buy amoxicillin capsules bp 250 mg 3 best pill shop antabuse reaction time alphagan eye drops generic flunitrazepam buy online mebendazole vermox discontinued imitrex dosage lortab hydrocodone 10 325 price of crestor at costco 141 citrate utilization test microbiology edrugstore md website zoloft and alcohol zoloft side effects propecia online order apo esomeprazole side effects flonase nasal spray directions viagra mexico pharmacy omnicef side effects antibiotics dogs malegra fxt kegunaan obat doxycycline alesse generic brand gemfibrozil peersription us tadalafil italiano lexapro withdrawal symptoms month later advair coupon femara letrozole 2.5mg mirtazapine 15 mg dose aldara treatment photos viagra online pharmacy 150 mg purchase viagra c o d cash delivery viasek 50mg demerol what is normal dose of cialis rx tantra oral jelly viagra tablet price in indian rupees femara drug for infertility metformin side effects diabetes side effect of eltroxin tablets micardis generic equivalent paypal motillium fast no rx meds diazepam valium dosage toradol online no rx buy wellbutrin online without rx insurance auto auctions homepage buy quetiapine online uk is plavix generic yet cockapoo rescue michigan doxycycline hyclate uses for cheap medications brand cialis online generic viagra mastercard accepted antabuse online pay with paypal cenveo message board company reminyl drug testing lexapro side effects medication from day or night buylowdrugs comcast home metazole medication dictionary acnelyse cream reviews viagra in kenya valacyclovir 500 mg tablets how to get astelin nasal spray kamagra jelly liposafe bag ezetimibe simvastatin side effects mebendazole 100mg detrol side effects medication dicyclomine hydrochloride bentyl order nizagara scabies ciproflox pastillas abortivas en estados unidos caffeine withdrawal symptoms how long myambutol medication list herbal viagra uk cheap buy clomid from mexico caffeine anhydrous powder can you buy cialis in cebu pharmacy zentel albendazole dose in children healthy man viagra cyproheptadine 4mg for purchase buspirone 15 mg street value problemas de prostata sintomas torsemide brand names septrin suspension pediatrica ramilich ohne rezept how long does acyclovir take to work claravis treatment for acne rxshop products cialis duetact medication identification std meds for sale buspar prescribing information terbutaline sulfate preterm labor vicodin vs percocet which is stronger bystolic side effects and diabetes rumafen gelish gel losartan potassium 100 mg tab periostat 20mg collagenex neurocet with apresflex and fruitex b propranolol anxiety cara kerja cytotec zetia generic ezetimibe price topiramate for migraines real cialis online pharmacy malaseb dog shampoo recall citalopram hydrobromide side effects in spanish trimetabol syrup brands canadian pharmacy quick shipping norvasc 10 mg albuterol no prescription venlafaxine hcl er 37.5mg side effects what is propecia brand stieva a canada vyvanse street price celerity stand amazon vagra infant motrin recall 2015 international order of cialis doxitab 100mg clomid kemadrin injection site hctz no rx chloroquine dosage for ra adalat serial full episode meds from canada without rx genuine cialis professional buy no prescription allegra d donde puedo comprar cytotec sin receta hydrea flowers ramipril 5mg used for finasteride generico avodart sale jasmine waltz secret girlfriend ephedraxin informatica famvir 500mg treatment famciclovir 500 singulair generic release date generic provigil reviews nuvigil reviews forum cholesterol medications atorvastatin clavupen 100mg viagra 20 mg cialis price buy cytotec with echeck aciclovir en crema online mail order prescriptions cialis anglais uk viagra online review nizoral tablets canada quinine leg cramps causes of leg cramps mebendazole vermox treatment sildenafil citrate 100mg pills canadian suhaagraat capsul levitra professional india click1market reviews cialis south africa online adalat cc nifedipine kamagra cialis difference between generic cialis do you need a prescription for nolvadex promethazine codeine for sale online omeprazole dr 20 mg capsule mylan how to use cytotec 200mg for abortion viagra for sales paypal pletal cilostazol mechanism of action flonase coupons printable differin gel 0.3 price zineryt prospectus buy misoprostol abortion pill price of doxycycline at walgreens flovent propylene glycol lynoral side effects drug 24h reviews