buy accutane without a prescription order cytotec online metformin 1000 mg tab zyd otc flagyl advantage strongest viagra cialis 5 mg daily success fluconazole zonder recept 10 cent viagra buy online mebendazole albendazole for sale 0nline pharmacy where to get antabuse in massachusetts xm radio ad for viagra aciclovir from canada ova mit citalopram 20 mg without prescription ed trial packs from us pharmacy la india pharmacy how to get off lexapro safely cvs pharmacy locations canada how to buy viagra without prescription kamagra and the fda redotex for sale pills without prescriptions female pink viagra 100mg pills viagra brand next day delivery lesofat reviews philippines generic viagra using mastercard generic viagra with american express cialis dapoxetine overnight shipping products in german pharmacy cheap viagra from india 104 shortage of alli comprar cialis recoger correos tabletas abortivas best diet pills canada can you buy generic lexapro cost of 100 mg of viagra azithromycin 600 for sale levitra walmart price minocycline levitra visa euro adhd meds online medications like seroquel can i buy viagra in qatar online gucci store buy alli uk usa pharmacy no prescription prednisone no presription canada cytotec dosage for abortion cleocin lisinopril cost buy clomid from mexico andros sildenafil cialis sublingual review generic viagra canadian pharmacy esomeprazole no prescription propecia direct buying comments cialis overnight shipping viagra gives me a headache levitra order cheap silagra buy cytotec misoprostol online angela ginseng paul brand online pharmacies without prescription generic levitra price per pill pfister viagra cheapest price for cialist in canada support order cs novolog flexpen cost without insurance synthroid and weight loss levitra 20mg boots buy painkillers online no prescription buy brand name viagra i would like to purchase cialis vardenafil cheap 5 10 mg antepsin without prescription generic pay pal cialis cs como usar el cytotec levitra without rx online cheap disulfiram india prednisone moduretic tablets malegra dxt canada pill identifier with pictures buspirone recreational use www.sildenfil avalaible nasik free cialis samples canada ginseng overnight sleeping pack buy albuterol inhalers no prescription cuantas pastillas cytotec para abortar purchase zithromax no prescription viagra sans ordonnance purchase accutane red and white tablets augmentin posologia how good is viagra that you buy online canadian meds 24hr german remedies cialis fast delivery in 3 days periaktin uk free viagra trial offer cialis daily use xenical price philippines best price online pharmacy levitra professional viagra philippines prices cheapest us pharmacy for viagra cheap fertility drugs online cheap periactin pills optimum wait for cialis to work buy sildenafil citrate on line nolvadex certified canadian pharmacy supreme suppliers in india cheap genuine viagra uk cialis 60mg commander americain cialis from canada buy meds online pramipexole i ts tadalafil kaufen in deutschland discount generic viagra canada toronto pharmacy online anything musei aperti a natale india viagra phentermine 37.5 mg canada dipyridamole and erectile dysfunction eliferx cialis canadian drug shop for generic cilias canada levitra on line cheap propecia no prescription levitra professional no prescription domperidone without a prescription get viagra fast without prescription myasthenia gravis amoxicillin tamoxifen no script buying meds for cats no rx over the counter antifungal cream purchase combivent the best fertility pills for men ayurvedic medicine for abortion longtimesextablet buy thyroxine uk buy lybrel uk order supradol metoclopramide buy from canida levothyroxine without prescription tizanidine online ordering buy septra otc celebrex ortho tri-cyclen where to buy tretinoin uk online perscription for viagra cytotec200ug cucumber make birth control buy furosemide lasix where can i buy nizagra tadacip order online accutane long term side effects buy ciprodex online doxycyline from canada doxycycline eye drops viagra super force 100 mg 60 mg pills lexapro generic march 2012 substitue for doxecycline tramadol online no pres suhagraat ka tariqa long time sex tablets no script lasix 39 vigara antabuse buy online chipper generic viagra suppliers uk donepezil without a prescrib cialis pastillas generika viagra sub black people far forehead buy stromectrol online in canada viagra 100mg canada pharmacy tadacid 20 buy amitriptyline uk cialis for daily use review buy finasteride online lowest price antibiotics discreet shipping viagra lisinopril on line no prescripion cialis from india premarin generic equivalent best reviews deals on cialis how do i order cialis from mexico viagra cost can you get high off ondansetron buy pain meds online no prescription en walmart orlando venden cytotec valtrex mexico ,canada comprar viagra barata en espa?\u0083?ąa viagra prescription online indian pharmacy drugs antibiotics quick wothout prescription where can i buy cialis professional priligy hong kong zyvox assistance program cheap blue pill 69 cent.viagra 399 247 overnight pharmacy canadian extra strength viagra 400 mg kamagra-100 chewable tablet get digoxin amitryptalin to by on line can i take two nexium over the counter cialis 20 can you get viagra over the counter where can i buy betamethasone what is the work of zopranol were to buy brand name cialis want buy nolvadex cheap genuine pfizer viagra cialis 10mg least expensive viagra prescription tadalafil from usa pharmacy onesource asia viagara online r-t-choppers kamagra oral jelly suppliers australia cialis super active vs cialis buy accutane paypal international drugmart online viagra with out a prescription viagra 20 mg for purchase without rx cialis without a prescription 5 mg sumycin for sale flagyl and alcohol myth non prescription azelastine prescription water pills names viagra canada cheap buy antibiotics in canada non prescription metformin viamedic coupons viagra or cialis with works best sildenafil cream for men protopic ointment finasteride prices in pa pharmacies viagra vendita online fast act viagra amoxil paypal motilium 10mg is betnovate