buy seroflo astrailia will lipitor over counter tretinoin 0,025 medicine children liv without rx phexin prescription only where can i buy eltroxin tamoxifen citrate 20 mg side effects acai berry pills for acne where to buy unisom in australia anti do you need a prescription for antabuse cymbalta sales order allopurinol canada mg lowest price quibron-t finast 100mg buy where could i buy trazodone without prescription aciphex lowest price online buy zenegra pills chloramphenicol drug canadian pharmacy where can i get elocon apple discount drugs berlin md order alligator lizard elgaria antivert pharmacy mail order minocin tabletas 100 mg sandoz azithromycin 250 comprar zebeta online permethrin 1 cream rinse crabs silagra 100 mg cipla enalapril maleate 10 mg antibotics for dogs on line brand plavix for sale normoxic trimix training revatio billig kaufen order lynoral buy lanoxin 100 what does calcium carbonate and nitric acid make aciclovir genericon 200 mg glycomet free shipping dutasteride prices canada levitra professional pills online in the canada decadron canadian pharmacy vermox 20 mg/ml ordering calandar where do i nizagara in india lotrisone from canadian pharmacy buy ginette-35 inhaler canada phenergan indications and usage hyaluronic acid injections breasts price florida unisom viagra professional online sales skelaxin prescription assistance chloramphenicol medication side effects levitra no prescription online pharmacy buy generic naprosyn tablets over counter side effects of topamax in women how old to buy motrin cheap uk ramipril generic altace cost of wellbutrin vs. generic buy coumadin perth australia viagra boots pharmacy levitra super active canadian pharmacy beconase aq for sale usa cvs pharmacy cheap prescriptions bystolic refill pack buy cheap ciproxin lamictal cheap price methotrexate shelf life non prescription flagyl er pharmacy buying viagra egypt pharmacy mexico suprax amoxil overnight seroquel drugstore com erexor usa lotensin medication coupons can order floxin online grifulvin v pill canadian oxytrol patch price buy zyvoxid lanoxin brand order buying fertility drugs uk how to get lotrisone in australia steroids prednisolone weight gain como comprar minocycline minocycline to buy from europe i pill website drug buy zestoretic purchase unisom pills clearblue easy fertility monitor clomid where to buy trazodone online canada shatavari tablets uses cialis tablets online buy rosuvastatin paypal can we trust cephalexin online how often to take aciphex i pill elavil website pharmacies generic himalaya drugs online india boots pharmacy jobs uk mevacor no prescription canada alli prescription interactions pharmacy mexico diltiazem low cost overnight neurontin pharmacy has best price cefixime viagra super active to buy in the uk without a prescription pharmacy drugstore fda where can i buy tamoxifen in canada types of performance enhancing drugs used in sports what is amantadine poisoning nimotop for men sale in uk buy brand cialis visa periactin drug in canada pharmacy does adam man vs food stay healthy buy pilex astrailia what kind of medication is relafen naltrexone implant cost us how many rexall drug stores in canada cheap elocon 100 mg cialis daily use online pharmacy pill cheap lowest priced zofran viagra india buy super active sale levitra cheap online 20mg levaquin supplier in uk amiloride hydrochloride 5 mg comprar imitrex online cafergot company can buy betnovate cream store generic zanaflex plavix medication where to buy order viagra online canada mastercard anafranil refills what are bactrim tablets used for where can i buy accutane uk effexor weight loss after stopping buy dry shampoo online india to buy zerit walmart pharmacy prescription drug prices viagra versus cialis which is better low cost overnight norvasc accutane failed now what levlen in usa benza clin cream buying forzest in italia advair diskus without a script how to order femcare family guy canadian alcatraz amitriptyline mg mexico dosage for tamoxifen for men i pill trimox website zyloprim precio mexico topamax tablets 40mg isotretinoin generic price buy omnicef generic cheapest dulcolax buy lithium salts arava from usa buy furosemide mg prinivil delivery london micronase cheap comprar singulair en argentina purchase feldene online purchasing cardura online uk what is cleocin gel drugs generic arimidex cost cheap clomid online australia lowest tulasi roche precio argentina benzac overseas what does elavil mean baclofen pills side effects how to use lamisil for ringworm buy clomiphene citrate tablets online pharmacies viagra order micardis from canada without prescription propecia drug class buy methotrexate bulk cheap bentyl sale uk purchase clozaril online no prescription alli weight lost can you buy avalide prescription perscription buy brahmi boots pharmacy lipitor pricing from canada lozol from canada benadryl for daily use canada buy voltaren australia buy sinequan online no prescription united states canadian alliance terminals inc bc canada get actoplus met las vegas tegretol 40mg tetracycline online without a prescription cheap lioresal india can you buy norvasc without cheap what is the ionic formula for the compound lithium chloride what does ampicillin treat purchase cheap order lamisil online to buy didronel baclofen tablets dosage paroxetine hcl 20 mg. mylan procardia online coupon code buy lady era quick buy tramadol overnight delivery no prescription canadian alliance of student associations colleges hair loss forum where to buy proscar order viagra online without a prescription echeck what is the generic name for bactrim ds topamax tablets buy robaxin discount medications cardura online cheap can i double alli dose is there a generic drug for ciprodex new viagra products walmart drug prices generics maxalt 5mg tablet generic 30 mg purchase actos no prescription paypal ranbaxy caverta 100 đˆ?đˆ‡đˆ? do i need a prescription for viagra in canada etodolac side effects skin buy azulfidine online amazon motilium brands india dog allergy medicine benadryl buy eulexin in uk como tomar xerograx 120 mg what is the cost of testosterone replacement therapy pharmacia santa fe new mexico how to get pamelor in australia india adderall no rx zyprexa reviews patients online advair diskus with no prescription is there a drug comparative to pariet doxazosin no prescription compare prices diclofenac gel cheap uk buy lantus visa is generic fincar available in usa yagara shipping overseas how many rexall pharmacies are there in canada augmentin intravenous dose children zenegra wanted online review zanaflex discount coupons cafergot generic release date what is the molar mass for fluoxetine (c16h16f3no) order online no prescription buy adalat lexapro 40 mg too much crestor generic in us side effects of arjuna celebrex price in india can you buy advair diskus online canadian buy generic lisinopril with bonus azithromycin single dose half life premarin sales 2010 proscar euro drug how to take mifepristone and misoprostol orally plan b generic brand side effects buying propecia in australia costco pharmacy brafix price best generic alesse review micardis generic brand order singulair 120 mg ginseng price in korea mupirocin ointment buy uk lipothin mg price buy prograf next day buy cialis jelly in usa caverta 100 mg reviews where can i buy 100 pure hoodia what is the dosage for valtrex for herpes mail-order erythromycin hoodoo drugstore band ciprofloxacin hcl 500 mg dosage ventolin inhalers sale uk prescription is there a generic viagra pill free coupon for amaryl brahmi canada head office what are the long term side effects of arimidex weight loss injections uk benzac looking for pariet tablets used discount pharmaceuticals myspace eulexin perth australia canada drug pharmacy scam cozaar generic equivalent is tinidazole to purchase without a prescription where can i buy absolute acai berry in canada how long does it take for neurontin to start working is there a drug comparative to sumycin differin gel drug class allegra prescription cost prednisolone and cough medicine phentermine canada pharmacy what is doryx dr 150 mg azithromycin z-pak sinus infection delete facebook search history pravachol prices cvs where to buy domperidone top 10 online amaryl sites buy cialis jelly in uk how much does imitrex cost with insurance medrol brand name internet phamacy colospa pas cher italie acai berry shopping tambore where to amitriptyline pharmacy cheap kamagra sales in uk cabgolin online without rx serpina where to get most used site to buy viagra avodart reviews users where to buy ashwagandha in toronto trandate drugstore zenegra online forum buy birth control pills uk 118 118 fancy dress brand name celadrin online buy seroquel online with no prescription my brand levitra coupons ciprofloxacino cinfa 750 mg prospecto prednisone dose for skin rash side effects of azathioprine drug what is allopurinol given for buy lamictal pills buyers of singulair canada viagra at tesco pharmacies brand advair diskus prescription only side effects of omnicef in infants gyne-lotrimin pharmacy prices list purchase allicin prandin 2 mg tablets artane online overnight donde puedo comprar nymphomax flagyl side effects in dogs keflex side effects headache omeprazole side effect dry mouth urispas sale voveran sr ships from india trial erection packs 1 shopping non generic bactrim health canada myambutol buy actos cheap prescription buy finast boots pharmacy does prilosec otc cause weight gain promethazine codeine syrup maximum dosage generic lasix best place to buy revatio remeron 30 mg 28 tablet fiyat” artane castle shopping centre address buy cardizem in ireland betnovate scalp application buy online what is prevacid pills used for does prilosec affect birth control pills topamax canada online no prescription side effects of xeloda 500mg do i need a prescription for mentat ds syrup buy cefadroxil perth australia buy clonidine line cytoxan buy on line inderal usa cvs prices order glucophage no prescription fluoxetine with no rx can you buy zithromax in the uk generic for plavix from canada chloromycetin eye drops for cats diamox tablets wikipedia common side effects of hydrochlorothiazide where can i buy clomid in canada infant motrin generic buy augmentin fast shipping comprar glycomet pela internet buy lasuna singapore avapro canada no prescription evista prices costco amantadine 100 mg side effects female sexual side effects of cymbalta cheapest minocycline in the uk singulair not generic where to buy tenormin periactin pills online in the australia order paroxetine online purchase 1 pharmacy adalat cod buy vermox with mebendazole best site to buy probalan best prices prandin online what is the difference between advil and aleve advair diskus legal us who makes voltaren cream order zyvox overnight kytril discount reglan pills for dogs didronel prices at costco insulin pump nhs lov cost zebeta cvs generic lipitor cost where can i get some plavix lipitor prescription canada side effects of nitrofurantoin mono mcr irbesartan spc purchase buspar lowest price inderal comprar purchase januvia otc combivent generic brand leading biotech and pharmaceutical companies in india buying noroxin in manchester purchasing himcocid online uk blopress for sale asthma attack what to do blue oval pill ert 100 keflex in the uk now pastillas alli precio 2011 where to get arjuna pct order without buy amitriptyline can you buy acticin over the counter in germany nizoral cream cost increasing libido in women naturally average lithium dose hsu ginseng discount code canada drugs nizagara with prescription canadian pharmacy maxalt 10mg acheter une mobicarte orange sur internet buy stromectol usa baby eczema hydrocortisone side effects doxycycline roche precio argentina how to get tadapox on line metformin usan online canadian pharmacy rx cipro for bronchitis dosage lexapro low cost cheap generic liposafe crestor 10 mg wikipedia mentat express canada online pharmacy mentat walgreens mail order prescriptions phone number metformin 500mg tab teva what is himalaya himcolin gel zyloprim online shipping intravitreal triamcinolone injection dose can you buy valtrex otc medications cialis online pharmacy prescription tadalafil citrate powder yasmin medicine wikipedia order styplon online no prescription with a visa flovent reviews for men what does augmentin pill look like paxil drugs buy micardis tablets online abilify generic canada etodolac extended release tablets side effects accutane refills order renagel lowest price cheap clozaril sale uk acticin ordering no prescription viagra super active on line for sale no script amoxil dosage instructions comprar paroxetine original celexa tablets safe to buy generic advair diskus from uk Purchase abilify 5 mg prometrium no prescription reviews best price for danazol how to take clomid mg online sale of elocon beconase nasal spray pregnancy buy anafranil online no prescription united states canada pharmacy online valium chloroquine discontinued where to buy pilex drugs online robaxin on line in the uk cefadroxil prices best place to buy rogaine 2 can you get high from artane comprar retin-a ge portugal a cosa serve il fucidin crema arthrotec side effects weight loss famvir canadian pharmacy where to get purinethol pct Purchase cialis 10mg tablets ropinirole dose online sale of dostinex cheapest ventolin inhaler uk azithromycin 5 day dose pack dosage where to get lanoxin plavix online no rx stupid people;s guide post cycle therapy buy mentat ds syrup inhaler canada buy cheap orlistat uk best place to order bupron sr in us where can i buy trimethoprim beat way to order aricept need prescription for viagra canada exelon for sale usa ambien side effects long term use phenergan rxlist non prescription birth control for women canada drug service. fond du lac cheap malegra fxt usa cost of baclofen buy actos discount zovirax 400 mg tabletas triamterene half life where can i buy vasotec mg what types of proventil are there what is dilantin drugs can i buy over the counter in thailand viagra online buy generic sumycin costco pharmacy albendazole price retino-a cream 0,05 rx drugs like lasix prednisolone in india actoplus met 15/850 side effects ditropan company finax for dogs buy revatio visa best cialis super active prices prescription canadian buy levothroid 200 mcg do i need a prescription for estrace is cialis good for performance anxiety pilex tablete hemoroidi what is the use of shatavari kalpa buy zoloft with lipiblock orlistate cheap 40 mg online accutane cheap buy alesse inhaler canada ceftin shipping overseas buy nimotop no prescription where can i get ceftin vytorin 10/10 tabs phone in order for keftab cheap revia online cheap snovitra super power free delivery drugstore coupon july 2012 buying plendil in manchester valtrex low cost buy haridra online amazon kamagra for you reviews glyset non perscription countries best generic benzac sites interactions between grapefruit juice and nifedipine low cost pravachol quiero comprar minipress i pill snovitra super power website what is seroquel pills used for buy generic augmentin online with prescription medrol pharmacy antabuse pills online in the canada cymbalta tablets information can you buy cialis jelly in ireland tadalafil how much will coumadin cost where can i buy letrozole in the uk brand cialis drug in germany pharmacy looking for free viagra non prescription bupron sr pharmacy cheap finax 100 mg viagra over the counter cvs kamagra generic canada dilantin 100 mg cost hytrin cost comparison cost of lithium polymer batteries buy terramycin pills in the us generic ventolin us craigslist usa san francisco buy provera medroxyprogesterone 10mg generic without prescription seroquel for men in usa where to buy motrin with amex best online pharmacy generic stromectol paroxetine comprar can you buy januvia online viagra onde comprar no brasil capoten delivery how to get rumalaya drug cheap liposafe free delivery atorlip-5 medication side effects o uso de sertralina engorda buy aricept 100mg online florida cefixime generic cialis no prescription india is benicar better than atenolol astrazeneca seroquel discount canadian alliance of student associations twitter order tadalis sx no prescription buy cymbalta patch trileptal reviews side effects of metronidazole for tinidazole ethionamide without prescription zestoretic lowest price online pharmacy online course philippines vermox on line in the india my sinemet coupons rumalaya gel shop net canadian family law guide liv scale of costs revista online jequiti tretinoin 0,05 order in the us alli weight loss compare prices ampicillin sulbactam dosage pregabalin vs gabapentin weight gain canada buy effexor xr online purchase brafix is it safe to order allegra buy promethazine codeine online where to purchase seroflo nebenwirkungen haldol 10 mg where can i buy cytotec in usa what is lopressor sr what does phenergan contain allergic didronel overnight delivery where can i get calan no prescription torsemide sale lopid sublingual dosage buy online finpecia generic allopurinol tablets 100mg medicine how long does it take for ventolin inhaler to work cost of rhinocort without insurance can zanaflex make you gain weight prednisolone pharmacy prices list generic from citalopram how to use maxaman generic depo provera injection methotrexate cheap price buy aricept usa overnight delivery alli stock shortage uk diflucan cost with insurance avodart uk prescription can you get high off isoniazid how much does robaxin cost without insurance metformin hcl er 1000 mg side effects cheap arjuna pills cabana drugs pharmacy buy levothroid overseas what does decadron aciphex from china calan order online what does trazodone do to you best place buy acivir pills atarax 10 mg dosering austin biomedical alliance is there a generic for singulair 5mg where can i get some provera order diarex pills fast zanaflex delivery can topamax tablets be crushed levaquin lawsuit in canada epilepsy topamax forum canadian online ampicillin without a script cod ampicillin online forum cheapest drug avalide can you buy xenical over the counter uk suhagra over the counter india compound bendazol and hydrochlorothiazide capsules birth control pill without prescription doxycycline and lactic acid bacillus capsules for acne mail-order allegra augmentin shop net benemid from usa generic elimite permethrin cream lanoxin shelf life buy_clomid_online_using_paypal hydrochlorothiazide tablets buy acticin greece zyrtec sale awam ki adalat facebook actoplus met over the counter drugs suhagra usa resources for crestor exelon suppliers overseas usa today tamoxifen order arimidex no prescription buy cheap allopurinol without a script atorlip-5 online order euro pharmacy online retino-a cream 0,05 costco billig relafen online kaufen what is fluoxetine mg used to treat finpecia no prescription canada augmentin mail order india levaquin 100mg tablet nizoral shampoo 100ml 2 law and order livia tellez topamax film tablet 50 mg 60 tb most reliable place to buy atacand online celebrex 200mg cap searle lasix diuretic pills cheap alesse online drug altace refills buy lozol online canada no prescription why is nitroglycerin explosive lynoral without insurance side effects of anacin tablets seroquel cheap mexico pharmacy revia online australia can your buy professional in ireland cialis online shuddha guggulu generic wikipedia drugs buy relafen no prescription propecia lawsuit texas zyprexa prices uk bactroban nasal ointment 3g best anxiety medication for weight loss medicine colchicine tablets can i make deltasone clomiphene side effects male nizoral anti dandruff shampoo side effects lexapro 10 mg price how to get cymbalta coupons bupropion tablets 150 mg buy seroxat tablets can i make levitra super active cialis sublingual sale tadalafil online pharmacy canada legal discount buy aceon diclofenac misoprostol combination reviews for premarin cream lamisil 250 mg tablet 28 tb where to buy ginseng powder where to buy alligator meat in louisiana crawfish buying diovan using paypal buy skelaxin 10 buy indocin with visa purchase paroxetine on line in usa how much do aciclovir tablets cost entocort steroid use west indian alliance can i get omnicef hydrea pill shortage alcohol and azithromycin cost of synthroid in usa buy viagra online nz buy aldactone pfizer spironolactone bisoprololi fumaras levitra plus overnight delivery famciclovir dosage for herpes zoster where is bora bora resorts does taking prometrium cause weight gain cheap kamagra jelly sale to buy generic viagra in the uk. prilosec over the counter where buy antabuse without a prescription from canadian pharmacy walgreens discount rx card phentermine slimming tablets uk get lithium las vegas order prescriptions online india online forum prescription benadryl purchase my renagel coupons zebeta tablets from buy tadapox perth australia buy online drug with paypal prednisone pharmacy order cost of premarin 1.25 mg western drug differin lerk sildenafil precio mentax not generic ciprofloxacino cinfa 500 mg where can i buy duetact generic cialis sample pack post cycle therapy remeron buy xalatan mg can u buy voltaren over counter tamoxifen without a prescription torsemide uk next day delivery can you get high from snorting imitrex can you get minomycin cheap us online allopurinol pharmacy can you get high off diclofenac sod ec cost of olanzapine at walmart what types of levitra are there cheapest lasix online trimox generic equivalent over the counter carafate best place buy anafranil pct cost of cipro prednisone prednisolone dogs acivir pills 5mg tablets canadian healthcare association directory dipyridamole looking for buy septilin boots pharmacy prescription drug called mobic naproxen 250mg tablets kamagra soft rx kroger pharmacy lexington ky beaumont sildenafil 100mg side effects cheap buspar overnight buy epivir-hbv online viramune nevirapine side effects aspirin western australia lady era without script ciprofloxacina bula ev reglan without self being are generic viagra safe alphagan on line in the usa xenical drugs orlistat buy ranitidine hong kong brand isoniazid buy premarin side effects 625 mg plendil canada head office health canada colospa is it safe for humans to take clavamox extendaquin canada overnight delivery what is toprol xl side effects acquisto bactrim sicuro online Purchase bupropion 200 mg buy mifeprex online pharmacy mircette generic wikipedia drugs meclizine roche precio argentina aslene xepa buy vasotec online at canada pharmacy triamcinolone nasal spray coupon can you buy augmentin over the counter in spain viagra per nachnahme bestellen zerit price india viagra sublingual online overnight canadian pharmacy association books nizoral shampoo 2 reviews tretinoin 0,05 uk brand name cytotec lawsuit generic lincocin usa pharmacy how to purchase nolvadex online zetia sales generic maxalt overnite shipping se puede comprar viagra sin receta en espa“a synthroid symptoms side effects buy sinemet in ireland provera dose homes for sale allison park pa 15101 cardura usa cheap genuine robaxin online adipex vs phentermine diet pills amlodipine besylate 5 mg suppliers of bystolic in us seroquel quetiapine 25mg side effects big sky pharmacy miles city midamor manufacturer peractin india elavil echeck generic uk paypal flagyl er best place to buy nitrofurantoin is flexeril available in the uk baclofen prescription cost can you buy claritin d kamagra oral jelly 10 mg medrol 100 mg comprime buying acticin from canada no prescription buy viramune paypal side effects of thyroid medication trazodone no prescription zovirax 400 mg filmtabletten januvia online with out prescription what drug category is cialis buy over the counter trazodone online uk version of cialis professional can you get hives from nexium diovan sales pharmaceutical cheap hyaluronic acid serum lexapro in mexico blood pressure coversyl medication how to get prescriptions filled in canada allopurinol tablets purchase on line what is best antibiotic for uti buy tetracycline online with pharmacies where to buy viagra in the usa mercaptopurine side effects sun best prandin prices what is periactin 4 mg used for long term prednisone effects atorlip-10 women buy azithromycin uk boots buy ciplox online usa flonase cost in canada sarafem 40mg can you buy diamox peru online generic paxil order actoplus met online in usa pharmacy lexapro vs celexa anti anxiety medication online pharmacy where to buy grifulvin online canada discount atacand 32mg wellbutrin sr capsules chlamydia over the counter treatment lov cost valtrex Purchase buspar 30 mg us online pharmacy no prescription viagra super active overnight shipped buy clomid canadian pharmacy paxil lidtke l-tryptophan reviews pharmacy escrow new name how many motrin pm does it take to overdose cefixime 200 mg tablets what does metoclopramide do retin-a 0,025 paypal physostigmine baclofen overdose accutane women buy canada online pharmacy review alli generic orlistat luvox cr side effects reviews canadian pharmaceutical companies ontario metoclopramide mechanism of action side effects of estrace tablets generic propecia how to get propecia cheap non prescription doxycycline is there an over the counter medicine for singulair arimidex tablets for purchase cheap relafen free delivery where to buy reglan mg buy heartworm medication no prescription is it legal to buy clomid buy canada no prescription for grifulvin v xanax pills for sale online what does ortho tri-cyclen indian generics online triamterene does enzyte really work reviews diovan hct maximum dosage plavix pharmacy abilify prescriptions patient their buy viagra super active online at canada pharmacy buy generic singulair canada valacyclovir vs. acyclovir side effects buy procardia for daily use claritin anti allergen pillow reviews cheap ophthacare free delivery buy dulcolax paypal is tinidazole better than flagyl side effects of minocycline 100mg capsules augmentin community acquired pneumonia best long term medication for anxiety flexeril 10mg reviews where can i buy astelin in canada betapace india what antibiotic is similar to keflex micronase discontinued buy revia in india online indian version of viagra where do you buy estrogen pills 100 mg cialis jelly ampicillin without a script mg discount levitra plus in the uk now cabgolin dose long term side effects of innopran xl cheap zestril 100 mg simvastatin 40 mg tablet lisinopril canada prescription neurontin pills medicine sandoz finasteride 1mg can you buy atarax over the counter relafen cheap uk tadalis sx usa sale soft viagra vs viagra beconase aq online cheap pletal 100mg tabletten preisvergleich nolvadex usa buy pulmicort hong kong online without pill identifier pictures xanax where is the abana river depakote buy online australia best online pharmacy review no prescription can we trust betoptic online albendazole generic australia 1 drugstore online generic glyset switzerland comprare viagra on line opinioni strattera looking for methocarbamol tablets usp 500 mg brand cialis rx prometh codeine syrup high order cytotec rx bull 100 sildenafil citrate for men is it illegal to order generic oxytrol alcohol and erythromycin tablets how long does dostinex take to stop milk production citalopram without insurance where to buy diarex hydrochlorothiazide nursing indications buy trileptal from mexico online atarax pill shortage tamoxifen online uk buy nolvadex where can i buy phentermine online over counter drug similar protonix floxin 100mg cheap purchasing bupron online benzaclin gel without prescriptions maximum safe dosage of motrin top 10 online plavix sites cymbalta medicine online order premarin without prescription rogaine 5 legal us buy amitriptyline online canada no prescription order ephedraxin lowest price buy valtrex for daily use levitra side effects high blood pressure reputable online pharmacy mexico donde comprar cialis barato amantadine use for dogs cheap entocort buy online is depakote better than lamictal mcnallys pharmacy 365 can you buy levothroid over the counter allopurinol australia azithromycin price-mercury drug what is propranolol 40mg tablets quiero comprar hydrochlorothiazide caverta usa pills cheap drugs canada protonix is betnovate a prescription drug unisom overdose mg coumadin discount generic grifulvin v for sale on line can you buy revatio benfotiamine roche precio argentina keflex alcohol effects viagra super active 5mg tablets buy pyridium in india online fast fml forte deleviery levlen side effects nausea letrozole femara side effects plavix spain naltrexone to treat ms herbal viagra for women uk aciclovir uk boots western drug atrovent malegra fxt over the counter astrazeneca seroquel generic prednisone 10mg tablet pariet online pharmacy uk buy atorlip-20 online overnight legal buy plendil online canada online florinef purchase buy canada cheap accutane cheap amaryl 100 mg que contiene las pastillas amsa fast neural enhancement drugs antabuse without a prescription research grade floxin aciclovir tablets bp 200mg cara pakai cytotec misoprostol is aleve available in canada neurontin discount no prescription buy female viagra online reviews med cab ethionamide buy online viagra india ultra low dose lexapro best sex drugs in india tetracycline pas cher imitrex prices cvs viagra online order fucidin online in canada seroquel pills online in the australia online pharmacy himcolin paxil side effects rxlist suprax uk buy buy abilify online at canada pharmacy purchase lexapro lowest price pharmacies alphagan brimonidine ophthalmic purchasing inderal online betnovate to buy in australia buy actos mg onde comprar topamax cholestoplex price best price buspar generic seroquel us buy torsemide singapore dosis dostinex 0.5 mg ventolin over the counter india order benemid online uk shop order suprax online generic generic high blood pressure medication list buy zestril next day can you buy kytril ranitidine new zealand shoppers drug mart canada post holiday hours torsemide 100 mg emsam online pay paypal robaxin online cheap buy epivir-hbv usa is mail order cafergot safe side effects of effexor xr in women low cost cafergot prednisolone acetate ophthalmic suspension price desyrel side effects uk brand viagra mail order india how well does propecia work terramycin delivery london generic valtrex canadian pharmacy fast online prescriptions buy bystolic without rx is tretinoin cream usp good for acne lisinopril echeck buy spironolactone cream cleocin gel mail order india order elocon overnight best place buy zyprexa getting sinemet in australia canada drugs cozaar with prescription buy xanax london avodart tablets online altace without a script sustiva online cialis sublingual 100mg buy augmentin medication information can you order famvir non perscription pharmacy online ratings can you buy viagra professional in ireland increased alcohol use on cymbalta weight loss rosuvastatin italiano where to purchase alligator buy lithium inhaler canada ordering brand viagra cialis levitra zocor for dogs buy american ginseng uses and side effects suhagra no prescription needed canada buy cipro med cab kamagra gold indomethacin 50 mg cost decadron canada overnight delivery stopping seroquel xr best prices for claritin alli express canada ventolin inhaler 100 mcg dose long time side effects propranolol nexium drug test where can i buy nizoral ad fluconazole 150mg boots is lamisil over the counter pill finpecia online uk mail order generic ortho tri-cyclen can i get singulair atorlip-10 drug class safe online pharmacy sites canadian prescription drug sales snovitra super power billig kaufen arimidex india pharmacy can you get prazosin buy cheap cialis usa hydrocortisone acetate side effects buy erythromycin 500mg ordering cymbalta online 25mg viagra for free minomycin tablets acne ordering midamor here in canada best no prescription pharmacy can i get plavix for free get prednisone las vegas emsam lawsuit settlements arimidex coupon code generic name for acivir pills where to get carafate pct what is arimidex drugs remeron increased anxiety levitra mail order pyridium low dose birth control buy nimotop hong kong discount generic vermox anthelmintic seroquel generic available in us skelaxin doctors online serpina spain what are the side effects of motrin 600 prometrium legal in england cheapest cardizem in the uk can you get rumalaya over the counter exelon tablets 40mg allegra tabletas de 180 mg purchase abilify 4 pharmacy does alli affect birth control pills forum buy prednisolone online buy acivir pills drugstore elimite delivery buy dipyridamole new zealand online how to get didronel in australia is baclofen a non narcotic acivir pills pas cher italie air max mens trainers where to ciplox generic kamagra where can i order brand advair diskus buy cleocin t online xanax uk price cipla finpecia wellbutrin drug schedule where can you buy viagra in canada better than vasotec erythromycin 500 mg triamterene without script best place to buy metformin without a prescription how much does suprax 400 mg cost clomid 100mg with metformin buy minocin quick canadian compendium pharmaceuticals specialities friends of the arava institute what does terramycin how to order duetact where can you buy terramycin periactin tablets cats buy diflucan online free shipping florinef looking for donde comprar desyrel nootropil to buy from europe crestor on line in the india zoloft pharmacy prices list herbal products suppliers in usa sinemet 100 25 costo retin a micro online pharmacy gabapentin weight gain side effects esomeprazole magnesium dihydrate stability trental 10 mg is entocort legal in uk herbal viagra for women australia plavix no prescription overnight delivery can you get an online pharmacy degree there generic coreg cr what class of drug is artane no rx female cialis online discount atomoxetine order strattera 20 Purchase abilify 20mg side effects of accutane and alcohol ceftin discount medications levothroid prescriptions order ashwagandha cheap paroxetine long-term usage billig pravachol online kaufen himalaya pilex ointment reviews is it illegal to order generic zocor citalopram weight gain nhs reviews on celexa for ocd is there a shortage of levitra feldene for men in usa buy lexapro from mexico buy cafergot online australia side effects of seroquel xr 400mg is canadian generic cymbalta safe where to buy genuine kamagra what is relafen side effects micardis 80 mg prices amantadina purchase ceftin on line in uk prilosec drug class minocycline 10 mg cost where cane i buy accutane forum buy desyrel online from usa canadian periactin best otc inhaler yagara dosage too high current price lopressor top 1000 games in the world zyprexa 40mg costco reading glasses abilify roche precio argentina entocort enema canada viagra online perth w.a motrin now co uk citrato de clomifeno 50 mg comprar lopid online can i buy flagyl online meclizine 25 mg reviews viagra plus bonus pills como comprar antivert pharmacy has best price ralista xenical drug in mexico pharmacy pharmacy mexico hyzaar pfizer viagra discount from where to buy viagra in india best arimidex prices indocin generico online nolvadex buy mexico what does zoloft make you feel like can depakote get you high can wellbutrin interfere with birth control pills calcium carbonate online order blount discount pharmacy bmh torsemide discount medications is digoxin available over the counter buy mevacor online safely florinef on line no script tetracycline suppliers in india amaryl medication cost order danazol online with visa herpes transmission prevention valtrex canada drug store prescription how much promethazine codeine cough syrup to get high what is the normal dose for cardizem what is the medication levaquin 500 mg. for is there a generic available for crestor do people abuse zanaflex viagara falls broadway is generic tinidazole available in usa atorlip-5 brand positioning diltiazem from europe nizoral maximum dosage where to buy benadryl in hong kong acheter requip pas cher buy paroxetine hydrochloride china buy lasix 100 mg no prescription acute asthma attack asacol for purchase goldshield eltroxin shortage order augmentin uk pharmacy ciprofloxacin online uk alli coupon 2011 amantadine no prrescription comprar evista portugal generic actos release date pharmacy can we trust amitriptyline online buy alligator gar lowest best place to buy red ginseng antivert medicines prescription dosage 100mg zoloft first time buy tretinoin 0,025 capsules order coversyl pills boots pharmacy summer placement login canadian pharmacy erythromycin topical gel strattera online pharmacy uk clavamox for cats side effects viagra plus delivery prazosin uk buy where to buy prednisolone online usa bekomme viagra ohne rezept effexor xr reviews depression cabana drugs antiarrhythmic buy trazodone online cheap where to buy levaquin ointment generic amitriptyline cialis sublingual sale online pharmacy prescription metronidazole side effects palpitations tenormin buy online australia zyprexa medication online mexican pharmaceutical companies no prescription pamelor sale generic medicine for actonel green line pharmacy review what is inderal medicine for buy altace in the usa without a prescription mexican pharmacy no prescription forzest ampicillin to buy in the usa without a prescription stopping prednisone without tapering orlistat over the counter bmj buy over the counter cialis professional online costco pharmacy styplon price is siberian ginseng better than korean ginseng best erectile dysfunction drugs vantin delivery uk cheap genuine buspar online viagra side effects on blood pressure can i make cephalexin advair hfa vs diskus z pack side effects diarrhea comprar diclofenac en argentina order finax cheap acquistare dapoxetine in italia tadapox pharmacy coupons buy sarafem fast shipping list prescription drugs uk hydrea prices cvs get viagra now diovan express canada liquid flonase review over the counter ringworm medication for kids brand advair diskus online forum buy cheap generic alli 84 paypal best sominex prices where to find ashwagandha prednisone withdrawal nausea can order artane online cialis super active without prescriptions vytorin and eating grapefruit discount canadian pharmacy compazine what is protonix rhinocort aqua uk diltiazem mist canada robaxin low cost deltasone australia what is viagra like to use cheap ayurslim uk nombre generico kytril buy generic digoxin online with prescription how to import dapoxetine fertomid brands india generic wellbutrin sr bupropion buy baby aspirin 81 mg silagra lowest price purchase bupron online no prescription augmentin 1000 cena prednisona alonga tablets can you buy albendazole canadian drug store wellbutrin xr vs xl side effects of glucophage 850 mg buy florinef low cheap price mexican zofran discount cheap valtrex sale uk micardis delivery best price on energizer ultimate lithium craigslist new york apartments for rent is it illegal to buy rx online provera prix en pharmacie en france best place buy neurontin cheapest ventolin inhaler what is apo-amitriptyline 25mg used for buy antibiotics online fast delivery advair diskus cost comparison female viagra usa cvs prices too much synthroid cause weight gain how to take yasmin 21 pills prilosec rx side effects minocycline prices at costco zoloft and pregnancy category buy speman from canada wellbutrin sr from europe buy tamoxifen generic citalopram medication weight gain buy no prescription bentyl online lozol no prescription needed generic micardis buy canada baclofen side effects in elderly buy clomid online no prescription cheap buy olanzapine from canada naltrexone information leaflet ciprofloxacino normon 500 mg prospecto buy flovent hong kong asthma cure is singulair available in the uk where can i buy alli in canada drugs vytorin 10 10 price ketoconazole tablets usp 200 mg online pharmacy epivir-hbv what is ic valacyclovir hcl 1 costco pharmacy benadryl price doxycycline medication side effects xbox live pas cher 12 mois anafranil ordering online pharmacy generic tulasi usa pharmacy tamoxifen generic nolvadex no script proventil mg roxithromycin spain over counter can you buy cymbalta in ireland top ten best drugstore makeup products purchasing grifulvin v online uk where to buy mentats fallout 3 testosterone cream side effects cheap suprax no prescription what is lexapro prescribed for how to use ayurslim medrol online in usa diplomat pharmacy lipitor lopid medication where to buy viagra pharmacies canada buy actos with online canadian pharmacy prescription retin-a ge online uk levitra generic release date buy bactroban in australia buy cheap inderal using pay pal safe buy sominex online lexapro 20 mgs tadalafil dosages what is nolvadex used for by men research grade caverta nitroglycerin ointment for sale se puede comprar viagra sin receta en chile flovent inhaler for sale viagra 100mg prijs price increase danazol apcalis sx tadalafil oral jelly generic benadryl safe pregnancy brand name cialis line femara cares discount card vasodilan drug schedule erection packs 2 usa pharmacy plavix tab 75mg clopidogrel lisinopril 40 mg diamox prescription australia underactive thyroid medication list where van you buy viagra over the counter in canada caverta uk next day delivery most common side effects of prednisone erectile dysfunction drugs without prescriptions tofranil uses and side effects tofranil maximum dosage most common pharmacy drugs used list of tesco stores selling himcocid how much does wellbutrin sr cost ventolin hfa common side effects dostinex plm indian generics online levitra super active omeprazole capsules uses can i make plavix comprar zenegra original en madrid aciclovir tablets over the counter generic himcolin drug schedule crestor comprar subject:"canadian pharmacy: viagra cialis !!" airol retin-a uk where to buy evista online canada generic finasteride australia buy aleve 20 retin-a ge in croatia asacol rx generic uk paypal benemid albendazole chewable tablets spc viagra online in usa tramadol 50mg side effects zestril pharmacy prices list combivent generic medication himcocid online pharmacy uk negative side effects of testosterone therapy plavix over counter drug kamagra wiki nederlands is zantac a prescription drug buying lamisil using paypal how much does generic plan b cost at walgreens azulfidine mail order buy alphagan online without prescription where to buy protonix mg paroxetine drug classification fertomid express canada free micardis coupons what is the difference between proventil and proventil hfa goodrx api how to import micronase penegra tablets review buy strattera generic cialis sale uk paxil dosage too high metformin 500 mg pregnancy average cost of chloroquine bupropion xl costco international federation of pharmaceutical wholesalers ( ipfw ) wal mart pharmacy online refill horned dorset puerto rico rincon differenze tra viagra cialis e levitra shatavari buy canada cheap uk reviews kamagra online acivir pills without prescriptions canada order risperdal cozaar peak sales blood pressure what is calan tablets approved pharmacy fluconazole without a prescription where to buy provera medrol pills sweat what is doxycycline hyclate 100mg prescription drug levitra super active generic benicar available usa what is motrin order plavix canada cialis 20mg for sale donde comprar zyrtec noroxin tablets 40mg xenical without a prescription from canada vente de triamterene au quebec super turbo 1000-lithium electric scooter reviews can celexa cause low blood pressure does ceftin affect birth control pills the drugstore coupon code tenormin dosering nexium when to take the medication order abilify online no prescription ventolin coupons free what is brahmi powder floxin tablets side effects ashwagandha uk next day delivery cialis super active 20mg reviews how to order lithium online is there a generic medication for benicar singulair asthma medication generic buy finasteride 5 mg what is abana buy hydromorphone online pharmacy nexium online sales discount canadian pharmacy flonase buy gabapentin online stopping effexor side effects ginseng for sale in the philippines avalide from india which uk site to buy lozol cheap imitrex 40 mg location of celebrex commercial can you prescription buy celadrin without order pyridium overnight redustat orlistat reviews where can you buy hair growth pills what happens if you take 100mg of benadryl what class of drugs is seroquel in us pharmacy online trental diovan hct manufacturer buy vasodilan greece vermox us companies only levitra plus tablets uk buyers of robaxin canada xenical philippines how much insurance ombudsman northern ireland trial erection packs 2 pharmacy online do some aftermarket viagras work cicloferon aciclovir suspension canada drugs emsam with prescription cheap drugstore primer myambutol next day prevacid mg no prescription elomet during pregnancy menosan dose atacand direct pharmacy buy zebeta 10 how long does it take for methotrexate injections to work how long do azithromycin side effects last prevacid looking for elocon cream for sale will anastrozole reverse gyno phone in order for oxytrol ultra low dose doxycycline canadian anacin tablet buy wellbutrin sr pills online buy cialis soft pills in the us shallaki to buy from europe aciphex without script can you order ophthacare clomid 40 mg dose buy antibiotics online for dogs how to buy diamox in london what is vegetal vigra buy hoodia gordonii uk ditropan cheap uk where can i buy doxycycline for dogs nolvadex now co uk pulmicort without insurance comprar flovent online what bacteria does zithromax cover accutane results in a month cipla generic viagra review order viagra plus overnight can you buy grifulvin v drugs dosage what is alliteration used for in poems discount arthritis colchicine mg nitrofurantoin 50 mg tablets side effects plavix rx

