 5 25 capital gain taxes rates yasmin aga khan photo folcres precious moments premarin lawsuits breast cancer chloroquine dosage vyvanse street price esomeprazole magnesium over the counter cytotec abortion drug liquidex rui products liquidex drugstore makeup setting spray asthma symptoms in adults symptoms & types propecia online mastercard diarex magnum cialis 20g lisinopril side effects medication 20mg microcidal 500mg tylenol cialis vs viagra costs per pill buy shop cialis tantalum restaurant hours of operation prednisone buy no prescription bioxetin pregnant dormidina suicidio en levitra danni fisici purple viagra pills promethazine with codeine buy online evista 60 mg lotensin pharmacy generic lipitor walmart buy canadian levitra arimidex for sale us vermox side effects espanol yasmine galenorn indigo court series xenical philippines patients inderal la for migraines real best viagra online pharmacy lisinopril hctz 10 12.5 cialis strengths lortab hydrocodone 10 325 cialis price walmart generic levitra price per pill rx tantra oral jelly get bactrim ds on line sureway transportation st cloud mn norvasc medication 2.5 cheapest female viagra australia thyroxine tablets myambutol ethambutol ocular lexapro dosages medication microzide medication administration viagra with no prescription sominex max dosagesotalex tricilest composition of blood podofilox gel 0.5 viagra gel caps tiotropium pronunciation guide overnight cialis in us amoxil side effects dose where can propronolol be purchased canada lamisil tablets online domperidone canada viagra in dubai pharmacy us medic bey ampicillin for dogs ear infections topiramate 100mg side effects flomax dosage medication sublingual viagra 50mg propecia finasteride tablets generic viagra england viagra brand from amazon mesalamine prices cost of levitra 20mg lortab hydrocodone pfizer viagra cheap omifin online buy supreme suppliers cialis eutirox 100 merck cefadroxil 500 mg capsule tev clomid success stories for unexplained infertility lexapro weight gain medication kemadrin medication identification albenza albendazole dosing buying accutane online 2013 doxycycline next day delivery metformin er help testosterone levels synthroid no prescription medication milanuncios oferta de empleo minoxidil shampoo and conditioner antabuse reaction with alcohol perlutex veterinary apparel byetta and gastric dumping acyclovir 800mg medication side effects gabspentin no presciption ventolin without an rx vardenafil hcl cheap biaxin xl 500 mg trial sample of viagra pharmacy rx world tantalum restaurant long beach california pet amoxicillin without a script sureway construction alberta buspar 30mg canada no prescription raymeds complaints board lumigan side effects dizziness isoniazid drug zyrtec side effects in adults where to buy good 100 mg furosemide best price for cialis 5 mg cheap drugs org pill viagra prevacid side effects long term best rx in canada to get viagra digoxin toxicity treatment milnacipran brand names oxybutynin medication used furacin nitrofurazone albuterol inhaler dosage kamagra vs viagra ditropan xl side effects in children chibro proscar cheapest viagra para la mujer cialis ohne rezept deutschland cheap generic cialis shipped from usa lortab hydrocodone 7.5 500 dutasteride hair loss propecia cyrux medicamento para apetamin weight gain viagra suppliers uk buy prednisolone 10mg india propecia acyclovir for shingles while pregnant canadian propecia metallica one lyrics youtube online pharmacy india paypal oder acyclovir online best prices on cialis in usa orlistat in greece sildenafil sales cialis 100 mg strength uroxatral vs flomax discussion groups online nosipren prednisona 5mg para zestril without precription brand levitra bayer generic viagra sales diane stretton lawsuits deltasone over the counter trazodone 50mg side effects seroquel side effects seroquel lawsuit contents of suhagra tablets veetab 100 online pharmacy testosterone allegra versace synthroid medication dosage chart garlic bread recipe with garlic powder buy propecia online ukraine lybrel birth control buy tramadol for dogs side effects can i cut cialis pill in half 118 viagra in uk mexico pharmacy testosterone cialis usa online pharmacy strattera kullananlar cialis reviews women buy lotrisone canadian albendazole walgreens naproxen 500 mg dose alli canadian pharcharmy online albendazole dosage for children pinworms tadacip 60mg best non prescription viagra maxifort zimax sildenafil side effect motilium for sale american pharmacy algodones mexico canadian best online generics clobex spray coupon/online levitra from bayer aviane birth control pill side effects pharmacy online paypal starlix diabetes fucidin antibiotic cream ampicillin overnight delivery amlodipine besylate side effects coughing best prices for viagra brand oregon state vipps buy viagra depakote reviews depression where do bodybuilders buy clomid para que es prednisona 20 mg ebay coupon code advantage supplements sertraline hcl 100mg tablet citrate de betaine posologie bentyl 10mg medicine on line canadian pharmacies buy finasteride 1mg online pharmacies paypal accepted haldol dosage forms buy generic viagra online from india accutane birth defects male buy medroxyprogesterone viagra in spanien kaufen prednisone side effects in humans irbesartan generic publix pharmacy drug prices pillole viagra ciproxin 500 buy accutane without prescription walgreens careers career opportunities online pharmacy diet cytoxan infusion side effects viagra prix pharmacie fungsi obat grathazon erexin spray foam tablete za kontracepciju nazivi sublingual methyl b12 side effects bentyl 20 mg on linepharmacy

