jasmine sanders nick cannon zentel cvs albuterol if swallowed indian mail order pharmacy over seas xanax for sale refill cialis diclofenaco de sodio medicamento need glimepiride overnighted where can i buy prexil order online pariet 20 mg prednisolone acetate ophthalmic suspension usp 1 prices antibiotics alphabetical list rumafen gelato buying aka clomid zoloft and breastfeeding risks lanoxin side effects in elderly diazepam 2mg how long does it take to work singulair coupons printable avapro generic does not work ciprofloxacin cheap anacin syrup lortab 5/325 dosage ropinirole 0.5mg reviews ivermectin for humans and scabies crestor generic equivalent rapharmacy reviews of 50 buy robaxin otc synthroid dosage too high symptoms cialis en ligne reglan 10mg side effects budesonide nasal spray reviews prozac for dogs with aggression viagra 100mg no prescription where to buy atarax advair viagra from canada viagra cost walmart pravastatin 20 mg picture flagyl pills cheap viagra without subscription levitra 20mg cheapest price lotrel 10 20 mg side effects vermox 500mg dosage differin cream coupon famvir vs valtrex shingles buy clozaril canada teva sildenafil citrate prednisone from mexican pharmacy prescriptions by mail best place to buy viagaria arginine gray hair taste perversion after azithromycin generic european pharmacy valtrex price buy accutane los angeles levitra pills price rs in india mupirocin 2 ointment 22gm micardis medication generic folcres mexico beach doxazosin drug lexapro weight loss drugs omifin en hombres keftab infobae how much is cialis 5mg comprar levitra online olanzapine medication generic wholesale pilex max where can i get acyclovir lexapro generic release date zolpidem tartrate 5mg used for tramadol for dogs medication drug viagra generico contrareembolso nizoral a d ketoconazole shampoo 1 amaryl m1 doxycyline from canada albuterol atrovent side effects purchasing keflex online periactin medication eurax ointment for scabies buy strattera no prescription tamsulosin 0.4mg cap aur buy cialis 2 5 chloroquine malaria dosage viagra for female indian in delhi price presidone by mail glipizide 5mg side effects espanol yahoo celexa for sale online pravastatin side effects pravastatin sodium sureway construction group tamoxifen alternatives for premenopausal women proscar canada cipro lawsuits 2013 lamisil generic for sale inderal la for anxiety marcumar phenprocoumon structuremariafromavidol proviron mesterolone nolvadex zyvoxid posologie spasfon olcin 500 mg kamagra uk co promotion zenegra cheapest viprogra plushviragaviragraviramune mirapex fibromyalgia sleep toradol mexico ed trial pack without a prescription combivent respimat coupons temovate ointment for lichen sclerosis clomid over the internet albuterol nebulizer treatment for children vrdrug forum orlistat diet medication viagra or cilis septra ds antibiotic drug avana cypress estates review nexium walmart price gabapentin 100mg mexico buy ethinyl estradiol online claritin d coupons prescription yasmin boland virgo lexapro assistance program viagra generico in italia cialis tablet how to use vega 100 tablets in urdu pregnant with twins at 6 weeks legitimate online pharmacies india folcres panalab guatemala dapoxetine hydrochloride new drug does 10 mg levitra last omeprazole dr 20 mg capsule image ativan vs xanax drug no prescription viagra online isotretinoin buying canada lexapro sedation how long can you take kelp with thyroxine capoten contraindications for nitroglycerin sunsuria berhad career zovirax cream 5 acyclovir propecia coupons from merck canadian pharmacy no script needed dose of haldol for nausea generic cialis do they work betacin tablets at walmart finasteride uk arthrotec generic name propranolol dosage for essential tremor sialis tablets under $100 viagra sublingual online canada how to getelimite cream baristanet montclair premarin cream coupons discounts flexeril and breastfeeding safety neurocet painkiller judas mebendazole treatment children liposafe bag borrow promethazine codeine do i need a perscription to buy viagra discount levitra pharmacy purchase citalopram hbr side effects medicationclaricideclaritronclavaseptin blycolin groepsdrukbonagylbrahmi viamax goldmanviamedviamedic tapiales construccion de piscinas gupisone prednisolone 20mg tab testosterone cypionate online pharmacy ivermectin for dogs treatment imigran recovery disgrasil tabletas ciales pr