sold otc in uk rxrelief card consumer reports pink viagra wiki alli shortage valacyclovir hcl tablet discount rx meds buy clomid paypal accepted where to purchase alli cheapest suhagra 100 cipla can you get high off of etodolac 400 mg buy tadalafil 20mg price order finasteride online online pharmacy doxycycline 100mg where to buy elimite how to make viagra work better cvs cialis 20mg price como comprar viagra black cialis flagyl crema alli weight loss pharmacy orlistat lesofat rx dth 24 b kamal kunj mumbai india gay cock buy viagra online uk no prescription cialis under tongue the weekend pill levitra professional 40 mg does medco cover viagra antibiotics no prescription canada difference between generic cialis how many viagra can you take where can you buy generic viagra suprax canada viagra online con paypal over the counter avodart medicare coverage for cialis como comprar pastillas cytotec where can i buy phengren suhagraat ka video how long does acyclovir take to work overnight lavitra pharmacy pills we accept echeck shpejtesia e zerit cytotec online sale cialis generic with paypal buy retin a gel buy viagra no prescription cialis tab pharmacy support group viagra comprar cialis en la india cialis 5 mg generico online cialis vs generic cialis online 5 mg buyabilifynoscript how much is flagyl without insurance lexapro vs escitalopram saroten silagra-100 strattera for sale online nolvadex ireland how to get valtrex for free buying bystolic without a prescription betnovate online viagra kopen in nederland grifulvin v tablets generic tadalafil motilium m 10 mg tablet viagra online oversea buying tretinoin in singapore buy trimethoprim sulfomethoxazole acheter cialis 100mg sur le net indian viagra names cialis blogs search cialis spedizione europa cialis softgel trusted cialis by mail suhagra 100 with free shipping for sale zithromax z pak oral over the counter viagra fludrex uses pharmary online allpharmacy canadian chemist valtrex generic no prescription athens transit buy anastrozole no prescription phizer viagra for sale buy generic viagra online paypal donde puedo comprar cytotec sin receta prednisone taper dosage chart entersoloxin keyword here... pay with check by phone cialis professional canada buy generic viagra online usa low priced viagra in usa cyproheptadine over the counter order cephalexin for dogs online revatio cost levitra professional 20 mg viagra houston tx duphaston et douleurs poitrine gabapentin 100 mg online canada order my childs add medicine online best way to get levanquin over the rol cytotec by echeck cialis by canadian health shop viagra for men price fsa diet pills viagra_online_kaufen_europa cheap pfizer viagra online order online synthroid with master card doxicap sex power tablet in hindi buy chlamydia treatment no prescription side effects of stopping abilify order synthroid online subutex for sale online bangla deshi sex indian pharmacy albterol ciprofloxacina 500 mg online pharmacy in europe herbal erection pills canada canada medicine shop acheter prozac en ligne domperidone rx canada ebay orlistat alli capsules cheap acheter flagyl en ligne best way to get pain pills from er zpak by mail genuine viagra uk viagra generic no prescription viagra-paypal-payment doxycycline online ship to uk crestor 10mg price mod156 buy nitroglycerin cream order rabeprazole without prescription isoptin 40 buy benicar without a prescription buy accutane fast omifin para hombres viagra without prescription. viagra "2 day shipping" to us viagra uk fast delivery cymbalta generic 2013 pharmacies outside usa generic cialis from usa rhine inc india viagra norco erictile meds with express delivery original viagra in delhi black market viagra sominex or nytol generic lexapro versus brand reviews buy tinidazole usa sildenafil citrate price in india supreme suppliersmumbaiindia prescription without doctor visit womens viagra in india helios haw over the counter antabuse buy doxycycline online confidential buy trazadone noscript paypal kamagra uk mail order vicadin from india where to buy viagra in nz lisinopril 20 mg order online buy fluoxetine no rx brand viagra pfizer 100mg cheap website to order periactin ditropan no prescription generic viagra with prescription cialis generique quality 2 to 3day cialis propronoial india sildenafil generic viagra comprare viagra generico valaciclovir online pilule erector table and chair rentals temple texas canadian substitutes for viagra rp cialis buy lasix mexico viagra in the usa levitra at walmart levitra with no prescription fluoxetine 20 mg for dogs only eoro med online walgreens viagra substitute works like viagra spironolactone acne pharmacy order viagra by phone buy viagra in south korea buying promethazine with codeine online what phenergan looks like salzarex pharmaceuticals generic viagra cialis plus order acyclovir overnight obatmeloxicam online pharmacies for viagra can you get high off meloxicam overnight us pharmacy buy exelon patch online no prescription desyrel without prescription where to buy nolvadex fixim gel cheap clomiphene canadian generic viagra europe drugs canadian pharmacy baclofen otc cheap viagra or levitra less expensive male viagra where to buy viagra in singapore best site for cialis cheap enalipril without perscription nolvadex for sale in usa teespring shirts for sale online viagra dapoxetine online purchase 259 bactrim online usa best place to buy brand viagra online bio metronidazole viagra light switch does walmart sell viagra viagra se kya hota hai can you get nolvadex over the counter viagra gel canadian health care shop how to order name brand remeron online howong docompazine side effects last dutasteride 25mg generic cialis one a day 200 mg generic viagra pills usa online pharmacy no prescription usa pharmacy cialis buy zyvox with mastercard order viagra online with amex ciproflox similar to aciphex viagra for men price in india viamedic review fertility drugs for sale medication from mexico tadalafil for sale paypal viagra vancouver canada healthman viagra pictures of marlene dietrich accutane se overnight for usa order viagra online valtrex without prescription medication purchase hydrochloot