29.07.2015.
Aptekarz Polski
Start.
Aktualności
Opieka farmaceutyczna
Wszechnica
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Edukacja
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Biblioteka
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
PharmaExpert
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Forum wydarzeń
Galeria
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Z uniwersytetu
Numer 106/84 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza






mapa strony: Start. arrow Historia farmacji arrow 12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera."


 


12.2008 - "Proszek na ból zębów. Przepis z aptekarskiego manuału Samuela Elsnera." Drukuj Email
 
12.2008, nr 28/6 online
 
 
PROSZEK NA
 
BÓL ZĘBÓW

 

Przepis z aptekarskiego manuału

Samuela Bogumiła Elsnera

 

   Niniejszy artykuł to początek cyklu poświęconego przepisom z dawnych aptekarskich manuałów. Wcześniej, tytułem wstępu do tego cyklu, opublikowany został na łamach „Aptekarza Polskiego” materiał pt. Dawne aptekarskie manuały. Gatunek i tradycja. [1]

   Samuel Benjamin Elsner (1785–1870) był warszawskim aptekarzem „klasy 1”. [2] Zawód ten wykonywał w latach 1815–1848. [3] Urodził się w Lesznie w 1785 roku. Gimnazjum ukończył w mieście rodzinnym, praktykę aptekarską odbywał w aptece swojego stryja w Gnieźnie. [4] W latach 1811–1813 odbywał dwuletni kurs farmaceutyczny na Wydziale Akademicko-Lekarskim w Warszawie, zakończony uzyskaniem dyplomu. Był to jeden z siedmiu dyplomów, jakie po raz pierwszy od chwili utworzenia Wydziału wręczono absolwentom tego kursu. [5] W tym samy roku (1813) Elsner uzyskał stopień podaptekarza i na stałe wyjechał do Warszawy. [6] Tam pracował najpierw w aptece Wolfa, później Skalskiego. W 1815 roku złożył egzamin na aptekarza [7] i „nabył na własność aptekę od doktora Wasilewskiego w Warszawie”. [8] Samuel Elsner zmarł w 1870 roku, został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie.
   W historii polskiej farmacji Samuel Beniamin Elsner zaznaczył się w ten sposób, że jako pierwszy w Polsce, bo już w 1818 roku, rozpoczął w swojej aptece produkcję sztucznych wód mineralnych („selcerskiej” i „karlsbadzkiej”) [9]  i że w 1824 roku, razem z czterema innymi warszawskimi aptekarzami, założył na terenie przylegającym do ogrodu Pałacu Krasińskich Instytut Wód Mineralnych Sztucznych [10],  z której wyrosły późniejsze Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne „Motor” – które z kolei, po upaństwowieniu w 1951 roku, otrzymały nazwę Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa.
   Pochodzący z apteki Samuela Beniamina Elsnera rękopiśmienny manuał aptekarski jest przechowywany w bibliotece Muzeum Farmacji UJ. Oprócz przepisów na leki zawiera jeszcze takie na przykład przepisy jak Eau de Cologne, Candele fumales (świeczki pachnące), Wódka dla Hr. G., Pomada kaukaska na włosy, Farba perłowa kleiowa, Mięszanina służąca do zmywania olejnych obrazów, Smarowidło do kół, Bejca do orzechowego drzewa, Pokost połyskujący, Ogień błękitny, Lakier do butów czy Ostra maść czerwona dla krów – słowem przepisy na inne tzw. sekrety (obok przepisów na nieoficjalne recepty na leki), czyli preparaty, które były w orbicie zainteresowania dawnych aptekarzy.