map adderall from mexico pharmacy online bystolic 10 mg tablet side effects zetia 10 mg coupons alli diet pillls online nolvadex cycle for men commander roaccutane 40 mg cardinal bird feeder cialis tennis commercial citalopram and ibs d buy cialis in uk online flagyl antibiotic for dogs suhagrat movies kamagra gel novi sad xeloda side effects capecitabine package catafast powder ridge fucidin cream online diclofenac 75mg side effects strattera medication reviews rhinathiol prospects doxycycline for dogs pet meds asacol side effects mesalamine dove acquistare viagra generico online aturan pakai viagra low price accutane order benoquin vitiligo trimetabol uso tours viagra online south africa availabilty elavil canada antibiotics for strep throat while pregnant buy codeine syrup pyridium 200mg side effects generic sildenafil citrate lumigan for eyelash growth side effects strattera medication coupons estrofem 2mg yan etkileri viagra professionnel 100 mg cheap bactrim no rx ok pills best mincorp plc discount cymbalta 60 mg berifen medicina nitrostat shelf life mesalamine 400mg actos diabetes generic westhroid patient reviews vistaril dosages cialis versus viagra budesonide drug medication viagra vs cialis cost comparison flonase coupons printable advair discus without rx lamotrigine lamictal side effects weight gain quanto dura leffetto del viagra generic viagra available in usa flagyl antibiotic online ordering no rx maxifort zimax sildenafil side effects ciproxin ciprofloxacin 500mg orlistat generic uk cialis with dapoxetine generic progynova tablets treatment need prescription for celexa cialis online switzerland dostinex without prescription furosemide 40 mg diuretic nexium coupons medication buy retin a 0 1 no prescription mexitil contraindications for tpa buy alli diet pills acquistare viagra pfizerfarmacia benemid probenecid side canadian pharmacies no prescription octreotide acetate injections lasix online overnight thailand on line drugs carry viagra flight canadian pharcharmy online generic cialis revatio 20mg buy online levitra prodaja canada customs viagra sildenafilo cinfa deutsch medameds medco pharmacy primary herpes simplex mail order celebrex savings accutane acne treatment review kamagra jel belgie tadalafil best price aldara side effects ciprofloxacin hcl 500mg tab topiramate 50 mg side effects reductil pastile de slabit tomato order tadacip 10mg no prescription buy amoxicillin 500mg cap depakote side effects long term pentasa mesalamine generic accutane online reviews pills online 24 7 macrobid for uti during pregnancy buy medroxyprogesterone 10mg order allopurinol 300 mg online cefaclor suspension storage noroxin 400mg uses dermasone cream scars where can i buy albendazole cialis pay by paypal vancouver cialis viagra weekend warrior buy beta blockers online 1612 prednisone 10 mg for dogs 36 hour cialis buy kamagra oral jelly sold in thailand glucophage 500mg tablet sifrol medicine side effects levothyroxine for sale on amazon implicane sertralina bristol myers plavix coupons cheap kamagra supplier review xlpharmacy scammers where to buy brand cialis buying online cialis in china laxifen tabletas tamsulosin shortage pay for viagra with mastercard zineryt lotion information clearing next day cialis delivery nexium for $18 norfloxacin prospect medical group what is septra ds side effects buy vardenafil 40 mg online tizanidine 4mg tablets side effects clomiphene citrate 50 mg/ml 30 ml neurocet painkiller withdrawal symptoms benoquin cream michael jackson kosovarja numri me iringer buy prednisone without a script ic prednisone canadian vancouver viagra canadian pharcharmy acyclovir for cold sores reviews zithromax online canada online order for pfizer dilantin 100 mg erectalis review 360 mobic medication femara side effects letrozole fertility sildegra nedir bey suhagra india ltd buy manforce sildenafil citrate online dyazide generic sandozdynamogen safe cialis online order zovirax viagra nz queenstown viagra generic usa astromenda search delete napflam tablets under $100 cialis 5mg preise doxitab tablets on sale alli weight loss online phentermine 37.5 side effects for women diltiazem hydrochloride side effects clenbuterol before and after picture buy alli pills international shipping estrace cream coupons com address viprogra soft 1000 where to buy aricept metallica nothing else matters lyrics trust mp3 can meloxicam get you high viagra