nizoral shampoo reviews hair loss prinivil 10 mg daily coversyl 4mg entocort medication cost bactrim without prescription viagra replacements famciclovir drug no prescription pharamcy dog meds canadian pharmacy pay pal prevacid side effects long term intrathecal baclofen pump spasticity generic viagra visa debit condyline wartech reminyl drug interaction hoodia gordonii benefits coupons for viagra metrogel 0.75 vaginal gel zentel albendazole buy propecia finasteride australia buy nolvadex and clomid singulair no prescription eldepryl medication side lumigan 0.01 cost benicar medication coupons avapro medication for hypertension tapiales construccion de piscinas luvox medication reviews no prescription medications low cost mexican pharmacies remeron generic name mygra 100 mg tablets cialis usa over the counter buying 0 6 colchicine entocort ec 3mg side effects xenical 600 mg glumetza vs metformin substitute for oracea medication erectile dysfunction medication orderpharma topix pikeville thalidomide history warned online meds rx prednisone cheap impotence pills ampicillin 500 low prices for you buy viagra in mumbai motrin dosage chart infants order viagra online without script canidian pharmacys on creigs list periactin weight gain reviews aldara cream warts treatment price gupisone side effects lamotrigine side effects weight gain benoquin cream 20 monobenzone revatio cost buy real lexapro online overnight how long before cialis takes effect buspirone medication reviews ativan half life lorazepam mupirocin cream what is it used for serophene ovulation timing flomax how long til it works where to buy viagra in vancouver canada cialis commercial actor permethrin side effects treatment ciproxin ciprofloxacin 500 citalopram 40mg tablets benicar generic name metoprolol succ er 25mg side effects keftab 500 mg mometasone furoate ointment usp 0.1 used for glipizide side effects metformin side effects kosovarja gazeta shqiptare tirana chat linkin tadalafil 20 mg tablets price in rupees supradol mexico nsaid is viagra right for me tizanidine 4mg tab online viagra by check hydrea skin side effects potassium levels range levothyroxine from canada abilify generic available generic viagra at walmart antibiotics online reputable online pharmacy usa westhroid medication can it cause break outs tylenol recall pfizer viagra 100mg preis suhagraat scenes india accutane from canada pharmacy buy single viagra zestoretic 20 25mg increasing and decreasing functions in calculus ciales poultry in chicago can i drink beer and take flomax cleocin t solution buy xanax online mastercard tablete ieftine si bune cialis uk no prescription viagra sample pack budesonide drug side effects toradol dosage for children milnacipran drug information potassium rich foods to avoid onlineantibiotics without a rx synthroid and weight gain dosetablete clotrimazole lozenges use directions medomycin uses for vinegar where to buy femara drug ondansetron without prescription e buy uk buy wellbutrin 75 mg glucovance 500 5 viagra generic reviews medameds physician assisted xylocaine injection for sale natural alternative to orlistat subutex 54 411 injection nuvigil vs adderall for narcolepsyobestat sildenafil tablets canada videos de piadas de loiras insulin side effects during pregnancy losartan potassium 50mg valium withdrawal elderly pregnant celebrities 2014 rxdrugstore phentermine 30mg overnight pharmacy 4u brand cialis albenza cvs buy nolvadex uk adderall xr generic prozac usa cialis professional new zealand amlodipine besylate side effects in men good site to buy viagra lidoderm pain patches coupons kamagra gel uk actos warning 2012 can i use bactrim for sinus infection acyclovir no script usa levitra betnovate rd cream price overnight cypro plendil 5mg price lipvas ciplactin bactrim side effects in men digoxina 0 075000022 amoxicillin and alcohol side effects buy amitriptyline without prescription advantage federal credit union pocatello sertraline 50mg tablets prozac and alcohol anafranil 25mg does viagra super active work lotrel dosage buy reductil online citalopram hbr high flazol medicine cabinets tadacip vs cialis generic topiramate online 200 nexium over the counter alternative decadron 0 5 mg xanax dosage for anxiety canadian pharmacies that take paypal healthy man scam leconfield restaurant reductil diet pills side effects bactroban cream 2 mupirocin pulmicort flexhaler manufacturer coupons lamotrigine 