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Forum wydarzeń
Z uniwersytetu
Numer 98/76 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start.


W aptece.

(Ewa Sitko) Pani, Magdo, za oknem ostatnie dni pięknej, złotej jesieni. Nad dachami domów coraz częściej unoszą się dymy. I myśl, która jak dym z komina wychodzi „wąskim gardłem”, a później zatacza coraz szersze kręgi. Najpierw pomyślałam o tym, co chciałabym „spalić” w moim życiu, czemu pragnęłaby nadać inny stan skupienia, co mogłoby przybrać chociażby kształt dymu, a przez to stać się nową jakością. Ale w chwilę później myśl zaczęła pęcznieć – nowa jakość to nie zawsze dobra jakość. Idąc dalej tropem tej metafory - przecież czasem spalając zanieczyszczamy środowisko. W tym momencie uświadomiłam sobie, że jeżeli pozwolę myśli rozrastać się to trudno będzie skupić uwagę na jakimś jednym aspekcie „jesiennych zagadnień”. Z czym Pani, Pani Magdo, kojarzy się jesień ?

(Magdalena Bucior) Pani Ewo, ta rozrastająca się myśl wskazuje na złożoność życia i wielość jego wątków. Dobrze, że tak jest, bo dzięki temu zawsze będziemy miały temat do rozmowy. We mnie jesień wyzwala (i na pewno nie jestem w mniejszości) myśli o przemijaniu, pożegnaniach i… samotności. Właśnie tę ostatnią chciałabym uczynić bohaterem naszej rozmowy. I zaraz nasuwa mi się pytanie: czy opisywanie samotności jako smutnej, niepotrzebnej lub przygnębiającej jest rażącym uproszczeniem tego stanu czy raczej lakonicznym opisem jego istoty?

(E) Jestem przekonana, że jest to bardzo duże uproszczenie i w związku z tym nie wyczerpuje natury zagadnienia. Doświadczenie ludzkości wskazuje, że samotność dla wielu jest ścieżką rozwoju duchowego i doskonalenia. Przy czym to ostatnie doświadczenie ma służyć nie tylko temu, który wybiera samotność, ale również tym, z którymi przyjdzie mu się w życiu spotkać.

(M) Opisałabym taką rzeczywistość tak: Byłem sam, ale nie czułem się samotny.

(E) Ja dopowiedziałbym: Byłem/jestem sam, aby pełniej, mądrzej być z innymi. Przypomniała mi się taka powiastka: Na samotnego wędrowca napada rozbójnik. Przystawia mu karabin do głowy i krzyczy: Stój! Kim jesteś? Dokąd idziesz? Wędrowiec nie odpowiada na postawione pytania, ale udaje mu się przekonać rozbójnika, aby nie robił mu krzywdy, ponieważ będzie go wynagradzał za zadawanie mu tych pytań za każdym razem, gdy się spotkają. Piękna metafora takiego przeżycia, które zmusza nas do postawienia sobie ważnych, wręcz podstawowych pytań i poszukania na nie odpowiedzi. Myślę, że samotność jest przestrzenią, w której właśnie można to uczynić.

(M) Samotność, o której Pani mówi, Marek Aureliusz nazwał „ustronią wewnętrzną” „Nigdzie bowiem nie chroni się człowiek spokojniej i łatwiej, jak do duszy własnej”- pisał. [1] Zaznaczał, jak ważna jest umiejętność wycofania się i samotnego pobycia z samym sobą, wskazywał to jako warunek odnalezienia wewnętrznego spokoju. Współczesny człowiek (oczywiście także farmaceuta) daje sobie za mało czasu na takie doświadczenie. Następstwem takiej postawy jest przeżywanie samotności jako rzeczywistości smutnej, a czasami wręcz tragicznej. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne klasyfikuje nawet wybierane z własnej woli samotnictwo jako jednostkę chorobową [2]. Samotność nieprzyjemna, smutna, niewygodna, taka, której chcemy się jak najszybciej pozbyć, stała się znakiem naszych czasów.