paypal bezahlen dormidina 12 51 aricept patient assistance program enrollment form viagra in japan viapro side effects capsule plavix from india dapoxetine without prescription buy modafinil visa glucophage 850 mg can it get u pregnant risperdal consta injection sites naproxen side effects risk dapoxetine dosage instructions levitra generika avelox 400mg moxifloxacin and alcohol ampicillin 500mg capsules on line pharmacys sominex side effects medication cheap cialis online pharmacy tryptizol 25mg ephedrine alli with visa non prescription drugs from mexico lincocin antibiotic drug medication sales viagra generika sicher und schnell provigil medication information viagra online delivery germany lipitor recall zyprexa withdrawal symptoms diclofenaco complejo b para que sirve buy subutex 8mg online atenolol side effects impotence mircette generic names viagra 100mg bedrijf pfizer order cialis canadian pharmacy metformin hcl 500 mg and alcohol viagra dapoxetine sunsuria avenue badminton court in makati over the counter sildenafil citrate periactin weight gain doctor obat lasix indocin no prescription pfizer viagra on sale gupisone prednisolone 5 mg usage meter purchase viagra in canada otibact ear drops 15ml to oz cialis 5 mg review detrol la 4 mg capsule side effects cialas pro us prandin medication drug mex select periactin products order cipla drugs topamax recall femara fertility treatment buy benadryl for less amantadina clorfenamina buy kelnor online canada prednisone and valium together relafen 500 mg medication costco locations in michigan viagra strengths dosages atenolol for anxiety attacks nitrazepam prospect buy valtrex walmart evista drug prices folcres 5mg ambien vibramycin doxycycline irbesartan drug information viagra on offer topiramate 100mg recreational use atacand side effects mayo clinic bactroban nasal ointment application styplon himalaya herbalssubutex rollbox toolbox indian pharmacy silagra 100 domperidone maleate suspension ambien cr 12.5 mg apetamin ingredients in marshmallows lialda drug card donormyl side effects naproxen 500mg uses cialis cipa certified accutane 30mg buy no script buy minipress online elavil generic 50 mg no script metronidazole czech republic plavix clopidogrel and alcohol aldactone generic or name brand amlodipine 10mg canadian buy no rx effexor vitamin b12 usa buylowdrugs canada drugs nizoral cream treatment lortab hydrocodone 10 325 no script synthroid furosemide medication dosage digoxina 0 075 area januvia and pancreatic cancer 2014 liquorice cream where to buy aldactone lamotrigine 200 mg baclofen pump withdrawal symptoms bonadoxina pfizer medication assistance fluoxetine 10 mg capsules viagra dosage recommended lotrel side effects weight gain free flovent coupons buy pain pills clavupen sildenafil tablets xenical orlistat buy online usa careprost eyelash growth reviews buy viagra online usa sleep gay cymbalta medication assistance tylenol 4 vs vicodinulcizoneunicure ed pills cialis buy isotretinoin acnetrex dianabol steroids d bol remeron generic brand rogaine for women tramadol withdrawal symptoms relief home remedies brand name cialis online prednisone canada no prescription doxylamine succinate and pregnancy category baclofen 10 mg street price coversyl perindopril erbumine amoxil suspension dosage for children cholesterol tests walgreens imovane 7 5mg information clearing lotrel in india viagra aka bull 100 lopressor 50 mg picture januvia coupon discount viagra prescription without come acquistare cialis on line pheromones and attraction humans viagra online deutschland 1mg or 5mg finasteride for hairloss vega 100 side effects review pharmacy rx one zyvoxid priceline cialis samples overnight online fluxotine no prescription cialis spedizione gratuita sildenafil sublingual tablets magic pharmacy online usa 67 anxiety symptoms panic attacks mambo 36 tadalafil 20 mg fixime 400 mg tablet espn viagra ad probenecid colchicine combination benadryl dosage chart canada safe viagra online zyvoxid pretzel misoprostol pills online drug store cheapest pharmacy for viagra generic super cialis viagra super force side effects cheep trimix thyroxine free blood test results comprar dilantil buy albuterol inhaler no prescription promethazine theoclate 25mg discount brand name viagra oxazepam 10mg cap clotri denk trileptal oxcarbazepine cpt code grifulvin v micro 500 tablets fucidin cream 2 rxdrugstore online pharmacy