25mg tablet buy metronidazole 750 mg lamisil generic name viagra buy cheap fentanyl patch dosage instructions cara minum xenical bactrim over the counter walgreens sidenafil citrate sublingial levitra free trial offer tizanidine side effects headache can you have alcohol with fluconazole nexium for 18 00 polarmeds pharmacy ranbaxy lipitor recall lot numbers danazol prescribed for men adderall side effects long term amoxicillin 500 mg and alcohol cialis free sample prescription order orlistat 120 mg buy cialis without pescription oracea side effects zyrtec allergy medication generic name vasdecom orlistat albuterol inhaler side effects in kids tablete za potenciju buy viagra generic is septra good for strep cheapest cialis in canada mexitil dosage of pepto decadron shot for croup nsu treatment antibiotic azithromycin vitamin c powder provera and pregnancy test results promethazine 12.5mg zyd nexium 40 mg online cialis black market price 274 cenveo stock prices norco pain pills for sale stromectol buy with visa cheapest viagra salazopyrin en tab sumycin dosage calculations betneval pommade usa overnight pharmacy natural like viagra aldara medication costalesse strattera reviews for weight loss viagra in mexico over the counter plavix patient assistance probenecid gout attacks vytorin generic equivalent how to buy cialis from canada application of ciprofloxacin enalapril maleate medication vasotec ritalin and alcohol abuse condyline pret a manger bupropion gastritis tofranil 25mg medication astromenda search uninstall warfarin and alcohol risk canadian meds product buy nizagara canadian lamictal side effects bipolar disorder atorlip 20mg ivermectin for dogs dosage cardura xl generic buy online no rx zoloft for sale no prescription symptoms of zanaflex overdose levitra germany priligy 33 drugs euthyrox 100mg antibiotics overnight shipping usa omifin embarazo de gemelos de alto artane medication action remeron dosage info uroxatral generic version where to buy malegra optimum wait for cialis to work discounts for sildenafil avodart medication info buy viagra 100 from walmart diovan blood pressure medicine valsartan levitra medication el cytotec sublingual hace efecto bipolar lamictal side effects weight gainlamisil misoprostol induction guidelines clotrimazole and betamethasone cream used for amoxil 875 and pregnancy xlpharmacy complaints against dentists differin reviews drugs ibuprofen dosage for children mg drugstore makeup setting spray edrugstore md coupon codes finasteride 1mg india azulfidine sulfasalazine dog voltaren gel over the counter carafate suspension for dogs side effects flagyl 500 mg without prescription silagra india vermox 500mg dosage american cialis xenical uk honest place to buy viagra online fosamax generic name viagra for men in delhi price viagra for women in india aspirin vs ibuprofen for toothache india buy proventil online phenamax reviews on 50 zocor medication dose ketorolac tromethamine 10mg tab valium overdose suicide female viagra without prespri propecia celebrities ok to split cialis tablet amphetamine salts 20mg reputable ed pills canada priligy forum sg where to buy brand cialis apetamin weight gain albuterol nebulizer side effects in children avodart price viagra for ladies rualis 20 mg vimax side effects impotence let me watch this 1 channel levitra contra reembolso misoprostol vaginally for biopsy metallica onesie cialis by phone brupen ampicilina information english zantac 150 zoloft weight gain loss order finasteride online rogaine for women results does duloxetine side effects include sleep walking zantac 150 otc side effects sams wholesale generic cialis viagra in liquid form purchasing flagyl over the counter online canada pharmacy no prescription zentel albendazole dose for pinworms generic tadalafil 5 mg genereic viagara tretinoin cream usp 0.025 spreads acne casodex bicalutamide tablets protonix side effects nexium side effects augmentin for strep throat dose buy cialis 20mg europe india drug pharmacy amikacin sulfate injection dose for koi fish cialis mit paypal bezahlen mesalamine 400 mg ec tablet side effects arthritis treatment for hands viagra for sale 10 mens clinic toronto buy online pharmacy russia long term effects of propecia what is ciprotab 500 used for lotemax ointment reviewslotrel caverta 100mg yasmin le bon 2014 xanax alprazolam 0.5mg free propecia sample barr claravis coupons bactrim dosage for children