(E) Jak widać mówienie o samotności porusza wiele wątków. Świadomie wybierana jako droga wewnętrznego rozwoju, nie męczy i nie uwiera, choć zanurzenie w niej wymaga, myślę, wewnętrznej dojrzałości i gotowości do wyciszenia. Ta wewnętrzna dojrzałość zwyczajowo przypisywana jest seniorom. Oni posiadają najszerszą perspektywę i na sobie (na żywym organizmie) doświadczyli częściej niż młodzi ludzie samotności z jej różnymi odcieniami.

   Dalej - samotność jako stan, do którego nie dążymy świadomie, ale który może stać się naszym udziałem, wywołując dyskomfort i zaniepokojenie. Marek Aureliusz przekazuje jeszcze jedną myśl „Jeśli chcesz zachować pogodę ducha, nie zajmuj się naraz wieloma sprawami. Pogoda ducha płynie nie tylko z tego, że działa się pięknie, ale i z tego, że działa się mało” [3]. Czasy dynamicznego rozwoju technologii utrudniają nam odcięcie się od wielości bodźców i informacji, a także zobowiązań. Zawsze w kontakcie, zawsze w gotowości. Jestem w stanie wyobrazić sobie, jak trudna jest utrata zewnętrznej stymulacji dla kogoś, kto nie wypracował sobie mechanizmów stymulacji wewnętrznej i uporczywie poszukuje stałych bodźców z zewnętrz. Chce jak najszybciej wyjść ze stanu, który przeżywa jako odcięcie. To ten rodzaj samotności przeżywany jest jako uczucie przykre, które chcemy jak najszybciej zniwelować. Pytanie, dlaczego nie warto tego robić?

(M) To utrata szansy na kontakt z samym sobą. Opowieść o wędrowcu i rozbójniku. Proszę zwrócić uwagę na zwrot „ile razy się spotkają”. On pokazuje nam pewien proces, coś co nie jest wydarzeniem jednorazowym, ale powtarza się. Pozyskiwanie odpowiedzi na ważne pytania to stałe ich aktualizowanie. Mogę to zrobić wyłącznie wtedy, kiedy jestem w kontakcie z sobą. Wtedy nie przegapię tego, że zmieniła mi się motywacja, że już dojrzałem do innej aktywności albo że chcę na przykład odnowić starą przyjaźń. W moim doświadczeniu kilkakrotnie pojawia się smutne uczucie samotności, które jednak staje się przyczynkiem do ważnych konfrontacji. W samotności tego drugiego rodzaju - przykrej, niekomfortowej, warto mimo wszystko trochę pobyć. Bo jakoś tak się potem dzieje, że ta samotność później trochę mniej boli. Osoby, które uporczywie się tego boją, tracą balans, bezkrytyczne wchodzą w nowe towarzystwo, robią wokół siebie dużo sztucznego hałasu, wypełniają sobie czas co do minuty. Swoją postawą prezentują przekonanie, że zewnętrzne działania zagłuszą wewnętrzne wyobcowanie. Taka strategia na życie/przeżycie jest częściej obserwowana u ludzi młodych. Oni mając przed sobą (przynajmniej teoretycznie) długą perspektywę chcą się konfrontować z innymi, sprawdzać własne pomysły. Wykorzystanie siły samotności jest bliższe osobom starszym. One wiedzą, że czas ma swoje ograniczenia i szkoda go im wykorzystywać na zagłuszanie tego, co istotne.

(E) Czym w takim razie jest samotność, jeżeli doświadczać jej możemy w „tłumie”?

(M) To pytanie prowokuje do doprecyzowania języka opisu. Myślę, że adekwatniejsze określenie to "osamotnienie". Ono ma inny niż „samotność” wydźwięk. Chodzi oczywiście o rezonans emocjonalny. Samotność, jak Pani wcześniej zwróciła uwagę, może być indywidualnym wyborem człowieka, który w trosce o własny rozwój tworzy sobie enklawę oczyszczoną z nadmiaru bodźców. To doświadczenie ma pożyteczny i dobry charakter. Przykładem ilustrującym tę praktykę mogą być oferowane przez ośrodki rekolekcyjne rekolekcje zamknięte albo proponowane przez inne organizacje sesje osobistego duchowego rozwoju. Zakładają wyalienowanie się ze środowiska, w którym na co dzień żyje człowiek w celu doświadczenia samotności, która jest „dotknięciem stopą swojej własnej istoty, jest obcowaniem z sobą prawdziwym, w odróżnieniu od wszystkich ról społecznych, od wszystkich "persona", które jak starożytny aktor nakładam, by grać wielość osób w świecie zewnętrznym.” [4] Osamotnienie natomiast jest doświadczeniem przykrym. Zakłada brak kontaktu z otaczającymi ludźmi. Ma też w odróżnieniu od świadomie wybranej samotności często bolesne konsekwencje - „W osamotnieniu czujemy tylko nieuchronny przepływ przemijania, słyszymy szum przechodzącego czasu, nie mając już możności nadania mu sensu zapełniającego jego pustkę treścią działania czy myślenia.” [4]

(E) Chciałabym, myśląc o naszych czytelnikach, przenieść wypowiedzianą przez Panią myśl w przestrzeń apteki. Osamotniony farmaceuta, osamotniony choć nie samotny (zakładam, że ma kilku współpracowników) może przeżywać swoją sytuację w aspekcie społecznym – z nikim nie ma bliskich relacji i żyje w przekonaniu izolacji. To przeświadczenie nie zawsze odpowiada faktom, może też być wyimaginowane. Jego interakcje z kolegami i koleżankami w pracy są ograniczone do niezbędnego minimum. W aspekcie psychicznym nie ma nikogo, dla kogo byłby najważniejszy i wyłączny. Ten aspekt osamotnienia zawsze jest przeżywany w stosunku do konkretnej osoby. I jeszcze jedna płaszczyzna osamotnienia to osamotnienie moralne. Wyraża się ono w odniesieniu do wartości, zasad, celów. Myślę o aptekarzu, dla którego najważniejszą wartością jest służenie pacjentowi, a surowa rzeczywistość rentowności apteki nie zawsze pozwala mu realizować tę wartość. Osamotnienie w tej sytuacji ogranicza możliwości, rodzi bezradność.

(M) Wydaje się więc, że istota problemu skupia się wokół umiejętnego wykorzystania samotności. Takiego postępowania, które nie doprowadzi do osamotnienia albo pozwoli je w wartościowy sposób wykorzystać. Bo musimy tutaj podkreślić, że czasami doświadczamy osamotnienia pomimo wszystko, po prostu nie po drodze nam z ludźmi, z którymi jesteśmy, nie znajdujemy z nimi wspólnego języka, nie ma emocjonalnego współbrzmienia. Co wtedy?

(E) Wtedy też nie musi być źle. Paulo Coelho pisze „Być może lepiej dla nich, że dotrą do granic i zrozumieją jak ważne jest, aby się odważyć, by rozmawiać z nieznajomymi, by nauczyć się, gdzie można spotkać ludzi, aby unikać wracania do domu z zamiarem oglądania telewizji lub czytania książki – jeżeli tak nie zrobią, przestaną dostrzegać jakie życie ma znaczenie, samotność stanie się wadą, a długa droga powrotna do obcowania z innymi ludźmi nie zostanie nigdy odnaleziona” [5] Przykre doznania są szansą (choć brzmi to paradoksalnie), aby widzieć jaśniej, które osoby, wydarzenia i rzeczy są dla osoby istotne. Za kim i za czym się tęskni. Taką refleksję rozumiem jako pierwszy krok do wykorzystania także i osamotnienia w służbie własnego rozwoju. We mnie przeżywanie takiego rodzaju samotności wyzwala gniew, który daje mi energię do zmiany. Można tę energię i wiedzę wykorzystać na przykład planując sposoby spędzania wolnego czasu, w szukaniu w pracy sojuszników lub w takim projektowaniu własnej aktywności, aby zachodziła szansa przeżycia tego, co postrzegane jest jako wartościowe.

(M) Zgadzam się z Panią. Po pierwsze więc trzeba być czujnym, nie lekceważyć pierwszych symptomów. Cienka przesłona między samotnością i osamotnieniem jest utkana z naszych umiejętności komunikacyjnych, z naszej determinacji nawiązywania kontaktu z samym sobą i innymi. Zrzucanie odpowiedzialności na okoliczności czy innych ludzi jest działaniem przeciwko sobie. Po drugie, warto przeprowadzić świadomą refleksję nad własnym życiem w perspektywie myśli Profesor Anny Brzezińskiej - „Miedzy trzydziestym a sześćdziesiątym rokiem życia kształtujemy swój styl bycia, kontakty społeczne, sposób funkcjonowania, które tworzą nasz kapitał na późne lata, kiedy nieuchronnie pojawiają się różnego rodzaju straty” [6]. Późna dorosłość jako czas wysycony wartościowymi spotkaniami z innymi i dialogiem z sobą to efekt długiego procesu budowania kapitału sieci znajomych i przyjaciół, obszarów docenienia i możliwych ról. Aktywność społeczna, kontakt z przyrodą, korzystanie z szeroko rozumianej oferty kulturalnej to takie drogi rozwoju, które budują tarczę przed osamotnieniem.

(E) Powracam do pytania postawionego w tytule naszego artykułu. Wygląda na to, że nie uzyskamy na nie jednoznacznej, precyzyjnej, krótkiej odpowiedzi. Z całą pewnością samotność i osamotnienie nieodmiennie, od wieków, wpisują się w życie. Ważniejsze wydaje mi się więc pytanie, co zrobić, aby doświadczenie samotności lub osamotnienia było doświadczeniem wspólnej (czasami niezaplanowanej, czasami bardzo nieprzyjemnej) wędrówki z wartościowym, choć wymagającym i niełatwym towarzyszem. Świadomie wybierana samotność jako droga rozwoju i osamotnienie, które, choć nie jest stanem pożądanym, ukazuje nam wartość przyjaźni, emocjonalnego współbrzmienia i wspólnie wyznawanych wartości. Towarzysz czy natręt - w dużej części sami kształtujemy odpowiedź na to pytanie.

Ewa Sitko
Magdalena Bucior
[1]  W: Barbara M. Kaja „Psychologia wspomagania rozwoju. Zrozumieć świat życia człowieka” , GWP, Sopot 2010, str.303
[2]  Wojciech Kruczyński  Wirus samotności Prószyński i S-ka 2010
[3]  W: Barbara M. Kaja „Psychologia wspomagania rozwoju. Zrozumieć świat życia człowieka” , GWP, Sopot 2010, str.302
[4]  Jan Szczepański Sprawy ludzkie Czytelnik 1978
[5]  Paulo Coelho „Podręcznik wojownika światła”, Drzewo Babel 2000
[6] Anna Brzezińska, Joanna Janiszewska- Rain „W poszukiwaniu złotego środka”, Wydawnictwo Znak, Kraków 2005, str.151

Filtr     Kolejność     Pokaż # 
Tytuł pozycji
09.2014 - "Wędrówka poprzez, wzdłuż i w poprzek."
08.2014 - "Świat ideałów i świętowanie."
07.2014 - "Rzecz o poczuciu humoru."
06.2014 - "Rozważania o radości życia."
05.2014 - "Marka? Jaka marka?"
05.2014 - "Być jak ojciec, być jak matka..."
04.2014 - "Dyskretny urok zwycięzcy..."
03.2014 - "Zmieniać się, żeby tylko nic się nie zmieniło..."
02.2014 - "A jednak mamy misję..."
02.2014 - "W Anglii świeci słońce, ale to jednak dalej dżdżysty kraj."
01.2014 - "Mija 10 lat..."
01.2014 - "Obrazy w głowie człowieka - jak spostrzegamy świat i oceniamy innych ludzi."
12.2013 - "Satysfakcjonująco, dobrze, doskonale..."
11.2013 - "Pewnego razu do apteki..."
11.2013 - "O reklamie aptek raz jeszcze."
11.2013 - "Obfitość pożądana - świąteczny, prezentowy zawrót głowy."
10.2013 - "Ale to nie to samo, co kiedyś..."
09.2013 - "Komu wiedzę, komu?"
09.2013 - "Hart ducha, odwaga i dzielność."
08.2013 - "List lekarza do aptekarza."
08.2013 - "W blasku i cieniu świętych Kosmy i Damiana."
07.2013 - "Historia jednej apteki."
07.2013 - "Współpraca czy rywalizacja?"
06.2013 - "Zza pierwszego stołu - recepta farmaceutyczna."
06.2013 - "Wakacje farmaceuty. A może na bungee?"
05.2013 - "Praca w aptece, a wizyty przedstawicieli."
05.2013 - "Oddajmy lekarzom to, co "lekarskie"."
05.2013 - "Wobec straty."
04.2013 - "Porady zawodowe w aptekach."
04.2013 - "Trudy i obciążenia - farmaceuta w sytuacji wyzwań."
03.2013 - "Pas brzuszny, czyli jak wygląda porada farmaceutyczna."
03.2013 - "Człowiek w sytuacjach."
02.2013 - "Tabletki podłużne i z rowkiem, czyli co się pacjentowi opłaca?"
02.2013 - "Jaka psychologia jest potrzebna farmaceutom?"
01.2013 - Zza pierwszego stołu - "Tamper evident."
01.2013 - "Konflikt, czy współpraca?"
12.2012 - "Wczoraj, dzisiaj i jutro w perspektywie stylu życia."
11.2012 - "Przedświąteczny apel o lojalność i wiarygodność."
10.2012 - "Każdy ma prawo wiedzieć więcej - informacja w aptece."
09.2012 - "Farmaceuta na tropie sensu i radości."
08.2012 - "Jak zachować energię w sytuacjach rutynowych?"
07.2012 - "O uważności w zawodzie aptekarza - farmaceuty."
06.2012 - "Jak odpoczywać, czyli pytania o to, co urlopowo ważne."
05.2012 - "Z aptekarską dokładnością."
04.2012 - "Dobry początek."
03.2012 - "Specyfika zawodu. Rozważania o pomaganiu."
02.2012 - "W okowach gniewu i w atmosferze złości."
01.2012 - "Ludzki farmaceuta - odmowa jako wyraz społecznej odpowiedzialności."
12.2011 - "O przyjaźni."
11.2011 - "O wyzwalaniu reakcji zwrotnej."
«« start « poprz. 1 2 nast. » koniec »»
Pozycje :: 1 - 50 z 85
  • Z uniwersytetu  ( 3 pozycji )
    Lubelska Konferencja fitochemiczna
    i doktorat honoris causa

        W dniach 26-29.05.2014 r. odbyła się międzynarodowa konferencja zorganizowana przez Uniwersytet Medyczny w Lublinie, Katedrę i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych UM w Lublinie, Lubelski Park Naukowo-Technologiczny i Polską Akademię Nauk.  Było to już 9 spotkanie z tego cyklu, które poświęcone jest aktualnym osiągnięciom w dziedzinie fitochemii i fitoterapii. Zdobyło ono ugruntowaną pozycję, nie tylko w kraju ale także i na świecie. Tegoroczna Konferencja miała szczególne znaczenie, w trakcie jej trwania Uniwersytet Medyczny w Lublinie na wniosek Rady Wydziału Farmaceutycznego nadał tytuł doktora honoris causa prof. dr. Guentherowi Bonn, wybitnemu naukowcowi z Austrii, który badawczo związany jest z lubelską farmakognozją. Warto w tym miejscu dodać, że jest to już 5. doktorat honoris causa wręczony uczonym, którzy współpracują z lubelskim uniwersytetem w ramach badań fitochemicznych. Poprzednio tytuły otrzymali profesorowie: Mirosława Furmanowa, Stanisław Kohlmünzer, Edward Soczewiński oraz Yoshinori Asakawa.
    Dziekan Wydziału farmaceutycznego Uz Oddziałem Analityki Medycznej UM
    w Lublinie w trakcie odczytywania życiorysu prof. G. Bonna
       Celem konferencji jest omówienie najnowszych trendów, obecnych wyników badań nad naturalnymi substancjami biologicznie aktywnymi oraz wymiana doświadczeń odnoszących się do wszystkich technik chromatograficznych i pokrewnych, jak również jest łącznikiem pomiędzy metodami analizy fitochemicznej, przygotowaniem próbek i izolacji aktywnych metabolitów, które są wytwarzane przez rośliny lecznicze.  

       Tegoroczna Konferencja obejmowała wiele kierunków badawczych. Jednym z nich była ocena poziomu rozwoju wysoce selektywnych i wrażliwych technologii analitycznych. W swoim wykładzie prof. dr h.c. G. Bonn (Austria) określił materiały roślinne jako bardzo złożone macierze, których analiza wymaga odpowiednio przygotowanej próbki do oznaczania ilościowego. W ciągu ostatnich lat izolacja i separacja aktywnych składników z próbek naturalnych stają się coraz bardziej ważne. Nowe osiągnięcia w chromatografii umożliwiają odkrywanie niedostępnych dotychczas obszarów. Coraz bardziej w analityce związków pochodzenia naturalnego widać tendencje do miniaturyzacji i przygotowywania próbek w mikroskali, a także w skali nano.
    JM Rektor UM w Lublinie prof dr hab. Andrzej Drop składa gratulacje
    prof. dr h.c. Guentherowi Bonn

       Badanie struktur związków naturalnych jest bardzo istotne z punktu widzenia naukowego, pozwala na identyfikację nowych substancji, których aktywność dotychczas nie została określona. Dla fitoterapii znaczenie ma także metabolomika, która zaczyna być także eksplorowana w tej dziedzinie nauki. Prof. Gerorgiev (Bułgaria)  przedstawił wykład dotyczący metabolomiki i biotechnologicznych aspektów fenyloetanoidów (związki, w których połączenia glikozydowe alkoholu fenyloetylowego acylowane są w części cukrowej pochodnymi kwasu cynamonowego np, werbaskozyd) i glikozydów irydoidowych np. harpagozydu występującego w czarcim pazurze Harpagophytum procumbens. Dla poznania działania związków aktywnych nie tylko konieczna jest informacja o ich strukturze, ale także o ich losach w organizmie.
    Profesor Kazimierz Głowniak – główny organizator Konferencji
       Uczestnicy konferencji także wiele uwagi poświęcili właściwościom mikrobiologicznym substancji roślinnych, wiele abstraktów odnosiło się właśnie do tej tematyki. Dało się zauważyć także poszukiwanie zastosowań leczniczych nowych gatunków roślin wśród których wymienić można: Seseli devenyense, Heracleum dulce, Telekia speciosa, Mutellina purpurea i inne.

       Konferencja zgromadziła blisko 250 naukowców z ponad 35 krajów z całego świata. ■

    dr n. farm. Tomasz Baj  
    fot. mgr farm. Jarosław Widelski
    i mgr farm. Krzysztof K. Wojtanowski

  • Forum wydarzeń  ( 8 pozycji )

    Opieka farmaceutyczna
    - rola farmaceuty
    we współczesnej służbie zdrowia.

       To temat przewodni, jaki towarzyszył uczestnikom VII Ogólnopolskiego Kongresu Młodej Farmacji. Wydarzenie skupiło blisko dwustu studentów, sponsorów oraz zaproszonych gości. W tym roku spotkanie to odbyło się w Krakowie, w dniach 26 - 29 września i wpisało się w obchody jubileuszu 650-lecia założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza.

       Organizatorem Kongresu był Zespół Sekcji Studenckich Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego „Młoda Farmacja”. Zrzesza on ponad 500 studentów i absolwentów kierunku farmacja z dziesięciu ośrodków akademickich w Polsce: Białegostoku, Bydgoszczy, Gdańska, Krakowa, Lublina, Łodzi, Poznania, Sosnowca, Warszawy i Wrocławia. Od 2000 roku Młoda Farmacja pomaga studentom rozwijać umiejętności, poszerzać krąg zainteresowań, zdobywać doświadczenie i nawiązywać nowe kontakty. Jednym z naszych priorytetów jest integracja studenckiego środowiska zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym. Pragniemy podnosić rangę zawodu farmaceuty, kształtować wśród studentów samodzielność, a przede wszystkim pomagać w przygotowaniu do pełnienia określonej roli społecznej. Nasza działalność opiera się na różnorodnych akcjach charytatywnych, społecznych, promujących zdrowie. Organizujemy również wydarzenia naukowe i spotkania z farmaceutami pracującymi w różnych obszarach farmacji. Członkowie Młodej Farmacji to aktywni i świadomi swojej wartości studenci. Rozwój własny, innowacyjność i dążenie do profesjonalizmu to hasła, które nam przyświecają.
       Kongres Młodej Farmacji ma szczególną rangę pośród przedsięwzięć organizowanych przez daną sekcję. W profesjonalny sposób umożliwia wymianę poglądów, wiedzy i doświadczeń. W trakcie Kongresu odbyły się panele wykładowe, a także warsztaty i Konkurs Studenckich Prac Naukowych. Przez te działania staramy się promować rozwój naukowy, a także pomagamy studentom w aktywnym wchodzeniu na farmaceutyczny rynek pracy.

       Wydarzenie zainaugurowane zostało w siedzibie Wydziału Farmaceutycznego UJ CM, przemową prof. dr hab. Jana Krzeka, dziekana Wydziału Farmaceutycznego i honorowego patrona Kongresu. Następnie, w związku z przypadającym w tym roku jubileuszem najstarszej polskiej uczelni, prof. dr hab. Zbigniew Bela - dyrektor Muzeum Farmacji UJ CM wygłosił wykład pt. "Historia krakowskiej farmacji”.