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Forum wydarzeń
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Z uniwersytetu
Numer 104/82 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start. arrow Wszechnica arrow 10.2008 - "Alkohol etylowy w recepturze."


10.2008 - "Alkohol etylowy w recepturze." Drukuj Email
10.2008, nr 26/4 online


   „Spiritus Vini” – duch wina, jego odkrycie przypisuje się alchemikowi arabskiemu Geberowi (XIV w.). Nazwę „alkohol” nadał spirytusowi Paracelsus w XVII wieku. Duży autorytet Paracelsusa przyczynił się do powszechnego przyjęcia tego terminu [4].
   Nazewnictwo alkoholu etylowego zmieniało się w kolejnych farmakopeach. Farmakopea Polska II zawiera 3 monografie:
-    Spiritus 95o (synonimy: Alkohol 95o, Spirytus stężony, Spiritus concentratus, Spiritus fortior),
-    Spiritus (syn.: Alkohol 90o, Spiritus Vini rectificatus, Wyskok)
-    Spiritus 70 stopniowy.
   FP III zawiera analogiczne nazewnictwo dla alkoholu etylowego. Na uwagę zasługuje fakt powszechnego stosowania w recepturze spirytusu 90o. Postępowanie to było podyktowane niedostatkiem na rynku spirytusu 95o, większość zakładów rektyfikacyjnych nie wytwarzała spirytusu o tak wysokim stężeniu. FP IV zawiera już tylko jedną monografię – Aethanolum 95o (syn.: Spiritus Vini rectificatus). FP V zmienia nazwę na Ethanolum 760 g/l (syn. Aethanolum 95o). Farmakopea Polska VI zamieszcza monografię – Ethanolum 96%, (syn.: Ethanolum 760 g/l, Ethanolum 96o, Alkohol etylowy, Etanol 760 g/l, Spiritus Vini rectificatus). Nazwa chemiczna - etanol, C2H5OH. Zawartość etanolu w temp. 20oC nie powinna być mniejsza niż 95,1% (v/v) (92,6 m/m) i większa niż 96,9% (v/v) (95,2% m/m). Etanol jest bezbarwną, przezroczystą, lotną, łatwopalną i higroskopijną cieczą o swoistym zapachu, mieszającą się z wodą i chlorkiem metylenu.

 Zastosowanie alkoholu etylowego
   Alkohol etylowy ze względu na właściwości odwadniające, rumieniące, hemostatyczne, ściągające, chłodzące, jest stosowany w preparatach leczących niektóre zaburzenia skórne. Można go stosować do znoszenia bólu chronicznego i spastycznego, jak również w zatruciach glikolem etylenowym lub alkoholem metylowym (podanie dożylne) [3].
   W praktyce aptecznej alkohol etylowy ma zastosowanie jako rozpuszczalnik i środek konserwujący w preparatach farmaceutycznych. Roztwory zawierające alkohol o stężeniu poniżej 40o określa się jako roztwory alkoholowe (Solutiones spirituosae), roztwory o wyższym stężeniu niż 40o to spirytusy lecznicze (Spirituosa medicata). FP VI zawiera szczegółowe monografie spirytusów leczniczych, są to: spirytus kamforowy, spirytus mrówkowy, spirytus salicylowy, spirytus mydlany, spirytus mydlano-kamforowy, krople anyżowe, spirytusowy roztwór jodu, spirytus gorczyczny. Ponadto FP III zawiera monografie spirytusu lawendowego, spirytusu miętowego. Spirytusy te otrzymuje się przez rozpuszczenie olejków eterycznych w rozcieńczonym alkoholu. Zastosowanie – korygowanie smaku, zapachu, obecnie już mało używane.
   Alkohol etylowy powszechnie jest stosowany jako rozpuszczalnik dla preparatów roślinnych. Nalewki i wyciągi roślinne są stosowane jako składniki do przyrządzania preparatów farmaceutycznych, natomiast alkoholatury stabilizowane częściej spotyka się jako gotowe preparaty do sprzedaży odręcznej ( Intractum Visci albi, Intractum Crataegi).
   Mając na uwadze działanie bakteriobójcze etanolu 70o, można go wykorzystać jako środek odkażający w recepturze aseptycznej do przygotowania miejsca pracy (loża z nawiewem laminarnym), dezynfekcji wstępnej pracownika (dezynfekcja rąk), czy też przygotowanie sprzętu do pracy.

Problemy z alkoholem etylowym
   Stężenie procentowe etanolu można zapisać objętościowo (v/v),  wagowo (m/m) lub wagowo – objętościowo (g/l). Zapis objętościowy, powszechnie stosowany, może doprowadzić do pomyłki, gdy będziemy chcieli rozcieńczyć alkohol wodą. Zachodzi tu bowiem zjawisko kontrakcji, czyli zmniejszenia objętości powstałej mieszaniny. Dla przykładu mieszając 95 litrów alkoholu bezwodnego i 6,2 litra wody otrzymujemy 100 litrów roztworu alkoholowego. Kontrakcja przy mieszaniu wody z alkoholem w różnych stosunkach jest zmienna i obliczenie objętości otrzymanej mieszaniny jest niemożliwe. Można tylko empirycznie ustalić jaką objętość zajmie mieszanina. Dlatego wygodniej posługiwać się stężeniem wagowym alkoholu, które jest niezależne od kontrakcji.
   Korzystając z tabeli gęstości (d20) mieszanin etanolu z wodą [1], można odczytać procenty objętościowe i odpowiadające mu procenty wagowe. Dla przykładu, rozcieńczając etanol 96o do etanolu 70o możemy posłużyć się następującym równaniem:
x =  100 * % wagowy etanolu słabszego  /  % wagowy etanolu silniejszego,
gdzie x – ilość gramów etanolu silniejszego jaki trzeba użyć aby otrzymać 100 g etanolu słabszego.
96,03o – 93,89% wag.
70o – 62,40% wag.
x = 100 * 62,40 / 93,89 = 66,46 g etanolu 96o i woda do 100 g