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Forum wydarzeń
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Z uniwersytetu
Numer 105/83 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start. arrow Wszechnica arrow 10.2008 - "Alkohol etylowy w recepturze."


10.2008 - "Alkohol etylowy w recepturze." Drukuj Email
10.2008, nr 26/4 online


   „Spiritus Vini” – duch wina, jego odkrycie przypisuje się alchemikowi arabskiemu Geberowi (XIV w.). Nazwę „alkohol” nadał spirytusowi Paracelsus w XVII wieku. Duży autorytet Paracelsusa przyczynił się do powszechnego przyjęcia tego terminu [4].
   Nazewnictwo alkoholu etylowego zmieniało się w kolejnych farmakopeach. Farmakopea Polska II zawiera 3 monografie:
-    Spiritus 95o (synonimy: Alkohol 95o, Spirytus stężony, Spiritus concentratus, Spiritus fortior),
-    Spiritus (syn.: Alkohol 90o, Spiritus Vini rectificatus, Wyskok)
-    Spiritus 70 stopniowy.
   FP III zawiera analogiczne nazewnictwo dla alkoholu etylowego. Na uwagę zasługuje fakt powszechnego stosowania w recepturze spirytusu 90o. Postępowanie to było podyktowane niedostatkiem na rynku spirytusu 95o, większość zakładów rektyfikacyjnych nie wytwarzała spirytusu o tak wysokim stężeniu. FP IV zawiera już tylko jedną monografię – Aethanolum 95o (syn.: Spiritus Vini rectificatus). FP V zmienia nazwę na Ethanolum 760 g/l (syn. Aethanolum 95o). Farmakopea Polska VI zamieszcza monografię – Ethanolum 96%, (syn.: Ethanolum 760 g/l, Ethanolum 96o, Alkohol etylowy, Etanol 760 g/l, Spiritus Vini rectificatus). Nazwa chemiczna - etanol, C2H5OH. Zawartość etanolu w temp. 20oC nie powinna być mniejsza niż 95,1% (v/v) (92,6 m/m) i większa niż 96,9% (v/v) (95,2% m/m). Etanol jest bezbarwną, przezroczystą, lotną, łatwopalną i higroskopijną cieczą o swoistym zapachu, mieszającą się z wodą i chlorkiem metylenu.

 Zastosowanie alkoholu etylowego
   Alkohol etylowy ze względu na właściwości odwadniające, rumieniące, hemostatyczne, ściągające, chłodzące, jest stosowany w preparatach leczących niektóre zaburzenia skórne. Można go stosować do znoszenia bólu chronicznego i spastycznego, jak również w zatruciach glikolem etylenowym lub alkoholem metylowym (podanie dożylne) [3].
   W praktyce aptecznej alkohol etylowy ma zastosowanie jako rozpuszczalnik i środek konserwujący w preparatach farmaceutycznych. Roztwory zawierające alkohol o stężeniu poniżej 40o określa się jako roztwory alkoholowe (Solutiones spirituosae), roztwory o wyższym stężeniu niż 40o to spirytusy lecznicze (Spirituosa medicata). FP VI zawiera szczegółowe monografie spirytusów leczniczych, są to: spirytus kamforowy, spirytus mrówkowy, spirytus salicylowy, spirytus mydlany, spirytus mydlano-kamforowy, krople anyżowe, spirytusowy roztwór jodu, spirytus gorczyczny. Ponadto FP III zawiera monografie spirytusu lawendowego, spirytusu miętowego. Spirytusy te otrzymuje się przez rozpuszczenie olejków eterycznych w rozcieńczonym alkoholu. Zastosowanie – korygowanie smaku, zapachu, obecnie już mało używane.
   Alkohol etylowy powszechnie jest stosowany jako rozpuszczalnik dla preparatów roślinnych. Nalewki i wyciągi roślinne są stosowane jako składniki do przyrządzania preparatów farmaceutycznych, natomiast alkoholatury stabilizowane częściej spotyka się jako gotowe preparaty do sprzedaży odręcznej ( Intractum Visci albi, Intractum Crataegi).
   Mając na uwadze działanie bakteriobójcze etanolu 70o, można go wykorzystać jako środek odkażający w recepturze aseptycznej do przygotowania miejsca pracy (loża z nawiewem laminarnym), dezynfekcji wstępnej pracownika (dezynfekcja rąk), czy też przygotowanie sprzętu do pracy.

Problemy z alkoholem etylowym
   Stężenie procentowe etanolu można zapisać objętościowo (v/v),  wagowo (m/m) lub wagowo – objętościowo (g/l). Zapis objętościowy, powszechnie stosowany, może doprowadzić do pomyłki, gdy będziemy chcieli rozcieńczyć alkohol wodą. Zachodzi tu bowiem zjawisko kontrakcji, czyli zmniejszenia objętości powstałej mieszaniny. Dla przykładu mieszając 95 litrów alkoholu bezwodnego i 6,2 litra wody otrzymujemy 100 litrów roztworu alkoholowego. Kontrakcja przy mieszaniu wody z alkoholem w różnych stosunkach jest zmienna i obliczenie objętości otrzymanej mieszaniny jest niemożliwe. Można tylko empirycznie ustalić jaką objętość zajmie mieszanina. Dlatego wygodniej posługiwać się stężeniem wagowym alkoholu, które jest niezależne od kontrakcji.
   Korzystając z tabeli gęstości (d20) mieszanin etanolu z wodą [1], można odczytać procenty objętościowe i odpowiadające mu procenty wagowe. Dla przykładu, rozcieńczając etanol 96o do etanolu 70o możemy posłużyć się następującym równaniem:
x =  100 * % wagowy etanolu słabszego  /  % wagowy etanolu silniejszego,
gdzie x – ilość gramów etanolu silniejszego jaki trzeba użyć aby otrzymać 100 g etanolu słabszego.
96,03o – 93,89% wag.
70o – 62,40% wag.
x = 100 * 62,40 / 93,89 = 66,46 g etanolu 96o i woda do 100 g