       Tematem przewodnim Kongresu była opieka farmaceutyczna. Opracowana ponad 30 lat temu koncepcja powstała w Stanach Zjednoczonych. Popularna w krajach Europy Zachodniej, rozwija się również w Polsce. To właśnie w Krakowie została ukształtowana po raz pierwszy i w dalszym ciągu jest udoskonalana. W ramach prowadzonych wykładów, Kierownik Zakładu Farmacji Społecznej Wydziału Farmaceutycznego UJ CM, Przewodnicząca Sekcji Opieki Farmaceutycznej PTFarm dr hab. Agnieszka Skowron przedstawiła badania i analizę obecnej sytuacji w aptekach oraz nakreśliła wizję roli opieki farmaceutycznej w polskiej służbie zdrowia, a Prezes Okręgowej Izby Aptekarskiej w Krakowie – mgr farm. Barbara Jękot prezentując sposób funkcjonowania Izby i aptek w województwie małopolskim przybliżyła rzeczywiste problemy i wyzwania stojące na drodze do pełnego wprowadzenia opieki farmaceutycznej w Polsce.

       Program Kongresu objął również Konkurs Studenckich Prac Naukowych. Do konkursu zostało zgłoszonych 11 prac z zakresu botaniki farmaceutycznej, farmakognozji, chemii leków, farmakologii, toksykologii i opieki farmaceutycznej. Jury Konkursowe wybrało 8 prac, które zostały zaprezentowane przez uczestników podczas niedzielnej części Kongresu. Po serii wyczerpujących pytań i długich obradach Jury wyłowiono trójkę laureatów oraz przyznano 2 wyróżnienia. I miejsce w Konkursie Prac Naukowych zajął Dawid Gawliński, student VI roku farmacji na Wydziale Farmaceutycznym UJ CM, członek Młodej Farmacji Kraków. Tematem prezentowanej pracy była „Rola układu endokanabinoidowego w patogenezie depresji i mechanizmie działania atypowego leku przeciwdepresyjnego – tianeptyny”. Miejsce II zajęła Małgorzata Czubaszek – członek Młodej Farmacji Gdańsk, miejsce III Agnieszka Pękal – reprezentantka Młodej Farmacji Poznań. Wyróżnienia otrzymali Kacper Budek oraz Wojciech Paździora.

       Ważną częścią VII Kongresu Młodej Farmacji był również panel warsztatowy. Uczestnicy mogli wybrać jeden z pośród sześciu dostępnych warsztatów. Tematyka zajęć związana była z opieką farmaceutyczną, zarządzaniem czasem oraz aspektami prawnymi biznesu farmaceutycznego. Warsztaty były prowadzone przez pracowników naukowych Wydziału Farmaceutycznego UJ CM oraz specjalistów z firm, które wspierały wydarzenie.

       Zwieńczeniem Kongresu była uroczysta gala zorganizowana w Zamku w Przegorzałach. W trakcie jej trwania przyznano tytuł „Miasto na fali” dla najbardziej aktywnego oddziału lokalnego Młodej Farmacji. W tym roku ten tytuł otrzymała Młoda Farmacja Białystok.

       VII Ogólnopolski Kongres Młodej Farmacji zapisał się w kartach historii Młodej Farmacji jako udane i bardzo dobrze przygotowane wydarzenie. Dzięki wykładom i warsztatom prowadzonym przez specjalistów z zakresu opieki farmaceutycznej udało się nam odpowiedzieć na szereg pytań zadawanych przez studentów, ale przede wszystkim przybliżyć im rolę farmaceuty we współczesnej służbie zdrowia.

       Z niecierpliwością czekamy na kolejny, VIII Ogólnopolski Kongres Młodej Farmacji, który odbędzie się w Poznaniu. Jaki będzie jego temat przewodni? Tego dowiemy się już niebawem.

    Jakub Dereń
    Ernest Szubert
  • Archiwalia  ( 3 pozycji )
  • Świat w pigułce  ( 12 pozycji )
       Japoński rynek farmaceutyczny jest drugim co do wielkości na świecie. Udział generyków w ogólnej sprzedaży waha się w tamtejszych aptekach na poziomie jedynie kilkunastu procent. Kraj Kwitnącej Wiśni słynie z respektowania zasad, dbałości o jakość oraz z lojalności – z zachowań tak odmiennych od obowiązujących w krajach szeroko pojmowanego „zachodu” (dla Japończyków styl ‘Western style’ tyczy się również kultury amerykańskiej). Wobec powyższego, Japończycy pozostają wierni oryginalnym lekom.

       Mała prywatna apteka na prowincji. W tle widoczna dokumentacja związana z prowadzoną tu opieką farmaceutyczną.
       Medycyna konwencjonalna wydaje się wieść prym w Japonii, niemniej coraz częściej spotyka się pacjentów sięgających po receptury opisane w japońskiej medycyny ludowej, tak bliskiej tradycyjnej medycynie chińskiej. W VII-IX w. n.e. Chińczycy przekazali Japończykom podstawy TCM. Od tego czasu zaobserwowano szybki rozwój opartej na akupunkturze i leku roślinnym medycyny naturalnej. Wykorzystuje ona ciekawe farmakognostycznie mieszanki ziołowe zawierające gatunki roślin rosnących w kraju wschodzącego słońca. Szacuje się, że niemal połowa flory porastającej wyspy japońskie to rośliny endemiczne dla tego terenu.

       W sklepach zielarskich można kupić wysuszone i rozdrobnione pojedyncze substancje roślinne bądź standaryzowane mieszanki ziołowe.
       Coraz częściej organizowane są w Japonii konferencje mające na celu rozszerzanie wiedzy z zakresu medycyny naturalnej (Kampo), a sami pacjenci sięgają po pomoc zielarzy i znachorów, rezygnując z konwencjonalnej farmakoterapii. Niezwykle ciekawie wyglądają sklepy zielarskie zlokalizowane w większych japońskich miastach, w których można nabyć korzenie żeń-szenia, eleuterokoka, traganka mongolskiego, kłącza imbiru czy ostryżu, wysuszone koniki morskie, trudne do zidentyfikowania węże, czy też dziwnego pochodzenia nalewki. Japońska medycyna naturalna oparta jest na aplikacji pacjentom mieszanek ziołowych o ściśle określonym składzie i standaryzowanej zawartości ciał czynnych. Podczas mojego pobytu na stypendium naukowym na uniwersytecie Tokushima Bunri University zastosowałam Kampo jedynie raz, walcząc z uporczywym katarem. Mimo dużego uprzedzenia i wątpliwości przed wypiciem poleconego naparu o nieznanym mi składzie, wielkie było moje zaskoczenie, gdy okazało się, że w ciągu dwóch godzin objawy obłożenia zatok oraz uporczywego kataru zniknęły i nie powróciły już więcej.

       Pasaż handlowy w Hiroszimie. Po prawej stronie widoczna apteka.
       W Japonii rozwinięto opiekę farmaceutyczną. Każdy pacjent przypisany jest do wybranej przez niego apteki, w której znajdują się jego karty chorobowe i dane osobowe. Dzięki tej praktyce zmniejszono ryzyko występowania interakcji lekowych i obciążenie finansowe tamtejszego funduszu zdrowia (refundacja leków ustalona jest w Japonii na poziomie 70% w przypadku większości substancji leczniczych). Co więcej, rząd japoński inwestuje znaczne kwoty w program kontroli masy ciała obywateli. Przekroczenie dopuszczalnego obwodu talii przez pacjenta kwalifikuje go do spotkania z dietetykiem i psychologiem. Otyli pacjenci, których w Japonii jest wciąż niewielu, zobowiązani są do wykonywania ćwiczeń, stosowania odpowiedniej diety i jak najszybszej redukcji masy ciała. Rząd japoński unika tym samym kosztownej hospitalizacji, a liczba zgonów wywołanych powikłaniami sercowo-naczyniowymi jest redukowana do minimum.

        Czekając na poradę farmaceutyczna w nowoczesnej aptece w centrum Osaki.
       Półki w drogeriach i aptekach japońskich uginają się pod licznymi suplementami diety fortyfikowanymi witaminami. Większość napojów słodzonych posiada także ich dodatek. To właśnie Japończycy zapoczątkowali trend suplementacji diety związkami mineralnymi i witaminami. Być może związane jest to z niewielką podażą tych ostatnich z dietą. Zdecydowana większość potraw kuchni japońskiej opiera się na gotowanych, marynowanych lub blanszowanych warzywach, co uwidacznia się dużą zapadalnością na cukrzycę.

       Japończycy to ludzie żyjący najdłużej na świecie. Średnia wieku mężczyzn sięga 79 lat, a kobiet aż 86. Recepta na długowieczność to ponoć dyscyplina w ograniczaniu porcji żywnościowych, codzienne spożywanie alg morskich, sfermentowanej soi i tofu, jak również aktywności fizyczna. Widok jeżdżących na rowerze bez względu na pogodę starszych ludzi nikogo tam nie dziwi. Dlaczego nam, Polakom, wciąż tak daleko do tego stylu życia…?
    dr n. farm. Wirginia Kukuła-Koch
    Uniwersytet Medyczny w Lublinie
    Fot. nadesłane przez Autorkę
  • Muzealny kalejdoskop  ( 23 pozycji )

        W Muzeum Farmacji im. prof. J. Muszyńskiego w Łodzi odbył się 27 marca 2014 roku wernisaż wystawy ,,Karty świąteczne Hanny Nast’’. Była to już druga wystawa w naszym muzeum przedstawiająca twórczość artystki. Na pierwszej, grudniowej wystawie, prezentowane były karty świąteczne związane ze Świętami Bożego Narodzenia. Na obecnej - karty związane z Wielkanocą i wiosną. Wśród osób przybyłych na wernisaż byli zarówno ci, którzy poznali już twórczość artystki i są pod wielkim wrażeniem jej talentu, jak również ci - którzy pragnęli zapoznać z Jej pracami. Ku zaskoczeniu i radości organizatorów na wernisażu pojawili się również kolekcjonerzy kart świątecznych Hanny Nast. Zademonstrowane przez nich zbiory zawierają karty świąteczne stworzone przez Hannę Nast przed kilkudziesięcioma laty. Na wystawie zaprezentowano 160 przepięknych kart świątecznych oraz 48 autorskich karnetów kwiatowych ilustrujących pięćdziesięcioletnią twórczość Artystki. W świąteczny nastrój wernisażu wprowadził, zacytowany w czasie uroczystości otwarcia, wiersz Jana Lechonia pt. "Wielkanoc".

       Droga, wierzba sadzona wśród zielonej łąki,
       Na której pierwsze jaskry żółcieją i mlecze.
       Pośród wierzb po kamieniach wąska struga ciecze,
       A pod niebem wysoko śpiewają skowronki.

       Wśród tej łąki wilgotnej od porannej rosy,
       Droga, którą co święto szli ludzie ze śpiewką,
       Idzie sobie Pan Jezus, wpółnagi i bosy
       Z wielkanocną w przebitej dłoni chorągiewką.

       Naprzeciw idzie chłopka. Ma kosy złociste,
       Łowicką spódniczkę i piękną zapaskę.
       Poznała Zbawiciela z świętego obrazka,
       Upadła na kolana i krzyknęła: "Chryste!".

       Bije głową o ziemię z serdeczną rozpaczą,
       A Chrystus się pochylił nad klęczącym ciałem
       I rzeknie: "Powiedz ludziom, niech więcej nie płaczą,
       Dwa dni leżałem w grobie. I dziś zmartwychwstałem."
       Wielkanoc jest najważniejszym i najradośniej obchodzonym świętem przez chrześcijan, upamiętniającym Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Czas jej obchodów ustalono w 325 roku. Przypada on w pierwszą niedzielę po wiosennej pełni księżyca, najwcześniej 22 marca, a najpóźniej 25 kwietnia. Poza wymową religijną, Wielkanoc jest też świętem budzącej się do życia przyrody i zapowiedzią nadejścia wiosny. Wiosenny nastrój kart Hanny Nast można opisać też pięknym fragmentem wiersza nieznanego autora.

       "… Są takie święta raz do roku,
       co budzą życie, budzą czas.
       Wszystko rozkwita w słońca blasku
       i wielka miłość rośnie w nas.
       Miłość do ludzi, do przyrody,
       w zielone każdy z wiosną gra. … Spójrzcie tam – pierwszy liść!’’

       Kiedyś, a może lepiej zabrzmi – dawniej, najpopularniejszym sposobem przekazywania świątecznych życzeń – tym, którym nie możemy złożyć ich osobiście, było wysłanie kart. Najstarsze karty wielkanocne pochodzą z początków XX wieku i zawierały zawsze wizerunek Zmartwychwstałego Chrystusa i napis ,,Alleluja’’. Pojawiał się też biblijny symbol Wielkanocy - baranek z czerwoną chorągiewką i złotym krzyżem.

       W późniejszych okresach wprowadzano stopniowo również świeckie symbole świąt – żółciutkie kurczaczki i kłapouchego wesołego zająca, barwne pisanki i palmy wielkanocne. Pojawiły się też świece, które symbolizowały zespolenie rodziny i radość ze Zmartwychwstania.

       Hanna Nast studiowała na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w Pracowni Grafiki profesora Juliana Pałki. Studia ukończyła w 1964 roku. W czasie swojej pięćdziesięcioletniej pracy artystycznej stworzyła setki unikalnych kart świątecznych. Te prawdziwe dzieła sztuki wzbudzały i nadal wzbudzają zainteresowanie prywatnych kolekcjonerów na całym świecie. Niewątpliwie jednak szczególnie prestiżowa kolekcja prac Hanny Nast znajduje się w Muzeum Watykańskim. Kiedy w 1983 roku łódzki biskup Rozwadowski wyjeżdżał na spotkanie z Ojcem Świętym, zabrał ze sobą prezent środowiska łódzkich plastyków – album karnetów kwiatowych i zestaw kart z Madonnami – autorstwa Hanny Nast. W lutym 1984 roku pani Nast otrzymała list napisany przez Stanisława Dziwisza sekretarza osobistego papieża, w którym przekazuje on osobiste podziękowanie i wyrazy uznania Jana Pawła II dla Jej kunsztu artystycznego. Do listu dołączono książkę z dedykacją napisaną własnoręcznie przez Ojca Świętego. Karty Hanny Nast wykonywane są w niezwykle plastycznej technice kolaż. Kompozycje powstają przy wykorzystaniu tworzyw, o barwnej kolorystyce i odmiennej fakturze, a elementy tej "precyzyjnej i zaplanowanej naklejanki" łączy niekiedy kolorowa kreska. Szczególnym dowodem wrażliwości i perfekcji artystycznej Hanny Nast są karty "malujące" ścisłe powiązanie elementów religijnych z tradycją ludową.

       Obrazy kreowane na kartach świątecznych cechuje wyjątkowa wymowa plastyczna, ich harmonia, ale też dynamizm. Sprawia to, że na tych kartach "coś" się dzieje, skłaniając osobę oglądającą te miniaturowe dzieła do refleksji związanej z przeżywanymi świętami.

       Karty świąteczne Hanny Nast prezentowane na wystawie wyróżnia perfekcyjnie dopracowany detal i niesamowita wręcz "aptekarska" dokładność. Nic w tym zaskakującego, ponieważ Hanna Nast wyrastała w atmosferze aptekarskiej tradycji – tradycji farmaceutycznego rodu Armatysów ze Stanisławowa, miejsca urodzin Pani Hanny i stron rodzinnych ojca Kazimierza Jana Armatysa oraz rodu farmaceutycznego Głuchowskich z Łodzi, z którego pochodzi mama Wiesława Głuchowska (jako jedyna w rodzinie Głuchowskich nie była farmaceutką, studiowała na krakowskiej ASP i pewnie przekazała artystyczny talent córce).

    Karnety kwiatowe Hanny Nast
       W 2014 roku pani Hanna Nast obchodzi Jubileusz pięćdziesięciolecia pracy artystycznej - z tej okazji otrzymała od pracowników Muzeum Farmacji bukiet dziewięciu purpurowych róż z życzeniami zdrowia oraz dalszych sukcesów w pracy twórczej.

       Wystawa "Karty świąteczne Hanny Nast" będzie czynna do 9 maja 2014 roku i można ja oglądać od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00 – 15:00. Serdecznie zapraszamy.

    Anna Drzewoska
    tekst i zdjęcia kart świątecznych
  • Historia farmacji.  ( 93 pozycji )
       Coroczny Dzień Aptekarza jest okazją do podsumowań, refleksji, spojrzenia w historię naszego zawodu, a także – podejmowania planów i zobowiązań. Pomimo, że za czasów istnienia „pierwszej” Naczelnej Izby Aptekarskiej (1945-1951), dnia takiego nie obchodzono, na łamach „Farmacji Polskiej” nie brakowało chwil refleksji, i to refleksji dotyczących nie przeszłości – a przyszłości zawodu. Konkretnie zaś tego – jak powinna wyglądać apteka i czym zajmować się powinna. Czy refleksje te spotkały się z rzeczywistością po upływie siedemdziesięciu lat? A może wręcz odwrotnie – mogą być dla nas dalszą inspiracją w przemyśleniach na temat współczesnej funkcji apteki i tego, w jakim kierunku powinna ona podążać? Zapraszam do lektury kolejnych „Migawek…”!

       Permanentny brak leków w latach powojennych uzmysłowił polskiemu środowisku farmaceutycznemu, że ścisła współpraca, która zawiązała się pomiędzy aptekarstwem, a przemysłem farmaceutycznym w istocie jest uzależnieniem apteki od przemysłu, dodajmy – uzależnieniem dla aptekarstwa bardzo niebezpiecznym. Zdano sobie wówczas sprawę, że bez walki aptekarze oddali wytwarzanie leków – czynność, która stanowiła przez stulecia kwintesencję aptekarstwa! Receptury i laboratoria galenowe polskich aptek świeciły pustkami, a nikt przy tym nie myślał, że to właśnie w tych pomieszczeniach tkwi rozwiązanie problemu dramatycznych wręcz niedoborów leków. Wszyscy czekali na dostawy leków z fabryk, a przemysł farmaceutyczny miał stanąć na nogi dopiero za kilka lat. Dopiero w tej krytycznej sytuacji przypomniano sobie o tym, że to apteka powinna być miejscem, gdzie powstaje lek!

    Ilustracja 1. Receptura apteki „Pod Białym Orłem” w Nowym Sączu, lata trzydzieste XX wieku. Ze zbiorów Adama Gutowskiego.
       Najzagorzalszym orędownikiem tezy o samowystarczalności apteki był wybitny polski farmakognosta – profesor Wacław Strażewicz, prodziekan Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Poznańskiego. W artykule „W trosce o naukę farmaceutyczną”, opublikowanym na łamach „Farmacji Polskiej” ze stycznia 1946, profesor Strażewicz ubolewał: apteka coraz bardziej zatraca charakter wytwórczy i przetwórczy i staje się agenturą przemysłu chemiczno-farmaceutycznego, rola zaś farmaceuty pracującego w aptece, sprowadza się do zwykłej ekspedycji. (…) Przeobrażenia te (…) podrywają prestiż apteki i zawodu farmaceutycznego w oczach społeczeństwa. Z kolei w opublikowanym dwa miesiące później artykule „Odrodzenie przetwórczości laboratoriów aptecznych nakazem chwili obecnej” profesor Strażewicz pisał ostro: praca w aptece stała się jałową i bezmyślną, pozbawiając farmaceutów w niej pracujących wielu walorów intelektualnych. Za ten stan rzeczy Strażewicz oskarżał aptekarzy: wiemy wszyscy dobrze, że zepchnięcie aptek do roli sklepików było spowodowane przemysłową produkcją środków leczniczych. Ale przeobrażenie to nie godziło zbytnio w materialną pozycję aptek. To też większość farmaceutów, uznając, że współczesne lecznictwo nie zdoła się obejść bez artykułów przemysłowych, popadła w stan pełnej dezorientacji i straciła zdolność i chęć do walki z tym groźnym objawem. Profesor nie żałował aptekarzom wielu gorzkich słów: niemal całe przetwórstwo apteczne oddaliśmy w ręce przetwórczego przemysłu farmaceutycznego, a rolę apteki sprowadziliśmy do rozdzielczego punktu leków gotowych. (…) taki stan rzeczy podkopywał sens bytu zawodu farmaceutycznego i z tego zdawaliśmy sobie sprawę wszyscy świadomie.

       Nie tylko wybitni naukowcy zwracali uwagę na problem podupadającej receptury. Czynili to także szeregowi aptekarze i działacze samorządowi zarazem. Magister Stanisław Konieczny, właściciel apteki we Wrześni, w obszernym liście opublikowanym na łamach styczniowej „Farmacji Polskiej” z 1946 roku, zatytułowanym „Wzmóżmy produkcję laboratoriów aptecznych”, w jasny i przejrzysty sposób wyjaśniał, dlaczego apteczna receptura powinna być redutą, której zawód aptekarski powinien bezwzględnie bronić. Jednocześnie magister Konieczny nie wypowiadał wojny przemysłowi farmaceutycznemu: receptura, niegdyś stanowiąca dwie trzecie obrotu stale się zmniejsza – co pociąga za sobą zmniejszoną dochodowość aptek – natomiast podnosi się ogólny obrót (…) przez sprzedaż środków leczniczych w gotowych, często bardzo gustownych opakowaniach. Autor zastrzegał jednocześnie, że wobec rozwoju przemysłu farmaceutycznego i postępów nauki zjawisko to jest zupełnie zrozumiałe, dodając jednocześnie: nie jest i nie może być moim zamiarem występować przeciw temu stanowi rzeczy – przeciwnie z dumą podnieść wypada fakt zwiększenia produkcji dobrych preparatów celem właściwego służenia nimi cierpiącej ludzkości. Istniała wszakże duża grupa preparatów, które ze zdecydowaną korzyścią dla chorego powinny być przyrządzane na recepturze i służyć jako świeże. Był to przedwojenny już argument profesora Marka Gatty-Kostyala, przedstawiony w artykule „Historia farmacji uczy nas… jakie miejsce jest w aptece najważniejsze” (Aptekarz Polski, maj 2011). Dalej magister Konieczny wskazywał, że apteczna receptura to najlepsze miejsce do wyszkolenia praktykantów, wywołując w nich zamiłowanie do zawodu oraz dając im zadowolenie z ciekawszej pracy, a także: najszybszy sposób wyrobienia sobie wśród pacjentów autorytetu specjalisty, który leki wytwarza sam, nie zaś – zdaje się na wytwórczość przemysłu farmaceutycznego.       