    Dla ułatwienia pracy można również skorzystać z poniższej tabeli, zawierającej części wagowe etanolu 96o i wody, którą należy zmieszać, aby otrzymać roztwory o zawartości od 30o do 90o etanolu w temp 20 oC [1].
 Tabela 1. Rozcieńczenia etanolu

Końcowe stężenie etanolu

Etanol 96o





40 o



50 o



60 o



70 o



80 o



90 o



   W przypadku, kiedy potrzebujemy odmierzyć kroplami etanol bądź roztwory alkoholowe, warto zwrócić uwagę na masę pojedynczej kropli lub ilość kropli, jaka przypada na 1 gram [2]. Przykładowe dane zawiera tabela 2.
Tabela 2. Ciężar kropli roztworów alkoholowych.

 Nazwa składnika

1 g zawiera ilość kropli

Masa 1 kropli (mg)

Etanol 96o



Ammonii anisatus spirytus



Iodi solutio spirituosa



   Podczas przygotowywania preparatów z alkoholem należy zwrócić uwagę na niezgodności, które mogą wpłynąć na wygląd gotowego preparatu, jego trwałość lub aktywność poszczególnych składników. W mieszankach z enzymami (pepsyna) dochodzi do ich inaktywacji. Obecność kwasu solnego jeszcze bardziej potęguje działanie alkoholu (np. 52% stężenie alkoholu w obecności 0,66% kwasu solnego powoduje całkowitą inaktywację pepsyny w przeciągu kilku godzin) [5]. Alkohol z białkami i śluzami roślinnymi tworzy osady. Natomiast substancje utleniające niszczą i utleniają alkohol [6].
   Niejednokrotnie zdarza się, że lekarz wystawiając receptę na lek robiony, zapisuje alkohol etylowy bez podania jego stężenia. Farmaceuta mając na uwadze monografię FP VI powinien zastosować etanol 96o, jeżeli monografia szczegółowe nie określa inaczej. Ponadto farmakopea zaleca stosować etanol do celów odkażających, którego stężenie w przygotowywanym preparacie powinno być na poziomie 70% (v/v). Wobec powyższego, łatwo o pomyłkę – czy użyć etanolu 96o czy 70o? Jeżeli alkohol jest zapisany wraz z innymi rozpuszczalnikami (np. woda, roztwór 3% kwasu borowego) wówczas nie mamy wątpliwości co do zastosowania etanolu 96o. W praktyce aptecznej często spotyka się następującą receptę:


Detreomycini          3.0
Spir. Vini        ad 100.0
M. f. sol.
D.S. zewnętrznie

   W tym przypadku, alkohol etylowy stanowi podstawowy (jedyny) rozpuszczalnik w recepcie, a jego stężenie nie jest określone przez autora. Farmaceuta powinien mieć na uwadze przede wszystkim dobro pacjenta. Pacjent stosując roztwór etanolowy 96% (v/v), mógłby poparzyć skórę twarzy, dlatego końcowe stężenie etanolu w przygotowanym preparacie należałoby przygotować na poziomie 70% (v/v). Niestety do aptek trafiają czasami błędnie wypisane recepty, które uniemożliwiają zachowanie powyższych wskazań stężeń procentowych, wówczas pozostaje nam skontaktować się z lekarzem w celu ustalenia prawidłowego składu recepty.

1.    Farmakopea Polska VI, Warszawa 2002,
2.    Krówczyński L., Jachowicz R.: Ćwiczenia z receptury. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2000,
3.    Martindale: The complete drug reference 32nd edition 1999,
4.    Modrzejewski F.: Farmacja stosowana. PZWL Warszawa 1961,
5.    Modrzejewski F.: Niezgodności recepturowe. PZWL Warszawa 1964,
6.    Supniewski J.: Receptura. PZWL Warszawa 1957.

dr farm. Piotr Belniak
Katedra i Zakład Farmacji Stosowanej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Fot. BigStockPhoto
« poprzedni artykuł   następny artykuł »