Ilustracja 1.
Przepisy o numerach 34, 35 i 36 aptekarskim manuale Samuela Elsnera.  Biblioteka Muzeum Farmacji UJ. Sygnatura: IKs (Inwentarz Księgozbioru) nr 4176.

   Manuał z apteki Elsnera ma format 10 x 17 cm, liczy w sumie 232 strony, z tego stron zapisanych jest 193, stron nie zapisanych 39. Wszystkich przepisów w manuale jest 281, z tego numerowanych czerwonym atramentem jest 42, pozostałe (239) nie są numerowane.
   Wspomniany w tytule niniejszego artykułu przepis z tego manuału, zatytułowany Proszek na ból zębów, nosi numer 39. Jego skan przedstawia Ilustracja 2.


Ilustracja 2. Przepis numer 39 w manuale Samuela Elsnera, zatytułowany Proszek na ból zębów.

Przepis zaczyna się od znaku  . Jest to odpowiednik dzisiejszego Rp, czyli skrót od łacińskiego od słowa recipe (dosł. ‘weź’; stąd rzeczownik recepta – ‘to, co należy wziąć, aby zrealizować przepis’).
Pierwszy wymieniony w tym przepisie składnik to:

Ilustracja 4

…czyli „lapides cancrorum praeparatum 1 drachma”
   Tu komentarza wymagają trzy sprawy: składnik („lapides cancrorum”), jego postać („lapides cancrorum praeparatum”) i jednostka wagi (drachma).
   „Lapides cancrorum” to w dosłownym tłumaczeniu „kamienie raków”, „kamienie racze” – zwane też w dawnym aptekarstwie „oczami raków” (łac. oculi cancrorum). Chodzi o płaskie, okrągłe twory wapienne (tzw. gastrolity) – skądinąd rzeczywiście przypominające oczy – tworzące się okresowo w ścianie żołądka żującego (po obu jego stronach) u dziesięcionogów. Są to zapasy soli wapiennych, odkładane w okresie międzywylinkowym i przeznaczone do utwardzania nowego pancerza po linieniu. Chemicznie „oczy racze” to węglan wapnia (CaCO3), czyli po prostu kreda.

 


Ilustracja 5; Ilustracja 6
Tzw. kamienie racze i naczynie apteczne z napisem Lapides cancrorum (po lewej). Puszka drewniana z napisem Lapides cancrorum (po prawej). Zbiory Muzeum Farmacji UJ.


Ilustracja 7. Tzw. oczy racze. Średnica od 0,5 do 1,5 cm. Muzeum Farmacji UJ.

   Informację, czym są „oczy raków”, można też znaleźć w osiemnasto- i dziewiętnasto- wiecznych farmakopeach – m.in. w Farmakopei Austriackiej z 1855 roku, gdzie na stronie 123 czytamy:
 

Ilustracja 8. Strona tytułowa Farmakopei Austriackiej z 1855 roku. Poniżej fragment strony tej farmakopei, poświęcony „oczom raczym”.

   „Kamienie raków. Oczy raków. Konkrementy (złogi) kostno-kamienne, wklęsło-wypukłe, wielkości ziarna grochu, złożone z płytek, białe, tworzące się u raków Astaci fluviatilis Fabric. (Cancri Astaci Linn.) do (rzędu) dziesięcionogów należących; tworzą się po obu stronach żołądka w miesiącu sierpniu, kiedy rak zmienia pancerz; oprócz błony komórkowej w całości z węglanu wapnia i fosforu złożone.”      
   Oprócz „oczu raków” do tych samych aptekarskich celów używano konkrementów lub depozytów wapniowych znajdowanych w innych organizmach żywych – na przykład w muszlach ostryg, szczypcach raka i czerwonych koralach.

Cdn.