    Ilustracja 2. Wraz z zaprzestaniem czynności recepturowych, apteki pozbawione zostały uroku dawnych, aptecznych naczyń. Ze zbiorów autora.
       Z kolei anonimowy autor, podpisany inicjałami „EsBe”, ustosunkował się do omówionego powyżej artykułu profesora Strażewicza. Głos swój, opublikowany w czerwcowym numerze „Farmacji Polskiej” z 1946 roku, zatytułował „O uruchomienie laboratoriów przy aptekach”. Odnosząc się do słów profesora Strażewicza pisał: nie ma słuszniejszych argumentów na poparcie tej tezy nad te, które zechciał przytoczyć Sz. Autor. Tu, zdawało by się, trzeba jedynie – chęci aptekarza, bo nic słuszniejszego, aby apteka, jako Officina sanitatis, nie była tylko mniej lub więcej elegancko urządzonym… sklepem rozdzielczym leków, lecz także wytwórnią. „EsBe” humorystycznie odnotował zjawisko, które szczególnie dziś jest częste, a które dotyczy receptury i laboratorium aptecznego: to tylko jedna więcej izba, w której coś tam kiedyś się zrobi w razie koniecznej potrzeby, wygodniej wszak sprowadzić gotowy preparat, niż „babrać” się. Natomiast o aptekach, które posiadały w pełni urządzone receptury i laboratoria, powtarzał w ślad za aptekarzami i nieaptekarzami: „Europa”! W swobodny tonie „EsBe” dywagował nad przyczyną takiego stanu rzeczy: trzeba nie tylko chcieć i móc urządzić takie laboratorium, ale także należy mieć… zamiłowanie do pracy laboratoryjnej. Nie zawsze ci, co zdobyli koncesję lub kupili „Officinę”, mają zamiłowanie wytwórcze, lub tylko skromnie – przetwórcze. Autor oczywiście zdawał sobie sprawę, że w pookupacyjnej biedzie niesłychanie trudno jest myśleć o urządzaniu w pełni sprawnych receptur i laboratoriów, jednak per aspera ad astra – kończył swój artykuł.

       Na wytwórczość aptecznych receptur i laboratoriów zwrócili uwagę w pierwszych powojennych latach także inspektorzy farmaceutyczni. W czasie przeprowadzonych lustracji apteki, krakowski inspektor farmaceutyczny, magister Adam Filemonowicz, stwierdził na przełomie 1947 i 1948 roku że laboratoria nie wszędzie są czynne, często wskutek braku odpowiednich przyrządów i odczynników. Kolejnymi uchybieniami, przekazanymi przez „Farmację Polską” z lutego 1948, było sprowadzanie gotowych preparatów galenowych przez apteki zamiast produkowania tego rodzaju leków w aptekach oraz wprowadzanie leków w obieg często bez uprzedniego zbadania. W rezultacie kontroli krakowski Urząd Wojewódzki wystosował do wszystkich właścicieli, dzierżawców i kierowników aptek pismo okólne, w którym wezwano do usunięcia tych usterek, zakupienia niezbędnych przyborów do sporządzania i badania leków, a szczególnie do uruchomienia wszystkich laboratoriów aptecznych.


       Oczywiście w ślad za dyskusją i padającymi w niej postulatami, a także głosami płynącymi od inspektorów farmaceutycznych, poszły konkrety, jak zwykle – ze strony Naczelnej Izby Aptekarskiej. Farmaceutyczny Instytut Wydawniczy, znany doskonale Czytelnikom „Aptekarza Polskiego” (Aptekarz Polski, marzec 2013), wydał pierwszy powojenny podręcznik z zakresu farmacji stosowanej zatytułowany „Zarys farmacji galenowej”. Jego autorem był profesor Marek Gatty-Kostyal, a podtytuł mówił wiele: podręcznik dla studentów farmacji i aptekarzy. Kolejnym niesłychanie ważnym i do dziś wykorzystywanym wydawnictwem było „Receptarium Polonicum” Witolda Głowackiego – zbiór przepisów na leki recepturowe dla użytku lekarzy i aptekarzy. Z kolei na łamach „Farmacji Polskiej” publikowano w układzie terapeutycznym wybrane przepisy z „Receptarium Polonicum” w cyklu „Przepisy dla laboratorium aptecznego”.
    Ilustracja 3 i 4. Publikacje Farmaceutycznego Instytutu Wydawniczego Naczelnej Izby Aptekarskiej, niezbędne w pracy na recepturze w latach czterdziestych.  Ze zbiorów autora.
       Inicjatywa Naczelnej Izby Aptekarskiej nie ograniczyła się wyłącznie do akcji wydawniczej. To właśnie NIA zobowiązała uchwałą Prezydium z dnia 28 października 1948 roku okręgowe izby aptekarskie do zorganizowania w roku 1949 specjalnych kursów uzupełniających dla magistrów farmacji. Wedle zaleceń NIA kursy miały się odbyć w miastach uniwersyteckich, tak aby wykłady mogli prowadzić pracownicy wyższych uczelni farmaceutycznych. Wśród  tematów, które władze Izby Naczelnej zalecały ująć w tematyce kursów, była wytwórczość laboratorium aptecznego. „Farmacja Polska” zrelacjonowała na swych łamach przebieg kursów urządzonych przez izby okręgowe w Warszawie, Krakowie. Gdańsku i Katowicach.


       Odczytując przytoczone powyżej głosy i refleksje, a także poznając fakty sprzed blisko siedemdziesięciu lat, możemy zapytać, czy dyskusja na temat aptecznej receptury, przyniosła wówczas jakiekolwiek rezultaty? Z pewnością tak: poczynając od lat pięćdziesiątych miał miejsce prawdziwy renesans receptury aptecznej, tyle, że będący już udziałem upaństwowionych aptek. Dopiero ostatnia dekada XX wieku, która pociągnęła wraz z przemianami ustrojowymi powstanie tysięcy aptek i masową dostępność do preparatów gotowych, sprawiła, że dyskusja na temat aptecznej receptury rozpoczęła się na nowo. Niestety: mniej lub więcej elegancko urządzone sklepy rozdzielcze leków zaczęły stanowić większość pośród polskich aptek, a przeważająca część aptekarzy stanęła po stronie przeciwników receptury, popełniając błąd, który tak silnie piętnowali nasi poprzednicy. Nie przeszkadza tak wielu członkom naszego zawodu, że zrezygnowanie z prowadzenia receptury powoduje, że praca w aptece staje się jałową i bezmyślną. Tylko nieliczne głosy, dla których na szczęście nigdy nie brakuje miejsca na łamach „Aptekarza Polskiego”, nadal wskazują na zalety leku recepturowego i recepturę traktują jako nieodzowny element nie tylko tradycyjnej, ale i nowoczesnej apteki! Dzięki temu właśnie receptura jest miejscem, gdzie dawny aptekarski kunszt wytwarzania leków spotyka się z nowoczesną wizją apteki, a aptekarze z zamiłowaniem do pracy laboratoryjnej mają znakomite pole do popisu.


       Niniejszym artykułem kończymy cykl „Migawki z dziejów Naczelnej Izby Aptekarskiej”! Staje się on jednak pomostem do cyklu kolejnego – w którym zajmiemy się historycznymi wizjami apteki. Jak nasi poprzednicy widzieli przyszłość swych aptek? W czym upatrywali szanse, a co wydawało im się zbędnym balastem? Co miało stanowić siłę napędową nowoczesnej apteki, a co – należało odrzucić jako hamujące rozwój? Dzięki czemu wreszcie apteka i życie zawodowe miały być – cytując przytoczony powyżej artykuł „O uruchomienie laboratoriów przy aptekach” – lepsze, doskonalsze, szlachetniejsze? Szczególnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego zamierzenia były ambitne, a część działaczy zawodowych pragnęła uczynić z polskich aptek opokę, na której budowane miało być zdrowie publiczne odrodzonej Rzeczypospolitej! Apteka miała być wedle nich placówką sanitarną, w której prowadzone miały być profesjonalne analizy laboratoryjne: fizjologiczne (krwi, kału, moczu), jakości wody i zanieczyszczeń żywności, a udzielane porady miały dotyczyć nie tylko ekspediowanych leków, ale także – higieny pracy i życia codziennego…

       Wbrew pozorom podobne pytania zadajemy sobie w czasach nam współczesnych: jakie jest, a jakie być powinno miejsce apteki i aptekarza w służbie zdrowia? Wszyscy zgadzamy się, że motorem rozwoju nowoczesnej apteki powinna być profesjonalnie prowadzona opieka farmaceutyczna, która potwierdzi wyjątkową rolę aptekarzy w służbie zdrowia i systemie opieki zdrowotnej nowoczesnego państwa. Zapalczywie dyskutujemy z kolei nad tym, czy w aptece powinna działać receptura, względnie – jaki powinien być jej asortyment. Zdania są jeszcze bardziej podzielone, a emocje sięgają zenitu, gdy chcemy sprecyzować rolę marketingu we współczesnej aptece…  

       Elementem wspólnym dla dyskusji naszych poprzedników oraz współczesnych jest niezmienne przekonanie o wyjątkowości misji apteki i aptekarza: zarówno w społeczeństwie, jak i w służbie zdrowia. Zadaniem natomiast cyklu, który rozpoczniemy w kolejnym numerze „Aptekarza Polskiego”, będzie zwrócenie uwagi, że pomysły rzucane przez naszych poprzedników, mogą być dla nas drogowskazem przy współczesnym zadawaniu pytań i udzielaniu odpowiedzi na najżywotniejsze problemy naszego zawodu!

    dr n. farm. Maciej Bilek

    Piśmiennictwo u autora
  • Rynek leków.  ( 68 pozycji )

       Tętnicze nadciśnienie płucne (TNP, PAH - pulmonary arterial hypertension) to jednostka chorobowa w której podniesione są wartości ciśnienia w krążeniu małym. Choroba nie jest łatwa do zdiagnozowania. Można wykonać wiele pomocnych badań, ale ostateczne potwierdzeniem rozpoznania jest cewnikowanie prawego serca i pomiar ciśnienia bezpośrednio w tętnicy płucnej. TNP jest właściwie grupą schorzeń, w których wspólnym mianownikiem jest to, iż naczynia w krążeniu płucnym tracą swoją drożność. Oznacza to wzmożony wysiłek prawej części serca, która musi tłoczyć krew w przeciążeniu ciśnieniowym i gorsze wysycenie krwi tlenem.

        Nadciśnienie płucne pierwotne jest chorobą bardzo rzadką i źle rokującą. U chorych bez uchwytnej przyczyny somatycznej dochodzi do zamykania się tętniczek w krążeniu małym. Być może odpowiada za to niedobór czynników antyproliferacyjnych i rozkurczowych (prostacyklina i tlenek azotu) oraz nadmiar czynników skurczowych i prokoagulacyjnych (tromboksan, endotelina).

        Za większość przypadków nadciśnienia płucnego wtórnego odpowiadają wady i choroby serca lub płuc. Choroba może pojawić się także w przebiegu schorzeń takich jak schistostomatoza, niedokrwistości, choroby przebudowujące tkankę łączną (toczeń) czy choroby wątroby prowadzące do nadciśnienia wrotnego. U pewnej grupy pacjentów choroba jest efektem  powikłań zatorowo-zakrzepowych. U chorych na nadciśnienie płucne wtórne najskuteczniejsze jest leczenie choroby podstawowej, niekiedy na drodze zabiegowej (np. oczyszczenie tętnic ze skrzepów). Warto w tym miejscu przypomnieć, że w latach siedemdziesiątych za wzrost częstości występowania PAH odpowiadały – wycofane już dzisiaj z lecznictwa – leki anorektogenne: fenfluramina i deksfenfluramina. Leki te zwiększały stężenie zewnętrzkomórkowe serotoniny w łożysku płucnym, co w kaskadzie zjawisk prowadziło do skurczu naczyń płucnych. Zaobserwowanie tego działania niepożądanego doprowadziło do ukształtowania się „serotoninowej teorii PAH”.

        Podstawową dolegliwością, jaką odczuwa chory jest duszność i męczliwość, za którą idzie w parze ograniczenie aktywności fizycznej. Dolegliwości bardzo długo pojawiają się wyłącznie podczas wysiłku fizycznego, a ustępują w spoczynku. Jest to jedną z przyczyn późnego rozpoznania choroby, gdyż pacjenci uważają iż przyczyną dolegliwości jest ich słaba kondycja fizyczna. Dopiero w późniejszych stadiach pojawiają się omdlenia skłaniające chorych do podjęcia diagnostyki. Prawa komora i tętnica płucna są powiększone na skutek wzmożonego wysiłku związanego z koniecznością wtłoczenia krwi do krążenia płucnego. Poszerzona patologiczne tętnica płucna może uciskać na nerw krtaniowy i dawać niespecyficzne objawy takie jak suchy kaszel czy chrypka. Ta patologiczna przebudowa idzie w parze z postępującą niewydolnością prawej komory, która nie tłocząc należytej ilości krwi do płuc daje objawy zastoju prawokomorowego. Na skutek tego pojawiają się obrzęki obwodowe i następuje poszerzenie tętnic szyjnych. Jeżeli towarzyszy temu niedostateczny dopływ krwi do tej części serca mogą pojawić się u chorego bóle dławicowe. Niedobór krwi bogatej w tlen skutkuje występowaniem tzw. „zimnych kończyn” czy sinienia warg.

        Leczenie farmakologiczne jest zróżnicowane ze względu na rozległą etiopatogenezę choroby i obejmuje podawanie leków przeciwkrzepliwych, antagonistów kanału wapniowego (duże ich dawki powodują rozkurcz naczyń płucnych - diltiazem podawany jest w dawce nawet 900mg dziennie), antagonistów receptora endoteliny, inhibitorów fosfodiesterazy 5 (sildenafil, tadalafil), prostanoidów (epoprostenol, iloprost, treprostinil). Trzy ostatnie grupy działają celowo na śródbłonek naczyń krwionośnych. Do gamy środków można także doliczyć podawanie tlenu oraz zabiegi inwazyjne - przerwanie przegrody między przedsionkami celem odbarczenia prawej części serca, a nawet transplantację serca i płuc.

    Schematyczna prezentacja mechanizmów działania leków celowych w TNP.
    *kliknij, aby powiększyć
        Sildenafil jest substancją znaną, stosowany jest w celu leczenia zaburzeń erekcji. Hamuje on enzym - fosfodiesterazę typu 5. Enzym ten występuje w ciałach jamistych prącia, z czego wynika pierwotne zastosowanie substancji, jednak obecny jest także w krążeniu płucnym. Fosfodiesteraza odpowiedzialną za rozkład wtórnego przekaźnika - cyklicznego GMP. cGMP zaangażowany jest w rozszerzanie naczyń krwionośnych pod wpływem działanie tlenku azotu. NO stymuluje bowiem cykl powstawania owego cyklicznego guanozynomonofosforanu z jego substratów (GTP - guanozynotrifosforanu). Można więc powiedzieć, że sildenafil blokując fosfodiesterazę nasila wazodylatacyjne działanie cyklicznego GMP. Skutki  niepożądane jakie mogą pojawić się po  podaniu sildenafilu to bóle głowy, uderzenia gorąca, krwawienia z nosa i niebieska poświata w polu widzenia. Należy ponadto pamiętać o znanych od dawna interakcjach tego leku z silnymi donorami tlenku azotu takimi jak nitrogliceryna czy izosorbid - łączne przyjęcie tych leków może zakończyć się skrajną hipotonią, a nawet śmiercią. Istotne jest, że sildenafil jest aktywny po podaniu doustnym.

        Prostacyklina jest prostanoidem silnie rozszerzającym naczynia krwionośne i hamującym agregację płytek krwi. Warto przypomnieć, że prostacyklina została odkryta w 1976 przez zespół, w skład którego wchodzili znani i zasłużeni Polacy - prof. Ryszard Gryglewski i prof. Andrzej Szczeklik. Epoprostenol jest solą prostacykliny, podobnie jak ona ma bardzo krótki okres biologicznego półtrwania. Treprostinil jest analogiem prostacykliny, choć bardziej stabilny chemicznie podawany jest dożylnie lub podskórnie w formie infuzji. W grudniu 2013 roku przeprowadzono w Polsce pierwszą operację wszczepienia pacjentowi podskórnej pompy z tym lekiem. Dzięki takiej formie podania pacjent nie jest narażony na częste, bolesne zastrzyki. Pompa podskórna jest również korzystniejsza od pompy zewnętrznej dostarczającej lek dożylnie, nie stwarza bowiem ryzyka zakażenia cewnika lub utworzenia się zakrzepu w miejscu wprowadzenia do naczynia. Pompę podskórną napełnia się raz na 4 tygodnie. Iloprost natomiast podawany może być wziewnie w nebulizacji -  jednak częstotliwość podania to 6, nawet do 9 razy na dobę.

        Bosentan jest kompetytywnym, podwójnym antagonistą endoteliny działającym na receptory dla endoteliny typu A i B i pierwszym lekiem z tej grupy. Bosentan podawany jest doustnie w dawce początkowej 62,5 mg dwa razy na dobę przez miesiąc, docelowo - 125mg dwa razy na dobę. Po jego podaniu zmniejsza się opór naczyniowy bez zwiększenia częstości akcji serca. Endotelina-1 (ET-1) jest neurohormonem o silnym działaniu obkurczającym naczynia krwionośne. Przypisuje się jej także działanie prozapalne i sprzyjające niekorzystnej przebudowie naczyń. Endotelina, jak już zaznaczono działa na 2 typy receptorów: A zlokalizowane w miocytach, których, pobudzenie wywołuje skurcz i B zlokalizowane w śródbłonku, których pobudzenie wywołuje rozkurcz. Bosentan blokuje oba typy receptorów, jednak większe powinowactwo ma do receptora typu A (20:1). Podczas terapii należy kontrolować poziom transaminaz, gdyż u około 10% leczących się może dochodzić do zaburzeń pracy wątroby. Lek może powodować także poważne defekty płodu.

        Podsumowując, PAH jest stanem patofizjologicznym i hemodynamicznym występującym w przebiegu licznych chorób. Zastosowanie prawidłowego algorytmu diagnostycznego i wdrożenie odpowiedniego leczenia poprawia rokowanie. Obecnie trwają dalsze badania nad oceną terapii skojarzonej lekami wazoaktywnymi. Najprawdopodobniej w przyszłości poszerzy się paleta dostępnych leków z grupy antagonistów endoteliny - inne związki o podobnym do bosentanu działaniu to na przykład macitentan, ambrisentan, darusentan, sitaksentan. Substancje te mogą wykazywać różnice w swoim powinowactwie do obu podtypów receptora endotelinowego (większa selektywność w stosunku do receptora typu A), monitorowaniu podlega też ich działanie hepatotoksyczne. Być może ERA (endothelin receptors anthagonists) zyskają także wkrótce nowe wskazania.

    mgr farm. Olga Sierpniowska
  • Panorama samorządu.  ( 104 pozycji )

    Każdy dzień jest ważny, każdy się liczy, ale ten uroczysty liczy się szczególnie”.

        Taki właśnie uroczysty Dzień Aptekarza odbył się 04.10.2014r w „Zamkowym Młynie” w Krapkowicach. Święto Opolskich Aptekarzy weszło już w grafik zadań Opolskiej Izby Aptekarskiej. Prezes mgr Andrzej Prygiel wraz z Radą Aptekarską opracował ramowy schemat, powołał kompetentny „sztab” i na jednym ze spotkań powiedział: „Kochani! To ma być święto wszystkich aptekarzy, znaczące święto w swojej treści i wymowie”. Zgodnie z zeszłoroczną tradycją, wyłoniono z aptekarskiego grona jubilatów, którzy dyplom magistra farmacji uzyskali 50 lat temu.

        Wszystkie potrzebne dokumenty i materiały zgromadziła Pani Agnieszka Kmiotek - pracownik biura Opolskiej Izby Aptekarskiej. Decyzją Rady Aptekarskiej dwie osoby wyróżniono „Ad Gloriam Pharmaciae”- OPOLSKI MIŁORZĄB. Wyłoniono także aptekarzy, którzy otrzymali „Złote” i "Srebrne” recepty.

        Zaczęło się punktualnie o godzinie 16. W stylowych komnatach „Zamkowego Młyna” zgromadziło się ok. 150 opolskich Aptekarzy. Są goście zaproszeni: Marszałek Województwa Opolskiego dr Roman Kolek, są prezesi Izb Aptekarskich z Prezesem Naczelnej Izby Aptekarskiej dr Grzegorzem Kucharewiczem i V-ce Prezesem dr Markiem Jędrzejczakiem na czele. Decyzją Marszałka Województwa Opolskiego 4 osoby otrzymują odznaki - „Zasłużony dla Województwa Opolskiego”. Jest powitalne otwarcie Dnia Aptekarza przez Prezesa mgr Andrzeja Prygla. Są gratulacje, życzenia Gości zaproszonych.

       „Apteka była, jest i chyba pozostanie i w swojej treści i przekazie swoistym miejscem magicznym”- powiedział prowadzący tę uroczystość mgr Walter Pyka. Była to poniekąd zapowiedź wspaniałego „wykładu” mgr Marii Pająk i mgr Małgorzaty Tomańskiej z Sekcji Etyczno Historycznej „Źródło” działającej przy Opolskiej Radzie Aptekarskiej pt. „Zaczarowany świat aptek”. Zebrani na sali z dużym zainteresowaniem słuchali i patrzyli (były przeźrocza) jak to dawniej bywało. Gromkie brawa na zakończeniu prelekcji świadczyły, że temat był trafiony.

       Swoją poetycką pigułką „częstował” zebranych mgr Walter Pyka (z szalikiem na ramieniu). A kiedy przyrównał farmację, aptekarstwo do pięknej kobiety na sali zrobiło się bardzo romantycznie. Gdy mgr Walter Pyka prawie że odśpiewał swój wiersz „Recepta” dało się zauważyć, że pigułka poetycka zadziałała terapeutycznie, wywołując gromkie brawa. Po przejściu do sali biesiadnej w „Zamkowym Młynie” na gości czekała już Pani Ola Maurer i artyści Piwnicy pod Baranami z Krakowa. Nastrojowe piosenki wprowadziły zebranych w lata 20 i 30-te.