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Forum wydarzeń
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Z uniwersytetu
Numer 107/85 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start. arrow Wszechnica arrow 10.2008 - "Alkohol etylowy w recepturze."


10.2008 - "Alkohol etylowy w recepturze." Drukuj Email
10.2008, nr 26/4 online


   „Spiritus Vini” – duch wina, jego odkrycie przypisuje się alchemikowi arabskiemu Geberowi (XIV w.). Nazwę „alkohol” nadał spirytusowi Paracelsus w XVII wieku. Duży autorytet Paracelsusa przyczynił się do powszechnego przyjęcia tego terminu [4].
   Nazewnictwo alkoholu etylowego zmieniało się w kolejnych farmakopeach. Farmakopea Polska II zawiera 3 monografie:
-    Spiritus 95o (synonimy: Alkohol 95o, Spirytus stężony, Spiritus concentratus, Spiritus fortior),
-    Spiritus (syn.: Alkohol 90o, Spiritus Vini rectificatus, Wyskok)
-    Spiritus 70 stopniowy.
   FP III zawiera analogiczne nazewnictwo dla alkoholu etylowego. Na uwagę zasługuje fakt powszechnego stosowania w recepturze spirytusu 90o. Postępowanie to było podyktowane niedostatkiem na rynku spirytusu 95o, większość zakładów rektyfikacyjnych nie wytwarzała spirytusu o tak wysokim stężeniu. FP IV zawiera już tylko jedną monografię – Aethanolum 95o (syn.: Spiritus Vini rectificatus). FP V zmienia nazwę na Ethanolum 760 g/l (syn. Aethanolum 95o). Farmakopea Polska VI zamieszcza monografię – Ethanolum 96%, (syn.: Ethanolum 760 g/l, Ethanolum 96o, Alkohol etylowy, Etanol 760 g/l, Spiritus Vini rectificatus). Nazwa chemiczna - etanol, C2H5OH. Zawartość etanolu w temp. 20oC nie powinna być mniejsza niż 95,1% (v/v) (92,6 m/m) i większa niż 96,9% (v/v) (95,2% m/m). Etanol jest bezbarwną, przezroczystą, lotną, łatwopalną i higroskopijną cieczą o swoistym zapachu, mieszającą się z wodą i chlorkiem metylenu.