    Dla ułatwienia pracy można również skorzystać z poniższej tabeli, zawierającej części wagowe etanolu 96o i wody, którą należy zmieszać, aby otrzymać roztwory o zawartości od 30o do 90o etanolu w temp 20 oC [1].
 Tabela 1. Rozcieńczenia etanolu

Końcowe stężenie etanolu

Etanol 96o





40 o



50 o



60 o



70 o



80 o



90 o



   W przypadku, kiedy potrzebujemy odmierzyć kroplami etanol bądź roztwory alkoholowe, warto zwrócić uwagę na masę pojedynczej kropli lub ilość kropli, jaka przypada na 1 gram [2]. Przykładowe dane zawiera tabela 2.
Tabela 2. Ciężar kropli roztworów alkoholowych.

 Nazwa składnika

1 g zawiera ilość kropli

Masa 1 kropli (mg)

Etanol 96o



Ammonii anisatus spirytus



Iodi solutio spirituosa



   Podczas przygotowywania preparatów z alkoholem należy zwrócić uwagę na niezgodności, które mogą wpłynąć na wygląd gotowego preparatu, jego trwałość lub aktywność poszczególnych składników. W mieszankach z enzymami (pepsyna) dochodzi do ich inaktywacji. Obecność kwasu solnego jeszcze bardziej potęguje działanie alkoholu (np. 52% stężenie alkoholu w obecności 0,66% kwasu solnego powoduje całkowitą inaktywację pepsyny w przeciągu kilku godzin) [5]. Alkohol z białkami i śluzami roślinnymi tworzy osady. Natomiast substancje utleniające niszczą i utleniają alkohol [6].
   Niejednokrotnie zdarza się, że lekarz wystawiając receptę na lek robiony, zapisuje alkohol etylowy bez podania jego stężenia. Farmaceuta mając na uwadze monografię FP VI powinien zastosować etanol 96o, jeżeli monografia szczegółowe nie określa inaczej. Ponadto farmakopea zaleca stosować etanol do celów odkażających, którego stężenie w przygotowywanym preparacie powinno być na poziomie 70% (v/v). Wobec powyższego, łatwo o pomyłkę – czy użyć etanolu 96o czy 70o? Jeżeli alkohol jest zapisany wraz z innymi rozpuszczalnikami (np. woda, roztwór 3% kwasu borowego) wówczas nie mamy wątpliwości co do zastosowania etanolu 96o. W praktyce aptecznej często spotyka się następującą receptę:


Detreomycini          3.0
Spir. Vini        ad 100.0
M. f. sol.
D.S. zewnętrznie

   W tym przypadku, alkohol etylowy stanowi podstawowy (jedyny) rozpuszczalnik w recepcie, a jego stężenie nie jest określone przez autora. Farmaceuta powinien mieć na uwadze przede wszystkim dobro pacjenta. Pacjent stosując roztwór etanolowy 96% (v/v), mógłby poparzyć skórę twarzy, dlatego końcowe stężenie etanolu w przygotowanym preparacie należałoby przygotować na poziomie 70% (v/v). Niestety do aptek trafiają czasami błędnie wypisane recepty, które uniemożliwiają zachowanie powyższych wskazań stężeń procentowych, wówczas pozostaje nam skontaktować się z lekarzem w celu ustalenia prawidłowego składu recepty.

1.    Farmakopea Polska VI, Warszawa 2002,
2.    Krówczyński L., Jachowicz R.: Ćwiczenia z receptury. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2000,
3.    Martindale: The complete drug reference 32nd edition 1999,
4.    Modrzejewski F.: Farmacja stosowana. PZWL Warszawa 1961,
5.    Modrzejewski F.: Niezgodności recepturowe. PZWL Warszawa 1964,
6.    Supniewski J.: Receptura. PZWL Warszawa 1957.

dr farm. Piotr Belniak
Katedra i Zakład Farmacji Stosowanej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Fot. BigStockPhoto
« poprzedni artykuł   następny artykuł »