       Urozmaicony program Opolskiego Dnia Aptekarza, zaangażowanie sponsorów, stylowe pomieszczenia „Zamkowego Młyna” sprawiły, że dobra aptekarska energia na długo pozostanie w pamięci zebranych.

        Późnym wieczorem, gdy Prezes O.I.A. mgr Andrzej Prygiel dziękował wszystkim  przybyłym, wszystkim, którzy przyczynili się do tego udanego spotkania na twarzach uczestników zauważyć można było radość. WARTO BYŁO!

        Mgr Walter Pyka puentował:
    „Na zakończenie, już tak bez tremy,
    Prezesie pozwól, że to poniekąd streszczę:
    Za dzisiejsze święto bardzo dziękujemy,
    i prosimy o jeszcze”.

        Mimo, że na sali panował biesiadny półmrok, wiele osób widziało, że Prezes potakująco wyraził swoją obietnicę.


        Pod czujnym okiem Prezesa, plastyczną relację w słowa ułożył
    mgr Walter Pyka.

    Lista farmaceutów uhonorowanych dyplomem

    mgr farm. Drelich Stanisława
    mgr farm. Kalina Krystyna
    mgr farm. Olender Jadwiga
     Lista farmaceutów uhonorowanych statuetką Opolski Miłorząb

    mgr farm. Marek Brach
    mgr farm. Rudolf Wojtala
    Lista farmaceutów uhonorowanych „Srebrną receptą”

    DANICKA Anna
    FRONCZEK Justyna
    LEMBKE Karol
    ŁYCZEK Hanna
    MOZOLEWSKA Katarzyna
    SAMULSKA Magdalena
    SOKÓŁ Bartłomiej
     Lista farmaceutów uhonorowanych „Złotą Receptą”

    BIERNAT-KULIG Katarzyna
    DERUS Katarzyna
    KACZMAREK Kamila
    NOWAKOWSKA Izabela
    PRYGIEL Anna
    SMOLIŃSKI Dariusz
    STACHLIŃSKA Elżbieta

    Lista farmaceutów uhonorowanych odznaką
    „Zasłużony dla Województwa Opolskiego”
    mgr farm. Brach Marek
    mgr farm. Pyka Walter
    mgr farm. Tomków Marek
    mgr farm. Wojtala Rudolf
  • Opieka farmaceutyczna.  ( 21 pozycji )

       Na czym polegała praca aptekarza w czasach Łukasiewicza, a jakie wyzwania stoją przed współczesnymi farmaceutami? Na te pytania odpowiedzi szukali uczestnicy konferencji „Apteka Łukasiewicza, czyli człowiek w centrum uwagi”. W spotkaniu poświęconym wpływowi zmian demograficznych na opiekę medyczną i farmaceutyczną wzięli udział lekarze i farmaceuci z całego regionu, a także przedstawiciele władz miasta oraz społeczności lokalnej – słuchacze Jasielskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku oraz uczniowie szkół średnich.

       Konferencję zorganizował Urząd Miasta Jasła oraz Fundacja Instytut Łukasiewicza. Partnerami wydarzenia była Fundacja PGNiG im. Ignacego Łukasiewicza oraz Naukowa Fundacja Polpharmy. Patronat honorowy nad spotkaniem objął Marszałek Województwa Podkarpackiego, a także Podkarpacka Okręgowa Izba Aptekarska i Politechnika Rzeszowska im. Ignacego Łukasiewicza.

    Aptekarz w XIX wieku
       O tym, co znaczyło być aptekarzem w XIX wieku – czasach Łukasiewicza, opowiedziała Lidia Czyż, zastępca prezesa Podkarpackiej Okręgowej Izby Aptekarskiej, historyk farmacji. – Aptekarz był w centrum uwagi mieszkańców, udzielał porad. Wszystkie leki wytwarzał sam – mówiła Lidia Czyż. Jak dodała, ówczesna apteka była daleka od tego, co dziś często traktowane jest po prostu jak „sklep z lekami”.

       – Lek wykonywany dla indywidualnego pacjenta różnił się od tego, który dziś jest robiony w fabryce, dla wszystkich. W tamtych czasach nie było aptek czy punktów aptecznych na każdym kroku. Apteka powstawała za zezwoleniem wydawanym przez wysokich namiestników, nie było łatwo ją założyć. W całej Galicji było tylko 16 takich miejsc! – podkreślała wiceprezes POIA.
    Czym zajmowałby się dziś Łukasiewicz?
       Ignacy Łukasiewicz jako aptekarz miał bardzo wysoką pozycję w społeczności lokalnej, ale mimo to w pewnym momencie całkowicie odstąpił od działalności farmaceutycznej. Pochłonęła go całkowicie praca w przemyśle naftowym oraz działalność filantropijna. Nowe obszary działania uniemożliwiały pełne oddanie sprawom pacjentów – klientów apteki.
       – Gdyby Łukasiewicz żył dziś, z pewnością angażowałby się w rozwiązywanie współczesnych problemów społecznych. Takim zagadnieniem jest dziś demograficzne starzenie się społeczeństwa – stwierdził Maciej Zdziarski, prezes Instytutu Łukasiewicza, współorganizatora konferencji, wprowadzając zebranych w tematykę konferencji.
    Jak chorują seniorzy?
       Naukową część konferencji rozpoczął wykład dr med. Alicji Klich-Rączki, geriatry z Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wystąpienie poświęcone było problemowi wielochorobowości i wielolekowości w geriatrii. Specjalistka przedstawiła katalog chorób swoistych w starości, zmian inwolucyjnych oraz chorób, które w przypadku osób starszych mają inny przebieg. Trudności diagnostyczne wynikają z atypowych symptomów (np. braku objawów, masek chorobowych), braku wyraźnych zmian w badaniach laboratoryjnych, a także mniejszej wiarygodności wywiadu i utrudnionej współpracy przy badaniach dodatkowych.
        Część prelekcji poświęcona została tzw. „wielkim zespołom geriatrycznym”, czyli chorobom swoistym w geriatrii. Należą do nich otępienia, majaczenie, nietrzymanie zwieraczy, upadki oraz tzw. zespół słabości (Frailty). – Człowiek starszy rzadko jest zdrowy. Osoby do 69. roku życia mają średnio 2,8 schorzeń. Najstarsi, po 80. roku życia – 3,7 schorzeń – zauważyła dr Klich-Rączka.
    Starsi pacjenci „lubią” leki
        Wielość chorób pociąga za sobą konieczność przyjmowania dużych ilości leków. – Problemem jest nie tylko ich ilość, ale też fakt, że działają na zmieniony w starości organizm – podkreślała geriatra. – W starszym wieku zwiększa się ilość tkanki tłuszczowej, zmniejsza się zawartość wody. Występuje skłonność do obrzęków, pogarsza się wątrobowy metabolizm leków. Są one także słabiej wydalane przez nerki. Ten sam lek może zupełnie inaczej zadziałać ze względu na wiek pacjenta.

       Jak dodała, zadaniem lekarza leczącego starszego pacjenta z wielochorobowością często jest wybór „mniejszego zła”. Standardy postępowania narzucają lekarzom stosowanie określonego rodzaju leków np. w przypadku choroby niedokrwiennej, niewydolności serca czy cukrzycy. – Stwarza to ogromne wyzwanie dla lekarza zajmującego się pacjentem. Musimy pamiętać, że przy jednoczesnym zażywaniu 5 leków ryzyko wystąpienia interakcji wynosi 50%, a w przypadku 8 – 100%. Jeżeli podajemy pacjentowi 10 leków, szkodzimy mu – podkreślała dr Klich-Rączka.
    Niebezpieczna farmakoterapia
       Kwestię błędów w farmakoterapii podjęła także dr farm. Agnieszka Neumann-Podczaska z Katedry Geriatrii i Gerontologii Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Opowiedziała o zjawisku kaskady preskrypcji. – W geriatrii bardzo często leczymy nie same schorzenia, ale skutki działań niepożądanych leków. Często nie rozpoznajemy tych działań i leczymy je jako chorobę – mówiła dr Neumann-Podczaska.

       Specjalistka zaprezentowała kilka przykładów niebezpiecznych interakcji i działań niepożądanych leków, które są popularne wśród starszych pacjentów, wyciągów z grejpfruta, dziurawca, a także niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Pokazywała, jakiego typu kroki może podjąć farmaceuta, by zapobiec błędom w farmakoterapii seniorów.
    Opieka farmaceutyczna
       Odpowiedzią na problemy z farmakoterapią starszych pacjentów jest opieka farmaceutyczna. Katedra Geriatrii i Gerontologii UM w Poznaniu realizuje projekt opieki farmaceutycznej w geriatrii, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. – Chcemy pokazać, jak  praktycznie oceniać poprawność farmakoterapii. Mamy nadzieje, ze to, co uda nam się stworzyć, będzie docelowo narzędziem pracy wszystkich farmaceutów – mówiła dr Neumann-Podczaska.

       Temat opieki farmaceutycznej podjął także dr Wojciech Kuźmierkiewicz, prezes Naukowej Fundacji Polpharmy. – O potrzebie świadczenia takiej opieki przekonuje nas przykład innych krajów. Stworzenie tego modelu w Stanach Zjednoczonych wynikało z potrzeby lepszego wykorzystania farmaceuty i zmiany roli apteki. Farmaceuta może pomóc pacjentowi uniknąć problemów odlekowych w sytuacji, gdy ten chodzi do kilku lekarzy. To, czym może wygrać dziś aptekarz, to opieka farmaceutyczna – stwierdził dr Kuźmierkiewicz.
    Przestrzeganie zaleceń lekarskich jako wyzwanie
       Uczestnicy konferencji zgodnie przyznali, że w opiece farmaceutycznej kluczową kwestią jest wsparcie przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów (compliance). Sprawą tą od lat zajmuje się Naukowa Fundacja Polpharmy, na zlecenie której kilka lat temu przeprowadzono badania dotyczące poziomu przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów. – Próbowaliśmy odpowiedzieć na pytanie, co pacjentów motywuje do przestrzegania zaleceń lekarskich, a co jest barierą, nie pozwalającą stosować się do nich – wyjaśniała Bożenna Płatos, kierownik biura Fundacji.

       Dr hab. med. Przemysław Kardas, profesor Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, przedstawił wyniki badań dotyczących przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów. Według tych danych jedna czwarta recept nigdy nie jest realizowana, a połowa pacjentów, którzy wykupują przepisane leki, nie przestrzega zaleceń co do ich stosowania. Ocenia się, że blisko jedna piąta hospitalizacji osób starszych jest uwarunkowana nieprzestrzeganiem zaleceń terapeutycznych.

       Jak dowodził prof. Kardas, Polacy lekceważą zalecenia terapeutyczne zarówno w chorobach bezobjawowych (jak nadciśnienie czy cukrzyca), jak i objawowych (np. infekcje, padaczka, astma). Według specjalisty kluczowa jest edukacja pacjentów i uświadomienie im szkodliwości takiego działania. – Lek, którego nie biorę, nie działa. Lek, który biorę niesystematycznie, nie działa tak dobrze, albo nie działa w ogóle – zauważył prof. Kardas.
    Komunikacja z pacjentem

       Ekspert zwrócił uwagę na rozwiązania sprzyjające systematycznemu leczeniu, które są lub wkrótce będą do dyspozycji lekarzy i pacjentów. Należą do nich Zintegrowany Informator Pacjenta, system Internetowego Konta Pacjenta oraz e-recepta. – Kiedy pacjent leczy się niesystematycznie, cała nasza działalność lekarska i farmaceutyczna jest nic nie warta. Nie da się leczyć wbrew pacjentowi. Skutecznie można leczyć tylko razem z nim – podsumował prof. Kardas.

       Na wagę dobrej komunikacji ze starszym pacjentem zwróciła uwagę także Agnieszka Turkot, psycholog z Kliniki Psychiatrii Dorosłych Collegium Medicum UJ. – Choroba jest częścią historii życia, którą warto poznać, choć często ani lekarz, ani farmaceuta nie mają na to czasu – zauważyła. – Tymczasem często pacjent przychodzący do lekarza często wcale nie przychodzi po lek. Oczekuje raczej zrozumienia, wsparcia – tego, że ktoś zada mu pytanie, dlaczego cierpi.

       Konferencję zakończyła dyskusja, podczas której prelegenci mówili o istocie opieki farmaceutycznej i szansach jej zaistnienia w polskich warunkach. Spotkanie odbywało się pod patronatem edukacyjnym „Czasopisma Aptekarskiego”. Patronat medialny nad konferencją objęły tytuły branżowe: „Aptekarz Polski”, „Farmacja Praktyczna”, „Świat farmacji” oraz „Zdrowie Seniora”, a także media regionalne, Polskie Radio Rzeszów oraz „Gazeta Codzienna Nowiny”.
      Materiał prasowy Fundacji Instytutu Łukasiewicza
  • Biblioteka farmaceuty.  ( 36 pozycji )
        "Postać leku" pod redakcją prof. dr hab. n. farm Renaty Jachowicz, to nowa, wydana w 2013 roku publikacja specjalistyczna, która ukazała się na rynku księgarskim nakładem wydawnictwa PZWL.

        "Dogłębne zrozumienie mechanizmów oddziaływania różnych czynników na jakość sporządzanego leku dokonuje się na różnych etapach prac badawczych, począwszy od badań preformulacyjnych, przez stopniowe definiowanie technologii i rozwoju formulacji, po próby w skali produkcyjnej. Intencją niniejszej książki jest przedstawienie powyższej problematyki na wybranych przykładach, z uwzględnieniem nowych rozwiązań, wynikających z analizy piśmiennictwa oraz prac własnych." - możemy przeczytać w przedmowie do książki. Przede wszystkim należy z uznaniem przyjąć sam fakt jej ukazania się - na rynku księgarskim nowych pozycji poświęconych farmacji nie jest wcale zbyt wiele. Jednocześnie należy uprzedzić, że niektóre rozdziały książki będą w całości interesujące jedynie dla wybranego grona odbiorców, ze względu na zakres omawianej tematyki (np. zastosowanie techniki MRI w technologii postaci leku). Książkę należy pochwalić za próbę przybliżenia na rycinach zagadnień ogólnie uznawanych za dosyć trudne takich jak na przykład elementy chemii fizycznej. Zarządzenie wiedzą w optymalizacji i ocenie postaci leku będzie szczególnie wciągające dla osób zawodowa zajmujących się farmacją przemysłową. Analiza danych, modelowanie matematyczne w statystycznej ocenie postaci leku to także tematy o których farmaceuta powinien mieć pojęcie, jednakże ten pracujący za pierwszym stołem niekoniecznie musi odczuwać potrzebę zgłębienia szczegółów.

       Z drugiej strony wiele jest informacji dotyczących nowoczesnych technologii postaci leku, całkowicie niezbędnych farmaceutom, którzy chcą być "na bieżąco" z nowościami w tej dziedzinie. Dotyczy to nie tylko nowinek (np. techniki druku przestrzennego do otrzymywania postaci leku), ale również rozwiązań, które już weszły do praktyki i sprzedaży. Dzięki podawaniu przykładów z podaniem nazw handlowych preparatów reprezentujących określony typ postaci leku, lektura staje się bardziej przystępna, gdyż Czytelnik może przetransponować przyswajane informacje na to, co już być może zna z aptecznej praktyki. Przykładowo można dowiedzieć się, iż lek, który wydaje się z apteki niemal codziennie charakteryzuje się tabletką uformowaną z matrycy pęczniejącej, inny zaś popularny specyfik ma formę kapsułek z peletkami. Są to te wiadomości, dzięki którym możemy lepiej przybliżyć pacjentom co będzie się działo z lekiem i ich organizmie i dzięki którym nie jesteśmy jedynie sprzedawcami pudełek.

       W szczególności godny polecenia jest rozdział poświęcony lekom pediatrycznym, przedstawiający ciekawe rozwiązania związane z podawaniem leków dzieciom. Trudność w połykaniu większych form leku czy ich niemiły smak to częste problemy z jakimi borykają się wytwórcy tych medykamentów. W części książki poświęconej tej problematyce można przeczytać między innymi o kubkach o specjalnej konstrukcji, łyżeczkach wypełnionych dawką leku, smoczki ze zbiornikiem na preparat czy słomkach do picia z dawką antybiotyku w formie peletek.

       Jednocześnie odsyłam osoby zainteresowane publikacją na stronę internetową Wydawcy, tj. , gdzie można zapoznać się ze spisem treści jak również przeczytać online fragment książki. Jednocześnie chciałabym zwrócić uwagę na interesującą i innowacyjną ofertę wydawnictwa, które umożliwia "wypożyczanie" książek online w systemie IBUK.  Jest to znakomita inicjatywa umożliwiająca niewielkim kosztem legalny dostęp do interesującej nas publikacji, w tym między innymi dodawanie notatek i zaznaczanie akapitów, a nawet drukowanie fragmentów.

    mgr farm. Olga Sierpniowska
    Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2013
    596 stron, okładka miękka

  • Rozmowy Redakcji.  ( 11 pozycji )

       Rozmowa Aptekarza Polskiego z Profesorem Eduardasem Taraseviciusem, prezesem Litewskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, gościem Naczelnej Rady Aptekarskiej na obchodach X Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza w dniu 18 września 2013 roku w Warszawie.

     - Korzystamy z okazji, że jest Pan Profesor gościem polskich aptekarzy  i chcemy prosić o krótką rozmowę.
    - Zgoda na rozmowę. Biorę udział w tym spotkaniu na zaproszenie pana doktora Grzegorza Kucharewicza, prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej. Byłem przyjemnie zaskoczony tym zaproszeniem. Jest mi bardzo miło, że mogę uczestniczyć wraz z polskimi aptekarzami w obchodach X Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza. Idea obchodów Dnia Aptekarza, który jest świętem całej rodziny aptekarskiej zyskała poparcie Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej. Święto to jest obchodzone także w innych krajach.
    - Czy na Litwie także świętuje się Dzień Aptekarza?

    Tak. Podobnie jak w Polsce nasze święto nawiązuje do postaci Świętych Kosmy i Damiana. Nasze obchody odbędą się kilka dni później, 25 września w kościele Świętego Jana położonym na terenie Uniwersytetu Wileńskiego. W tym kościele znajduje się obraz naszych Świętych Patronów.   
    - Ilu członków liczy Litewskie Towarzystwo Farmaceutyczne? Proszę przybliżyć nam profil działania Towarzystwa, któremu Pan Profesor prezesuje.

    - Na Litwie nie ma Izby Aptekarskiej. Przynależność farmaceutów do naszej organizacji jest dobrowolna. Do Towarzystwa należy 500 członków. Farmaceuci związani z sieciami aptek nie zgadzają się w pełni z naszym programem.
    - Pomimo, że nie skupiamy wszystkich litewskich aptekarzy, to mamy pozytywny program dla aptekarstwa. Walczymy z dobrym skutkiem. Oto przykład z ostatnich tygodni. Litewski Parlament uznając przedstawiane przez nasze Towarzystwo argumenty przeciwko wprowadzeniu leków do obrotu pozaaptecznnego odrzucił projekt ustawy zezwalającej na obrót lekami na stacjach benzynowych.

    - Jaka jest sytuacja aptek na Litwie? Proszę przedstawić obraz litewskiego aptekarstwa.

    - Wiele aptek należy do sieci. Około 200 aptek to apteki indywidualne. Na litewskim rynku aptecznym jest ostra konkurencja. Apteki indywidualne są zmuszone do podjęcia narzuconej przez sieci walki konkurencyjnej. Sytuacja ekonomiczna aptek indywidualnych nie jest dobra.
     - Czy na Litwie możliwa jest reklama leków oraz reklama aptek?

    - Niestety, reklama jest u nas dozwolona, co uznajemy za niewłaściwe. Reklamują się zwłaszcza apteki sieciowe. Chcemy wziąć z Was przykład i doprowadzić do wprowadzenia zakazu reklamy aptek i ich działalności.

    - Jakie jeszcze postulaty dotyczące ładu na rynku farmaceutycznym przedkłada rządowi i ustawodawcy Litewskie Towarzystwo Farmaceutyczne?

    - Przed kilku laty nasze Towarzystwo złożyło w ministerstwie zdrowia projekt nowelizacji prawa w celu ustanowienia racjonalnej struktury i liczby aptek. Domagamy się wprowadzenia tak zwanej geografii i demografii.

    - Jak się układają kontakty Towarzystwa z polskim samorządem aptekarskim?

     - Są to kontakty częste. Już niedługo, w listopadzie, na Uniwersytecie Kowieńskim odbędzie się międzynarodowa konferencja farmaceutyczna. Spodziewamy się gościć na tej konferencji przedstawicieli Naczelnej Izby Aptekarskiej. Serdecznie ich zapraszamy. Wydarzeniem towarzyszącym konferencji będzie otwarcie nowej siedziby Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu w Kownie.

    - Czego życzy Pan Profesor polskim aptekarzom z okazji Dnia Aptekarza?

    - Życzę zadowolenia i satysfakcji z pracy dla pacjentów. Życzę poprawy sytuacji ekonomicznej aptek. Naczelnej Izbie Aptekarskiej życzę, żeby podjęła działania w celu przystąpienia do Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej (FIP), która jest prężną organizacją. Organizowane przez FIP kongresy są ważnymi wydarzeniami wytyczającymi kierunki rozwoju farmacji na świecie. Wszystkim okręgowym izbom aptekarskim życzę jedności w działaniach na rzecz realizacji programowych celów waszego samorządu.

    Rozmawiał Zbigniew Solarz
    Tekst rozmowy nieautoryzowany
  • Listy do Redakcji  ( 33 pozycji )
  • Warto wiedzieć.  ( 28 pozycji )
    Konsultanci krajowi

       6 czerwca 2014 roku minister zdrowia powołał troje konsultantów krajowych w dziedzinach farmacji. W dziedzinie farmacji aptecznej konsultantem krajowym została mgr farm. Lidia Maria Czyż z Rzeszowa. W dziedzinie farmacji przemysłowej konsultantem krajowym została ponownie prof. dr hab. Małgorzata Sznitowska z Gdańska.