 Zastosowanie alkoholu etylowego
   Alkohol etylowy ze względu na właściwości odwadniające, rumieniące, hemostatyczne, ściągające, chłodzące, jest stosowany w preparatach leczących niektóre zaburzenia skórne. Można go stosować do znoszenia bólu chronicznego i spastycznego, jak również w zatruciach glikolem etylenowym lub alkoholem metylowym (podanie dożylne) [3].
   W praktyce aptecznej alkohol etylowy ma zastosowanie jako rozpuszczalnik i środek konserwujący w preparatach farmaceutycznych. Roztwory zawierające alkohol o stężeniu poniżej 40o określa się jako roztwory alkoholowe (Solutiones spirituosae), roztwory o wyższym stężeniu niż 40o to spirytusy lecznicze (Spirituosa medicata). FP VI zawiera szczegółowe monografie spirytusów leczniczych, są to: spirytus kamforowy, spirytus mrówkowy, spirytus salicylowy, spirytus mydlany, spirytus mydlano-kamforowy, krople anyżowe, spirytusowy roztwór jodu, spirytus gorczyczny. Ponadto FP III zawiera monografie spirytusu lawendowego, spirytusu miętowego. Spirytusy te otrzymuje się przez rozpuszczenie olejków eterycznych w rozcieńczonym alkoholu. Zastosowanie – korygowanie smaku, zapachu, obecnie już mało używane.
   Alkohol etylowy powszechnie jest stosowany jako rozpuszczalnik dla preparatów roślinnych. Nalewki i wyciągi roślinne są stosowane jako składniki do przyrządzania preparatów farmaceutycznych, natomiast alkoholatury stabilizowane częściej spotyka się jako gotowe preparaty do sprzedaży odręcznej ( Intractum Visci albi, Intractum Crataegi).
   Mając na uwadze działanie bakteriobójcze etanolu 70o, można go wykorzystać jako środek odkażający w recepturze aseptycznej do przygotowania miejsca pracy (loża z nawiewem laminarnym), dezynfekcji wstępnej pracownika (dezynfekcja rąk), czy też przygotowanie sprzętu do pracy.

Problemy z alkoholem etylowym
   Stężenie procentowe etanolu można zapisać objętościowo (v/v),  wagowo (m/m) lub wagowo – objętościowo (g/l). Zapis objętościowy, powszechnie stosowany, może doprowadzić do pomyłki, gdy będziemy chcieli rozcieńczyć alkohol wodą. Zachodzi tu bowiem zjawisko kontrakcji, czyli zmniejszenia objętości powstałej mieszaniny. Dla przykładu mieszając 95 litrów alkoholu bezwodnego i 6,2 litra wody otrzymujemy 100 litrów roztworu alkoholowego. Kontrakcja przy mieszaniu wody z alkoholem w różnych stosunkach jest zmienna i obliczenie objętości otrzymanej mieszaniny jest niemożliwe. Można tylko empirycznie ustalić jaką objętość zajmie mieszanina. Dlatego wygodniej posługiwać się stężeniem wagowym alkoholu, które jest niezależne od kontrakcji.
   Korzystając z tabeli gęstości (d20) mieszanin etanolu z wodą [1], można odczytać procenty objętościowe i odpowiadające mu procenty wagowe. Dla przykładu, rozcieńczając etanol 96o do etanolu 70o możemy posłużyć się następującym równaniem:
x =  100 * % wagowy etanolu słabszego  /  % wagowy etanolu silniejszego,
gdzie x – ilość gramów etanolu silniejszego jaki trzeba użyć aby otrzymać 100 g etanolu słabszego.
96,03o – 93,89% wag.
70o – 62,40% wag.
x = 100 * 62,40 / 93,89 = 66,46 g etanolu 96o i woda do 100 g