Przypisy:
[1] Z. Bela, Manuały aptekarskie. Gatunek i tradycja. „Aptekarz Polski”. Pismo Naczelnej Rady Aptekarskiej. 2008: część 1 – nr 25(3e); część 2 – nr 26(4e); część 3 – nr 27(5e).
[2] Lista lekarzy i aptekarzy w Królestwie Polskim na rok 1847, s. 44: „Samuel Beniamin Elsner Apt. kl. 1”  
[3] Taka informacja została umieszczona na grobowcu Samuela Elsnera.
[4] Tym stryjem był, również pochodzący z Leszna, Daniel Gotfryd Elsner, założyciel apteki „na Chwaliszewie” (obecnie dzielnica Poznania), po sprzedaniu której (w 1796) przeniósł się do Gniezna, gdzie otworzył nową aptekę. (L. Kostrzeński, Materiały do historii aptek wielkopolskich. Reprint wydania Biblioteki „ Wiadomości Farmaceutycznych z 1929 roku. Poznań, 1996, s. 99).
[5] „Pierwsze dyplomy ukończenia Wydziału wręczono w 1813 roku. Otrzymało je 18 osób, z tego aż 7 dyplomów przypadło farmaceutom.” (T. Ostrowska, Powstanie i rozwój Wydziału Akademicko-Lekarskiego Warszawskiego (1809-1817). W: Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789-1950). Dzieło zbiorowe pod redakcją Marcina Łyskanowskiego, Andrzeja Stapińskiego i Andrzeja Śródki. Warszawa, PZWL, 1990, s. 14)
[6] Ukończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmaceutycznego w tych czasach nie wiązało się jeszcze z awansem w aptekarskiej hierarchii; zatrudniony w aptece absolwent takiego kursu długo jeszcze miał status zaledwie pomocnika aptekarskiego.
[7] Tytuł aptekarza w czasach Elsnera można było uzyskać dopiero po dodatkowym egzaminie przed Radą Ogólna Lekarską, który to egzamin był dużo bardziej szczegółowy i obejmował więcej zagadnień niż ten, jaki obowiązywał na zakończenie dwuletniego uniwersyteckiego kursu farmacji. Rada Ogólna Lekarska była jedną z dwóch instytucji ówczesnej służby zdrowia, podlegających Ministerium Spraw Wewnętrznych; drugą był Wydział Lekarski. Rada Ogólna Lekarska pełniła m.in. funkcję „naczelnej komisji egzaminacyjnej” kwalifikującej do wykonywania praktyki lekarskiej i do uzyskiwania stopni naukowych lekarskich i farmaceutycznych.
[8] M. Stopa, Elsner Samuel Beniamin. (W:) Polski Słownik Biograficzny. Kraków, 1949, t. IV, s. 237. Mieszkał natomiast Elsner w Warszawie przy ul. Podwal 533 (T. Kikta, Przemysł Farmaceutyczny w Polsce [1823-1939], Warszawa 1972, s. 96).
[9] M. Stopa, op. cit.
[10] Na temat powstania tego instytutu „Tygodnik Ilustrowany” z 1 sierpnia 1868 pisał w ten sposób: „Zaraz po otwarciu instytutu wód mineralnych w Dreźnie, udali się do doktora Struve’go w r. 1823 tutejsi trzej aptekarze, a mianowicie Henryk Spiess, Samuel Elsner i Jan Żelazowski i nabywszy od niego sposób robienia wód sztucznych mineralnych, wyrobili sobie w kraju patent swobody na ważny ten wynalazek. (…) Przybrawszy do spółki Ignacego Lesińskiego i Ferdynanda Ulbrichta, otworzyli w r. 1824 zakład, na którego pomieszczenie własnym kosztem wznieśli budowy stosowne w zadzierżawionym na dłuższe lata ogrodzie przy tak zwanym pałacu Dickerta Nr. 556, który przytykając do ogrodu Krasińskich, najdogodniejszym był wtedy dla pijących wody, gdyż teatr i plac Krasińskich w owych czasach ześrodkowywały w sobie całą prawie powszechność warszawską. (…) Po nieodżałowanym skonie ś. p. Teofila Lesińskiego (którego portret i życiorys w swoim czasie Tygodnik nasz umieścił), nie długi czasu przeciąg był jego zastępcą w 1861 r. chemik Michał Trzebiecki. Roku 1865 śmierć zabrała i ś. p. Żelazowskiego, tak iż z pięciu założycieli, pozostał tylko przy życiu jeden Elsner, nie należący już do liczby właścicieli zakładu.
[11] “Carbonate of Lime is also obtained from various animal substances; as from Oyster shells, Crab’s claws, Crab’s stones, and Red Coral.” (J. Pereira, The Elements of Materia Medica and Therapeutics, London 1842, Vol. 1, p. 597)


dr hab.Zbigniew Bela
Dyrektor Muzeum Farmacji UJ
 
fot. nadesłane przez autora
 
 
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
cookies.jpg
WYDARZENIA
DOKUMENTY
strategia.jpg