       W dziedzinie farmacji szpitalnej konsultantem krajowym został ponownie prof. dr hab. Edmund Grześkowiak z Poznania. Ponadto, w gronie osób pełniących aktualnie funkcję konsultanta krajowego w dziedzinach farmacji jest prof. dr hab. Jan Krzek z Krakowa, konsultant w dziedzinie analityki farmaceutycznej powołany 13 lipca 2011 roku. Kadencja konsultantów trwa 5 lat. 

       Konsultanci w dziedzinach farmacji:
    • wykonują zadania opiniodawcze, doradcze i kontrolne dla organów administracji rządowej, podmiotów, które utworzyły zakłady opieki zdrowotnej, Narodowego Funduszu Zdrowia i Rzecznika Praw Pacjenta;
    • prowadzą nadzór nad stroną merytoryczną doskonalenia zawodowego i szkolenia specjalizacyjnego farmaceutów;
    • biorą udział w pracach komisji i zespołów powoływanych w celu realizacji polityki zdrowotnej;
    • sporządzają opinie dotyczące doskonalenia zawodowego farmaceutów;
    • sporządzają opinie dotyczące realizacji szkolenia podyplomowego i specjalizacyjnego farmaceutów w zakresie wynikającym z określonego programu kształcenia oraz sprawują nadzór nad ich merytoryczną realizacją.

       Zasady powoływania i odwoływania konsultantów oraz ich zadania określone są w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o konsultantach w ochronie zdrowia.
       17 czerwca 2014 roku Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o zmianie ustawy o konsultantach w ochronie zdrowia, przedłożony przez ministra zdrowia. Projekt zakłada wprowadzenie  przepisów, „których właściwe stosowanie zapewni przejrzystość wykonywania zadań przez konsultanta. Proponowane regulacje są wyrazem dbałości o bezstronność konsultantów i niezależność wyrażanych przez nich opinii.(…) Wszyscy konsultanci oraz kandydaci na konsultantów będą składali oświadczenia, ujawniając informacje o faktach, które mogłyby skutkować ewentualnymi konfliktami interesów między pracą konsultanta a inną działalnością, którą prowadzą. Konsultanci krajowi będą składali je ministrowi zdrowia.(…) Projektowane przepisy zobowiązują konsultantów krajowych do zwoływania co najmniej raz na pół roku posiedzenia zespołu konsultantów wojewódzkich w danej dziedzinie. Dają też konsultantom krajowym prawo wydawania poleceń konsultantom wojewódzkim oraz określania terminu ich wykonania”.
    Opracował: Z.S.
    W internetowym  serwisie informacyjnym GIF
    opublikowano Komunikat Nr 1/2014 Głównego Inspektora Farmaceutycznego
    z dnia 26 czerwca 2014r.
    w sprawie programów lojalnościowych.

       Stanowisko Inspekcji Farmaceutycznej potwierdza bogate orzecznictwo sądów administracyjnych. W komunikacie są cytowane  wyroki, z których wynika, że „(…) reklamą apteki jest każdego rodzaju informacja, której celem jest zachęta do nabycia oferowanych przez aptekę towarów lub skorzystania z określonych usług. Reklama może przyjmować różne formy, w szczególności: haseł, sloganów, spotów TV, ulotek, billboardów, folderów czy gazetek. Za reklamę apteki zostały również uznane czynności polegające na wręczeniu bonów rabatowych, umieszczanie obok nazwy apteki „niskie ceny”, „wysokie rabaty”.  (…) Za działania reklamowe powinny być uznane również takie działania, których zamierzonym celem jest pozyskiwanie nowych klientów lub zatrzymywanie „starych”.

       W konkluzji komunikatu zawarte jest stwierdzenie - "Inspekcja Farmaceutyczna ocenia programy lojalnościowe jako zabronioną reklamę aptek i ich działalności".

  • Edukacja  ( 20 pozycji )

       Praktyki wakacyjne to nieodzowna część studiów farmaceutycznych.  Po III roku studenci nie mają wyboru i praktyki odbywają w aptece otwartej. Po ukończeniu IV roku stają przed wyborem odbycia  praktyk w aptece szpitalnej lub w przemyśle. Czy wybór ten jest prosty? Wbrew pozorom - nie. O ile studenci (a tacy na pewno się znajdą) zainteresowani wyłącznie pracą w przemyśle wybierają bez wahania tę drugą opcję, o tyle inni mają lekki dylemat. Spowodowany jest on ogólnym, a przynajmniej obecnym na moim wydziale, przekonaniem o „nudności” praktyk w aptece szpitalnej. Sprowadzać się ma ona do pracy magazyniera. Czy rzeczywiście tak jest i czy warto wierzyć takim opiniom? Postaram się odpowiedzieć na to pytanie w dalszej części artykułu na podstawie swoich tegorocznych doświadczeń z praktyk odbytych w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym nr 1 im. N. Barlickiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

       Szpital pod dyrekcją Pana profesora dr hab. n. med. Piotra Kuny, w rankingu Rzeczpospolitej: Ranking Najlepszych Szpitali w 2013 roku otrzymał I miejsce w kategorii „Najlepszy szpital w województwie Łódzkim” oraz VII miejsce w kategorii „Najlepszy szpital zabiegowy, wielospecjalistyczny i onkologiczny”.

       Praktyki odbywałem w dniach 1.07-31.07.2014 roku. Udałem się na nie pełen obaw – a co jeśli opinie o całkowitych nudach i braku możliwości rozwoju są prawdziwe? Co jeśli moje plany zakończą się fiaskiem? Pytań przed rozpoczęciem mojej krótkiej przygody z apteką szpitalną było wiele, ale szybko miały znaleźć się na nie odpowiedzi.

       Na pierwszy rzut oka widać, że praca tutaj różni się zdecydowanie od pracy w aptece otwartej. Faktycznie na początku apteka szpitalna wydawała się być magazynem. Ciągnące się listy zamówień leków na oddziały i niekończące się dostawy, po których następuje przyjęcie i rozdysponowanie produktów leczniczych i niektórych wyrobów medycznych. Jednak nie przypominało to przyjmowania dostaw w aptece otwartej. Należy uświadomić sobie, że płynna praca większości jednostek szpitala spoczywa na barkach tego „magazynu”. Wiąże się to z ciągłymi telefonami z zapytaniami o preparaty, zamienniki. Całkowite zapoznanie się z asortymentem apteki, a także z receptariuszem szpitalnym wbrew pozorom nie zajmie jednego lub dwóch dni. Jest to jednak nieodzowna część pracy w tym miejscu. Nie można sprawnie funkcjonować bez znajomości asortymentu i jego przeznaczenia. Sam ze zdziwieniem obserwowałem jak koleżanki po fachu w ciągu przysłowiowych pięciu sekund były w stanie określić obecność danego preparatu w aptece lub jego brak, a także warunki sprowadzenia go do szpitala (czy to przez zwykłe zamówienie, czy to na zamówienie opieczętowane zgodą Dyrekcji szpitala). Kilku lub kilkunastominutowe ustalanie takich rzeczy nie wchodzi w rachubę. To farmaceuta pracujący w aptece musi od ręki załatwiać tego rodzaju sprawy, aby personel medyczny szpitala mógł czuć się bezpieczny. Wbrew pozorom nie jest to prosta sprawa i wymaga, przynajmniej moim zdaniem, nawet kilkunastomiesięcznego doświadczenia oraz ciągłej kontroli zasad farmakoterapii obowiązującej w szpitalu. Wydawanie leków na oddziały, z pozoru proste, może także chwilami nastręczyć problemów, gdy leki trzeba wydać na cito.
       Nie do końca jest także prawdziwy pogląd o braku kontaktu z pacjentami. W szpitalu do którego trafiłem realizowanych jest kilka programów lekowych. Jeden z tych programów dotyczy opieki nad pacjentami cierpiącymi na stwardnienie rozsiane. Powierzono mi realizowanie recept na to schorzenie z czym wiązał się bezpośredni kontakt z pacjentem.  

       Kolejnym aspektem pracy w aptece szpitalnej jest przygotowanie przetargów na produkty farmaceutyczne oraz niektóre wyroby medyczne. Jest to, jak się okazuje ogromne pole do popisu dla farmaceuty. Przygotowanie specyfikacji w szczególności dotyczących wyrobów medycznych lub nowoczesnych leków biotechnologicznych to nie lada wyzwanie. Wymaga to wykazania się szerokim spektrum wiedzy z wielu dziedzin medycyny, a także umiejętnościami organizacyjnymi i negocjacyjnymi. Czemu negocjacyjnymi? Niełatwo pogodzić potrzeby wszystkich oddziałów przy zachowaniu optymalnych kosztów. Także stworzenie listy przetargowej tak, aby była ona przejrzysta i zgodna z Ustawą o zamówieniach publicznych nie należy do najprostszych i mało czasochłonnych prac.

       Następnym bardzo ważnym zagadnieniem z którym się zapoznałem, była kontrola apteczek oddziałowych. Początkowo założyłem, iż jest to kontrola o charakterze sprawdzającym. Nie do końca jednak było to prawdą. Głównym celem przeprowadzanych kontroli była jednak rola głównie „pomocnicza”. To dzięki pracy farmaceuty i jego dobremu kontaktowi z personelem szpitala, zapewniona może być odpowiednia kontrola preparatów leczniczych. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na podejście zarówno „białego personelu”, w tym lekarzy do farmaceutów. Traktowani oni są tutaj na równi, a rozmowy przebiegają na typowo partnerskim poziomie.

       Praca farmaceuty szpitalnego to jednak nie tylko ciągły kontakt z personelem medycznym szpitala, ale także z innymi pracownikami placówki oraz z osobami nie pracującymi w szpitalu, ale z którymi apteka ma styczność ze względu na zakres zadań wykonywanych przez nią. Odpowiednia współpraca z tymi wszystkimi osobami gwarantuje prawidłowe funkcjonowanie apteki.

       Jako praktykant miałem także szczęście zostać oprowadzonym po Oddziale Klinicznym Anestezjologii i Intensywnej Terapii, a także Stacji Dializ. W obu tych miejscach zostałem przyjęty bardzo ciepło (za co jestem bardzo wdzięczny). Poznałem charakterystykę pracy w tych miejscach oraz zapoznałem się z nowoczesnym sprzętem na miarę XXI wieku. Przekonałem się także „na własne oczy” o wysokim profesjonalizmie osób pracujących na tych oddziałach.

       Skłamałbym gdybym nie napisał jednak o pewnych minusie, którego nie da się nie zauważyć. Największym jest brak zatrudnienia farmaceuty klinicznego, który mógłby zarówno kontaktować się z lekarzami w celu optymalizacji terapii, a także otaczać opieką farmaceutyczną pacjentów przebywających w szpitalu (np. przeprowadzać rozmowę z pacjentami przy wypisie w celu wyjaśnienia im zasad przyjmowania leków zaordynowanych w czasie hospitalizacji). Mogłoby to być kolejne pole do popisu dla farmaceutów w szpitalach, chwilowo jednak nie jest to praktykowane przynajmniej w placówce w której się znajdowałem (jak i zapewne w większości na terenie naszego kraju).

       Moim wielkim marzeniem jest zostać właśnie takim farmaceuta – farmaceutą klinicznym. Czy to się uda? Czas pokaże. Mam nadzieję, że kilka osób po przeczytaniu tego artykułu zaciśnie za mnie kciuki – podobno jest to pomocne.

       Reasumując. Praca w aptece szpitalnej to pasmo wyzwań. Można znaleźć wiele dziedzin w których można rozwijać swoje umiejętności. Wielopoziomowość i wielokierunkowość zagadnień z jakimi spotyka się farmaceuta szpitalny zmusza do ciągłego rozwijania swoich umiejętności. Dotyczy to zarówno zgłębiania wiedzy na tematy związane głównie z lekami, ich działaniem, recepturą, jak i tematami pobocznymi (prawem, administracją, logistyką). Farmaceuci są także członkami różnorodnych komitetów (np. Komitetu terapeutycznego), w których ich zdanie ma znaczny wpływ na politykę szpitala.

       Jeżeli ktoś z Was zastanawia się nad odbyciem praktyk w aptece szpitalnej, moim zdaniem, nie będzie to czas zmarnowany. Jeżeli należycie podejdzie się do nich, będzie chciało wynieść się z nich jak najwięcej, mogą okazać się bardzo dobrym wyborem. Być może pomogą Wam podjąć decyzję co zrobić dalej ze swoim życiem zawodowym. Na pewno jest jeszcze wiele do zrobienia, aby praca w aptece szpitalnej mogłaby być jeszcze bardziej interesująca. Mam jednak nadzieję, że rozwój farmacji (w tym klinicznej) w Polsce będzie parł do przodu, co pozwoli wielu z nas spełnić swoje marzenia i czerpać wielką satysfakcję z pracy, którą będziemy wykonywać.

       I jeszcze na sam koniec, tak naprawdę najważniejsza sprawa – atmosfera. Atmosfera która panuje w Aptece szpitalnej w szpitalu im. Barlickiego jest wyjątkowa. W tym miejscu chciałbym gorąco podziękować Pani Kierownik mgr farm. Zdzisławie Cywińskiej jak i całemu personelowi apteki za bardzo ciepłe przyjęcie, za cierpliwość i chęci. Chęci i umożliwienie mi zapoznania się z wieloma aspektami pracy w aptece szpitalnej. To dzięki tym osobom i ich zaangażowaniu, miałem okazję nauczyć się tak wiele. Chciałem podziękować także Dyrekcji szpitala za umożliwienie odbycia mi praktyk w tej placówce. Jestem za to bardzo wdzięczny i zapewne praktyki te pozostawią w mojej głowie zarówno sporo doświadczenia jak i po ludzku – bardzo dobre wspomnienia.

    Damian Piekielny

  • Lex Apothecariorum.  ( 45 pozycji )

       Po raz kolejny w odstępie kilku lat Europejski Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że istnieją obszary, w których każdy kraj należący do Wspólnoty może wprowadzać ograniczenia i limity swobód stanowiących podstawowe kanony funkcjonowania Unii Europejskiej. Takim obszarem jest z pewnością ochrona zdrowia obywateli, którego nieodzownym elementem jest system zaopatrywania pacjentów w niezbędne do leczenia i utrzymywania prawidłowego stanu zdrowia produkty lecznicze, czyli system apteczny. Prawo unijne kształtowane przez precedensy sądu w Luksemburgu, jak również wynikające z treści dyrektyw unijnych dość jednoznacznie wskazuje, że materia wykonywania zawodu farmaceuty oraz prowadzenia apteki nie jest skoordynowana i jednakowa, a państwa członkowskie UE mają zapewnioną daleko idącą w tej dziedzinie kompetencję wyłączną. Wystarczy w tym miejscu odwołać się do treści samego Traktatu o Funkcjonowaniu UE, który w art. 168 ust. 7 przyznaje ustawodawstwu krajowemu samodzielność w dziedzinie regulowania systemu usług służby zdrowia i funkcjonowania aptek. Wyłączenia te są powielone w tzw. dyrektywie usługowej Bolkensteina (2006/123/WE; motyw 22) oraz dyrektywie o uznawaniu kwalifikacji zawodowych (2005/36/WE; motyw 26).

       14 lutego 2014 roku ETS w wyroku wydanym pod sygnaturą C 367/12 uznał, że specyficzne kryteria demograficzne stosowane w Austrii przy wydawaniu zezwoleń na otwieranie nowych aptek są niezgodne z unijną swobodą przedsiębiorczości (art. 49 TU). Trybunał nie zakwestionował jednak ustawodawstwa krajowego, ustalającego kryteria geograficzne i demograficzne przy koncesjonowaniu aptek jako zasady ogólnej. W Austrii otwarcie nowej apteki wymaga uprzedniego wydania zezwolenia (otrzymanego od Izby Aptekarskiej), które uzależnione jest od istnienia „potrzeby” w tym zakresie. Poprzez pojęcie „potrzeby” należy w świetle prawa austriackiego rozumieć taką sytuację, w której liczba pacjentów zamieszkujących w promieniu czterech kilometrów od istniejącej apteki jest wyższa niż 5500 osób. Jeżeli liczba mieszkańców jest mniejsza, koniecznie należy brać pod uwagę potrzeby lokalnej społeczności. W związku z tym ETS uznał, że pacjenci nie powinni być zmuszani do pokonywania zbyt dużych odległości przy pomocy środków transportu, aby móc skorzystać z usług aptek usytuowanych w innych miejscowościach, znacznie oddalonych od ich miejsca zamieszkania. Trybunał stanął zatem na stanowisku zdroworozsądkowym. Stwierdził mianowicie, że rola aptekarza jest rolą służebną wobec pacjenta. Stosowanie zaś każdorazowo sztywnego kryterium geograficznego przy otwieraniu nowej apteki może wyraźnie kłócić się z nadrzędnym celem wykonywania zawodu farmaceuty, jakim jest pomoc pacjentom (i przy okazji naruszać unijną swobodę przedsiębiorczości). Austriackie prawo zakłada bowiem, że nie ma „potrzeby” otwarcia nowej apteki w każdej sytuacji, w której fakt ten spowodowałby zmniejszenie liczby pacjentów do zaopatrzenia na stałe w już istniejącej aptece poniżej pewnego, ustalonego ustawowo progu. Przepisy te, co wytknął Austrii Trybunał, nie przewidywały jakiegokolwiek odstępstwa od tak określonego ograniczenia geograficznego, co w konsekwencji działać może ze szkodą dla samych pacjentów.

       W cytowanym orzeczeniu ETS nie pierwszy zresztą raz potwierdził, że nie w każdej dziedzinie gospodarki znajdują zastosowanie reguły wolnorynkowe. Ich wprowadzenie do sektora ochrony zdrowia publicznego osłabia system, który ma niebagatelne znaczenie dla sytuacji zdrowotnej samego społeczeństwa. Dzieje się to między innymi poprzez zmuszanie poszczególnych podmiotów na rynku tym funkcjonujących do konkurowania na zasadach ogólnych, czyli - będąc ścisłym – ceną, a nie w sposób w tym wypadku najwłaściwszy, tj. poprzez jakość świadczonych usług. Większość państw europejskich uwzględnia te możliwości, na jakie Traktat Unijny zezwala, i w sposób prawidłowy chroni swoich obywateli przed niekorzystnym wpływem deregulacji w segmencie ochrony zdrowia, stawiając ponad wszystko na jakość, co w wypadku sektora farmaceutycznego oznacza choćby pozostawienie aptek w rękach farmaceutów (czyli daleko idącą regulację rynku). Tymczasem w Polsce, nie widząc żadnych w tym temacie zagrożeń, optuje się za całkowicie wolnorynkowym obrotem detalicznym produktami leczniczymi, przekazując apteki w ręce ludzi spoza zawodu, nie zdając sobie do końca sprawy z tego, jak ogromną przez to wyrządza społeczeństwu krzywdę. Takie postępowanie polskich władz dziwi, jeśli dla porównania spojrzymy na to, co robią inne kraje europejskie, które gospodarkę wolnorynkową w sektorze zdrowotnym dawno odłożyły do lamusa, bądź też czym prędzej pragną od niej odstąpić. Dla przykładu można tu wskazać rząd Łotwy, który jako pierwszy po okresie totalnej liberalizacji rynku farmaceutycznego ponownie z początkiem roku 2011 wprowadził odpowiednie regulacje, czy jakże znamienny przypadek deregulacji sektora farmaceutycznego w Norwegii, gdzie w konsekwencji oddania sektora farmaceutycznego w prywatne ręce, wbrew zapowiedziom pogorszeniu uległa dostępność oraz spadła jakość świadczonych usług farmaceutycznych. Z kolei znacząco wzrosły ceny wszystkich produktów leczniczych. Można też wskazać na Szwecję, która mimo zapowiedzi prywatyzacji aptek z początkiem 2009 roku postanowiła zweryfikować swe stanowisko i w konsekwencji prywatyzację przeprowadziła później, jednak już w zupełnie inny sposób, bo na kompetencjach opartych wyłącznie na farmaceutach. Przykładów można by mnożyć. Większość krajów Unii Europejskiej stosuje kryteria geograficzne bądź demograficzne jako warunek wydania zezwolenia na prowadzenie apteki (np. Grecja, Hiszpania, Włochy, Finlandia czy wspomniana wcześniej Austria). W Finlandii ustawa o lekach wprowadza ograniczenia ilościowe, dzięki którym jeden farmaceuta prowadzić może co najwyżej trzy apteki. Z kolei w Niemczech w „czystej postaci” obowiązuje reguła „apteka dla aptekarza”, która oprócz wprowadzenia kryterium ilościowego, podobnego do tego, które funkcjonujące w Finlandii (jeden aptekarz – maksymalnie trzy apteki lub filie apteczne), sankcjonuje zasadę, że apteka może być prowadzona jedynie przez aptekarzy skupionych w spółce cywilnej bądź w spółce jawnej. Regulowanie rynku farmaceutycznego tak dzisiaj, jak i od wielu lat, jest po prostu europejską normą.

       Warto też w tym miejscu odwołać się do opisywanej na początku tekstu słynnej dyrektywy Bolkensteina z 12 grudnia 2006 roku, 2006/123/WE, która była efektem francuskiego „nie” w referendum z 2005 roku, a która jasno odpowiadała na pytanie, czy zawody i usługi medyczne są usługami takimi, jak wszystkie inne, i z tego tytułu powinny podlegać  wspólnym przepisom, bądź też winny zostać spod ujednolicenia wyłączone. Wynik francuskiego referendum dobitnie wskazał wyjątkowość i rangę usług medycznych. Pokazał również mentalności i dojrzałość społeczeństw zachodnich.