    Dla ułatwienia pracy można również skorzystać z poniższej tabeli, zawierającej części wagowe etanolu 96o i wody, którą należy zmieszać, aby otrzymać roztwory o zawartości od 30o do 90o etanolu w temp 20 oC [1].
 Tabela 1. Rozcieńczenia etanolu

Końcowe stężenie etanolu

Etanol 96o





40 o



50 o



60 o



70 o



80 o



90 o



   W przypadku, kiedy potrzebujemy odmierzyć kroplami etanol bądź roztwory alkoholowe, warto zwrócić uwagę na masę pojedynczej kropli lub ilość kropli, jaka przypada na 1 gram [2]. Przykładowe dane zawiera tabela 2.
Tabela 2. Ciężar kropli roztworów alkoholowych.

 Nazwa składnika

1 g zawiera ilość kropli

Masa 1 kropli (mg)

Etanol 96o



Ammonii anisatus spirytus



Iodi solutio spirituosa



   Podczas przygotowywania preparatów z alkoholem należy zwrócić uwagę na niezgodności, które mogą wpłynąć na wygląd gotowego preparatu, jego trwałość lub aktywność poszczególnych składników. W mieszankach z enzymami (pepsyna) dochodzi do ich inaktywacji. Obecność kwasu solnego jeszcze bardziej potęguje działanie alkoholu (np. 52% stężenie alkoholu w obecności 0,66% kwasu solnego powoduje całkowitą inaktywację pepsyny w przeciągu kilku godzin) [5]. Alkohol z białkami i śluzami roślinnymi tworzy osady. Natomiast substancje utleniające niszczą i utleniają alkohol [6].
   Niejednokrotnie zdarza się, że lekarz wystawiając receptę na lek robiony, zapisuje alkohol etylowy bez podania jego stężenia. Farmaceuta mając na uwadze monografię FP VI powinien zastosować etanol 96o, jeżeli monografia szczegółowe nie określa inaczej. Ponadto farmakopea zaleca stosować etanol do celów odkażających, którego stężenie w przygotowywanym preparacie powinno być na poziomie 70% (v/v). Wobec powyższego, łatwo o pomyłkę – czy użyć etanolu 96o czy 70o? Jeżeli alkohol jest zapisany wraz z innymi rozpuszczalnikami (np. woda, roztwór 3% kwasu borowego) wówczas nie mamy wątpliwości co do zastosowania etanolu 96o. W praktyce aptecznej często spotyka się następującą receptę:


Detreomycini          3.0
Spir. Vini        ad 100.0
M. f. sol.
D.S. zewnętrznie

   W tym przypadku, alkohol etylowy stanowi podstawowy (jedyny) rozpuszczalnik w recepcie, a jego stężenie nie jest określone przez autora. Farmaceuta powinien mieć na uwadze przede wszystkim dobro pacjenta. Pacjent stosując roztwór etanolowy 96% (v/v), mógłby poparzyć skórę twarzy, dlatego końcowe stężenie etanolu w przygotowanym preparacie należałoby przygotować na poziomie 70% (v/v). Niestety do aptek trafiają czasami błędnie wypisane recepty, które uniemożliwiają zachowanie powyższych wskazań stężeń procentowych, wówczas pozostaje nam skontaktować się z lekarzem w celu ustalenia prawidłowego składu recepty.

1.    Farmakopea Polska VI, Warszawa 2002,
2.    Krówczyński L., Jachowicz R.: Ćwiczenia z receptury. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2000,
3.    Martindale: The complete drug reference 32nd edition 1999,
4.    Modrzejewski F.: Farmacja stosowana. PZWL Warszawa 1961,
5.    Modrzejewski F.: Niezgodności recepturowe. PZWL Warszawa 1964,
6.    Supniewski J.: Receptura. PZWL Warszawa 1957.

dr farm. Piotr Belniak
Katedra i Zakład Farmacji Stosowanej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Fot. BigStockPhoto
« poprzedni artykuł   następny artykuł »