       Mając na względzie decyzję Parlamentu Europejskiego, który postanowił wyłączyć z całego pakietu usług usługi i zawody medyczne, w tym obrót detaliczny produktami leczniczymi oraz wykonywanie zawodu aptekarza, nie dziwią naszego (farmaceutów) środowiska kolejne orzeczenia ETS, w których sąd ten stwierdza, że w celu zapewnienia odpowiedniego poziomu zdrowia oraz usług sektora zdrowotnego na najwyższym poziomie, można, a nawet należy wprowadzać ograniczenia, limity i zakazy. Mamy nadzieję, że krajowi decydenci przestaną w końcu nasłuchiwać ekspertów ds. wolnego rynku, czy innych osób, nienakierowanych na uzdrowienie segmentu zdrowia publicznego i uświadomią sobie zawczasu, że wolny rynek nie jest tym, co dla samego pacjenta jest najkorzystniejsze. Na rozregulowanym i przez nikogo efektywnie niekontrolowanym rynku produktów leczniczych i aptek działających na zasadzie supermarketów pacjent zawsze traci, a wraz z nim – traci całe społeczeństwo. Regułę tę pojęła, zrozumiała i zaakceptowała w swoim czasie Komisja Europejska, kiedy przegrała boje o sektor zdrowotny w Parlamencie Europejskim i zmuszona została do wyłączenia usług zdrowotnych z całego segmentu usług na rynku wewnętrznym.  

       W Polsce przedstawiciele kolejnych rządów, zasłaniając się swoiście i najczęściej mylnie rozumianymi wartościami konstytucyjnymi, sprawy widzą diametralnie inaczej. Twierdzą oni, że wolny rynek i wolna konkurencja rozwiążą wszystkie problemy związane z funkcjonowaniem systemu ochrony zdrowia społeczeństwa, zapominając, że wolność gospodarcza nic nie znaczy bez wysokiej etyki zawodowej, poszanowania dla wartości naczelnych i samej litery prawa. Na szczęście dla innych rządów europejskich polskie podejście do tej sprawy nie znalazło większego poparcia, gdyż jedynie przedstawiciele Czech i Holandii opowiedzieli się za podobnymi jak w Polsce rozwiązaniami. Dobrze, że ogromna większość członków UE, w tym duże i liczące się kraje europejskie, stanowczo poparły tradycyjny europejski model aptekarstwa, oparty na kompetencjach zawodowych farmaceutów, historycznie uwarunkowany i zaspokajający potrzeby, a także oczekiwania społeczeństwa.

       Wyrok ETS z 14 lutego 2014 roku pomaga zrozumieć dominujące w Unii Europejskiej pojmowanie właściwie zorganizowanego oraz prawidłowo funkcjonującego systemu ochrony zdrowia. Należy też wspomnieć o innych wyrokach tego sądu. Najdonioślejszym z nich jest z pewnością orzeczenie z 2009 roku, w którym Trybunał uszanował obowiązującą w niemieckim prawie zasadę „apteka dla aptekarza”, stwierdzając jej niesprzeczność z zasadą swobody przedsiębiorczości (wyrok z 19 maja 2009 roku, połączone sprawy C 171/07 i C 172/07, Apothekerkammer des Saarlandes). Ale hołdowanie przez unijny sąd tradycyjnemu modelowi aptekarstwa, jak również wyłączenie przezeń materii prowadzenia apteki spod reguł wolnego rynku funkcjonowało w jego linii orzeczniczej tak wcześniej, jak i później. Ostatnie orzeczenia ETS odnoszące się do kwestii prowadzenia aptek przesądzają dobitnie, że stosowanie przez państwo członkowskie kryteriów geograficznych, demograficznych, ilościowych czy „jakościowych” przy koncesjonowaniu aptek nie narusza wyrażonej w art. 49 TU zasady swobody przedsiębiorczości (por. wyrok z 1 czerwca 2010 roku w połączonych sprawach C 570/07 i C 571/07, odnoszący się do hiszpańskich przepisów farmaceutycznych, bardzo podobnych do przedstawionego powyżej casusu austriackiego; wyrok z 21 czerwca 2012 roku w sprawie C‑84/11 dotyczący przepisów fińskich; wyrok ETS z 29 września 2011 roku w sprawie C-315/08 Grisoli przeciwko Regione Lombardia, wyrok z 17 grudnia 2010 roku w sprawie C-217/09 czy też ubiegłoroczne orzeczenie ETS-u z dnia 5 grudnia 2013 roku w połączonych sprawach C-159/12 do C-161/12, odnoszące się do włoskich przepisów regulujących funkcjonowania aptek). W tym miejscu i niejako na marginesie należy dodać, że skarżąca w październiku 2013 roku Polskę do Komisji Europejskiej Konfederacja „Lewiatan” w swojej skardze całkowicie pominęła wymienione powyżej orzecznictwo Trybunału w Luksemburgu dotyczące prowadzenia aptek, chociaż kwestionowała ona właśnie przepis art. 94a ustawy - Prawo farmaceutyczne, który przecież wprost odnosi się do funkcjonowania aptek. Daje to wyobrażenie o intencjach twórców skargi.

       Polska, funkcjonująca w filozofii gospodarki wolnorynkowej i jej implementacji do obszaru systemu ochrony zdrowia publicznego, jako kraj ponosi z tytułu takiego wyboru ogromne straty. Trzeba mieć na uwadze to, że przez takie działanie państwo samo ubezwłasnowolnia się w zakresie kontroli nad obrotem produktami leczniczymi. Sytuacja prawna rynku aptecznego na dzień dzisiejszy wygląda bowiem tak, że mamy zbyt słabo egzekwowany przepis oddzielający hurt od detalu, przez co tracimy kontrolę nad podmiotami zajmującymi się tym obrotem. Zawarty w art. 99 ustawy - Prawo farmaceutyczne przepis antykoncentracyjne jest skomplikowany i w praktyce niestosowany przez organy nadzoru farmaceutycznego w procesie wydawania zezwolenia aptekom. Ten aspekt sprawił, że wbrew deklaracjom i wcześniejszym intencjom rynek aptekarski, faktycznie został zmonopolizowany po 2001 roku. Pochodną tego jest szerokie naruszenie zasady równości, w tym – równego traktowania podmiotów prowadzących apteki, pomimo że prawo takie gwarantuje każdemu przedsiębiorcy aptecznemu nie tylko ustawa o swobodzie działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1), ale przede wszystkim Konstytucja RP (art. 32 ust. 1). Ta nierówność znajduje swój finał w różnorodności cen (w hurcie i w detalu) oraz uniemożliwia pacjentom dostępu do pełnej gamy produktów leczniczych zarejestrowanych na terenie RP.

       Porządkowanie rynku aptek nie jest zatem „fanaberią” farmaceutów, lecz koniecznością. To, że de lege lata nie mamy na wzór niemiecki czy fiński obowiązującej zasady „apteka dla aptekarza” jest przejawem błędnego wyboru koncepcji ze strony ustawodawcy, ale również brakiem świadomości o tym, że produkty lecznicze nie są i nigdy nie będą zwykłym towarem rynkowym, na co farmaceuci zwracają uwagę od lat. Odpowiedzialność za zdrowie społeczeństwa nie ciąży tylko na barkach kolejnych ministrów zdrowia; ciąży przede wszystkim na pracownikach medycznych, w tym na farmaceutach, ludziach specjalnie do tego przygotowywanych i wyszkolonych przez lata nauki i praktyki. W miejscu ich pracy – w aptekach – wymagane są wysokie standardy jakości (nie tylko w odniesieniu do lokalu apteki, ale i personelu. Nie bez znaczenia są również uwarunkowania etyczne i zawodowe). W realiach wolnego rynku – a więc żywiołowego wydawania kolejnych zezwoleń aptecznych – nie można osiągnąć wymagań stawianych przez założenia polityki zdrowotnej, prawo farmaceutyczne i etykę aptekarską. Zrozumiały to już dawno temu bogate i uporządkowane kraje tzw. starej Unii, które jako normę stosują zasady demografii i geografii, czemu hołduje w zacytowanych powyżej orzeczeniach ETS (pomimo faktu, że sąd ten na co dzień wyrokuje bardzo liberalnie, ukracając najdrobniejsze nawet próby ochrony własnego rynku przez państwa członkowskie). Pauperyzacja aptek, będąca skutkiem ich nadmiernej ilości sprawia, że nie są one w tanie wypełnić właściwych im zadań w sektorze zdrowotnym wobec społeczeństwa. W naszym kraju deprecjonowany jest zawód farmaceuty, który – dla odmiany – w odbiorze społecznym mieszkańców zachodniej Europy budzi podziw i szacunek.

       Cytowane powyżej wyroki ETS odnoszące się do spraw farmaceutycznych powinny być dobrze znane decydentom, do czego w tym miejscu i korzystając z okazji zachęcamy. Stanowisko farmaceutów w omawianych kwestiach nie musi być popierane wyrokami, które orzekane są sądy unijne. Niemniej jednak orzeczenia te mają swoje głębokie uzasadnienie aksjologiczne, są racjonalne i poparte doświadczeniami polityki zdrowotnej państw zachodnich z ostatnich kilkudziesięciu lat. I bez nich jednak wiemy, że w każdym elemencie systemu gospodarki produktami leczniczymi wymagana jest precyzyjna organizacja oparta na planowaniu i obwarowaniu licznymi ograniczeniami oraz właściwą regulacją. Bez niej szereg wyrosłych na rynku farmaceutycznym patologii, związanych z jego rozregulowaniem, nie zostanie zlikwidowanych. A podjęte w tym kierunku działania, wdrożone tzw. ustawą refundacyjną, pozostaną jedynie półśrodkami, sprawią, że efektywna, a przede wszystkim racjonalna polityka w obszarze zdrowia publicznego, pozostanie na etapie założeń czy niedoścignioną mrzonką. Co najważniejsze jednak, najbardziej ucierpią z tego powodu pacjenci, a w szerszej perspektywie – społeczeństwo.

    mgr Piotr Sędłak, aplikant radcowski
    dr n. farm. Tadeusz Bąbelek
    dr n. farm. Grzegorz Pakulski



  • Farmacja na świecie.  ( 34 pozycji )

       Po trzech latach od uwolnienia rynku farmaceutycznego, władze węgierskie doszły do wniosku, że nie jest to właściwa droga do osiągnięcia zamierzonych efektów społeczno - ekonomicznych i ku zadowoleniu aptekarzy wprowadziły powszechnie oczekiwane regulacje, dotyczące głównie własności i otwierania aptek.

       W roku 1989 Węgry stały się państwem demokratycznym. Od tego czasu kraj ten zastał jednym z najbardziej uprzywilejowanych miejsc w Środkowej i Wschodniej Europie dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Sektor nauk przyrodniczych otrzymał jedną z najwyższych kwot inwestycji kapitałowych ze światowych firm farmaceutycznych działających na Węgrzech. Toteż Węgry stały się jednym z największych rynków farmaceutycznych w Centralnej i Wschodniej Europie.
    Przemysł farmaceutyczny
       Węgry mają tradycyjnie silny przemysł farmaceutyczny, który jest oparty na wysoko wykwalifikowanej sile roboczej. Prywatyzacja przemysłu farmaceutycznego na Węgrzech miała miejsce w latach 1991-1996 a zaczęła się od firmy Chinoin, która obecnie jest częścią koncernu Sanofi-Aventis. Obecnie działające na Węgrzech największe firmy farmaceutyczne to: Sanofi-Aventis, Novartis, Bayer Hungaria, Teva Magyarorszag, Beres Rt, Gedeon Richter i Egis.

       Dla zobrazowania tego rynku, przytaczam kilka danych w porównaniu z Polską, krajem o populacji ponad 3,5 razy większej. W 2012 roku produkcja farmaceutyczna na Węgrzech osiągnęła wartość ok. 2,6 mld euro przy zatrudnieniu w tym przemyśle 22 600 osób, podczas gdy w naszym kraju produkcja wyniosła ok. 2,5 mld euro, a zatrudnienie wynosiło 28 500 osób. W tym samym roku Węgry wyeksportowały farmaceutyki za prawie 3,8 mld euro, podczas gdy w Polsce wartość eksportu tych produktów nieznacznie przekroczyła 1,9 mld euro.

    Hurtownie farmaceutyczne

       W szczytowym okresie uwolnienia rynku, który przypadał na połowę roku 2008, na Węgrzech zarejestrowanych było 97 hurtowni farmaceutycznych. Rynek był jednak skoncentrowany w trzech dużych firmach: Hungaropharma, Phoenix Pharma i Teva Magyarorszag Zrt., które miały odpowiednio 37%, 41% i 15% w nim udziału. Pozostałe hurtownie były małe, zazwyczaj byli to producenci, którzy zajmowali się tylko marketingiem własnych produktów. Sytuacja ta niewiele zmieniła się do tej pory. Obecnie marża hurtowniana szacowana jest na 5 do 12%.

       Porozumienia z aptekami  zostały zainicjowane przez dwóch głównych graczy, t.j.  Hungaropharma i Phoenix Pharma już w 2007 roku, tuż po tym, jak zastały wdrożone reformy deregulujące rynek farmaceutyczny. Umowę z Hungaropharma podpisało wtedy 490 aptek, a z Phoenix Pharma blisko  400. Stanowiło to łącznie  ponad 40% sprzedaży. Zanim w końcu roku 2008 Węgierski Urząd Ochrony Konkurencji (HCA) nakazał usunięcie niektórych postanowień zawieranych umów, przewidywały one

    - 80% zakupów musiało być dokonywane w danej hurtowni,
    - obowiązywało prowadzenie wspólnej polityki promocyjnej i dyskontowej,
    - obowiązywała wspólna polityka sprzedaży powierzchni reklamowej,
    - indywidualne promocje musiały być zaakceptowane przez hurtownię,
    - obowiązywała wspólna polityka cenowa na popularne produkty.


       Przez pierwszych kilkanaście lat, organizacja rynku aptecznego była oparta na rozporządzeniu z 1994 r., które określało zasady otwierania aptek. Czynność ta była zagwarantowana wyłącznie dla farmaceutów (czyli tylko farmaceuci mogli być właścicielem apteki), co było zgodne z powszechną praktyką w większości krajów w Europie. Liczba aptek została ograniczona zgodnie z danymi demograficznymi i geograficznymi (maksymalnie 1 apteka na 5 000 mieszkańców, minimalnie 250-300 metrów odległości między aptekami), leki mogły być sprzedawane tylko w aptekach po de facto cenach regulowanych. Te ramy prawne skutkowały tym, że rynek nasycił się już po roku, a jedyny sposób otwarcia apteki sprowadzał się do zakupu już istniejącej. Toteż w latach 1995-2001 otwarto tylko 25 nowych aptek, chociaż w międzyczasie znacznie wzrosła liczba farmaceutów. Ograniczona też była gama produktów, które mogły być sprzedawane w aptekach co ograniczało także inne wymiary konkurencji.  

    GYOGYSZERTAR to po węgiersku apteka ogólnodostępna.
       Światowy kryzys gospodarczy nie ominął gospodarki węgierskiej, toteż rząd podjął szereg działań w celu kontroli budżetu opieki zdrowotnej i farmaceutycznej. Uważano, że istotne korzyści mogą być osiągnięte poprzez deregulację rynku farmaceutycznego. Ustawa, która weszła w życie od 1 stycznia 2007, zmieniła różne aspekty regulacji farmaceutycznych. W szczególności dotyczyły one zmiany zasad promocji, cen i refundacji ale także sprzedaży hurtowej i detalicznej oraz prowadzenia i otwierania aptek.

       W pierwszym roku funkcjonowania nowego systemu, liczba aptek zwiększyła się o 17%, a pod koniec roku 2010 było już ich 2440 czyli ponad 21% więcej niż przed deregulacją. Nastąpiło także obniżenie się średnich marż, głównie w segmencie OTC. Znaczenie tej zmiany było tym bardziej istotne, że segment OTC stanowił około 45% sprzedaży. Nie zanotowano natomiast istotnych zmian w marżach w segmencie leków refundowanych. Zaszły też daleko idące zmiany w geografii rozmieszczenia aptek. W gminach powyżej 1000 mieszkańców łączna liczba aptek wzrosła, ale w mniejszych gminach uległa zmniejszeniu. Pogorszyło to w znaczny sposób dostępność do produktów farmaceutycznych. W znaczny sposób pogorszyła się kondycja ekonomiczna aptek. W 2008 roku już 26% aptek generowało straty ze względu na zmniejszenie rentowności gdyż znacząco spadła wielkość obrotów.
    Reforma z  2010 roku

       Chociaż od wdrożenia reformy deregulacyjnej minęło tylko kilka lat, w 2010 roku miały miejsce istotne zmiany. Nowy rząd Węgier (wybrany w kwietniu 2010 r.) wśród swych pierwszych działań przyjął istotną dla aptekarzy ustawę, która weszła w życie w sierpniu 2010r. Wprowadziła ona tymczasowe moratorium na otwieranie nowych aptek i fuzji w sektorze farmaceutycznym. Celem moratorium było pozostawienie czasu dla rządu, aby wypracował szczegóły nowego prawodawstwa dotyczące tego sektora. Argumentowano, że deregulacja pogorszyła jakość usług i dostępność, szczególnie na obszarach wiejskich i w biedniejszych gminach.  

       Rzeczywiście, w końcu 2010 roku przyjęto nowe przepisy, które weszły w życie od stycznia 2011 roku, przywracając większość ograniczeń, usuniętych ustawą z roku 2007. W szczególności przepisy te ograniczyły otwieranie nowych aptek i wprowadziły zasadę, że większość prawa własności apteki musi należeć do farmaceutów. Własność obecnie posiadanych aptek przez innych, musi być przeniesiona na farmaceutów do 1 stycznia 2017 roku, w przeciwnym razie zostaną one zamknięte. Zakazano też udzielania zniżek i dawania prezentów klientom apteki. Warto również zauważyć, że w ramach innej ustawy, rząd przywrócił obowiązkowe członkostwo każdego aptekarza w Węgierskiej Izbie Farmaceutycznej.  

       Dla lepszego zobrazowania wprowadzonych zmian, przytaczam fragmenty informacji, jaką opracował w lutym 2011 roku Piotr Bohater:

    1) Od 1 stycznia 2011r. nowe apteki mogą być otwierane tylko jeśli aptekarze są właścicielami co najmniej 51% ich udziałów.

    2) Istniejące apteki, których właścicielami nie są aptekarze, muszą w okresie od 01.01.2011r. do 01.01.2017r. dokonać takich przekształceń własnościowych, aby aptekarze stali się właścicielami co najmniej 51% udziałów. Ponadto do dnia 01.01.2014r. aptekarze muszą posiadać już co najmniej 25% udziałów.

    3) Nie może powstać takie powiązanie podmiotów, w wyniku którego dane przedsiębiorstwo lub grupa przedsiębiorstw mogłoby uzyskać kontrolę bezpośrednią lub pośrednią nad aptekami w liczbie przekraczającej cztery. Natomiast w miejscowościach, w których liczba mieszkańców nie przekracza 20 tys. osób, maksymalna liczba posiadanych aptek wynosi dwie.

    4) W miejscowości, gdzie już działa apteka ogólnodostępna, może zostać otwarta kolejna apteka tylko wtedy, jeśli na wszystkie apteki ogólnodostępne – wliczając również nową aptekę – przypada:
    a) w miejscowościach liczących powyżej 50 000 mieszkańców – co najmniej 4 000 mieszkańców,
    b) w pozostałych miejscowościach – co najmniej 4 500 mieszkańców i odległość między aptekami będzie wynosić co najmniej:
    a) 250m - w miejscowościach liczących powyżej 50 000 mieszkańców,  
    b) 300m – w pozostałych miejscowościach.
    5) Zabronione jest, aby właścicielem apteki był praktykujący lekarz, hurtownia farmaceutyczna lub producent leków.

    6) Apteki, których obecnymi właścicielami są praktykujący lekarze, będą poddawane od 1 stycznia 2011 roku dodatkowym kontrolom w trakcie których sprawdzana będzie zasadność wybranej farmakoterapii i wypisywanych leków na receptach.
    7) Spółka zarządzająca apteką nie może wydawać poleceń w sprawach zawodowych związanych z zaopatrzeniem w leki, w tym związanych z wydawaniem, przechowywaniem leków, z działalnością informacyjną dla pacjentów o lekach osobom prowadzącym aptekę, kierującym apteką oraz osobom wykonującym czynności zawodowe.

       Unormowaniu prawnemu uległy także inne kwestie, związane z rynkiem farmaceutycznym. Obowiązuje ogólna zasada, że leki mogą być sprzedawane wyłącznie przez apteki, którym zostały przyznane odpowiednie licencje. Tylko niektóre leki OTC, pakowane w określony sposób i zatwierdzone do takiego obrotu, mogą być również sprzedawane przez przedsiębiorców ale po uzyskaniu odpowiedniej  licencji i pod warunkiem spełniania określonych wymogów (np. muszą być przechowywane w wydzielonych i zamkniętych magazynach).

       W miejscowościach, gdzie nie ma aptek, lekarze mogą sprzedawać leki ale tylko te, którymi leczą swych pacjentów. Także apteki szpitalne mogą sprzedawać leki pacjentom zewnętrznym, ale muszą posiadać dwa oddzielne zezwolenia. Pierwsze umożliwia im zakup wyrobów medycznych tylko dla pacjentów szpitala. Drugie dotyczy obsługi pacjentów ambulatoryjnych a także pacjentów z zewnątrz.

    PATIKA to też apteka, w tym przypadku o nazwie „Patria”.
       Sprzedaż leków on line (przez internet) jest na Węgrzech dopuszczona, ale prowadzić ją mogą wyłącznie istniejące apteki ogólnodostępne. Do takiej sprzedaży dopuszczone są tylko leki i preparaty wydawane bez recepty. Nie jest to popularna forma sprzedaży, toteż na koniec roku 2013 tylko 30 aptek (na 2334 istniejące) miało stosowne zezwolenie. Na Węgrzech apteka może działać także w supermarkecie ale tylko jako oddzielny, wydzielony punkt sprzedaży.

       Przepisy, które obowiązywały przed rokiem 2011, bezpośrednio nie zakazywały tworzenia sieci aptek. Jednak tylko niewielki odsetek wszystkich istniejących aptek był w sieciach. Na 2540 aptek istniejących w 2010, jedną sieć tworzyło ok. 110-120 aptek, a były też 2-3 sieci składające się z 40-50 aptek każda. Było też kilka mniejszych sieci, ale około 60-70 procent rynku stanowiły niezależne apteki. Według aktualnie obowiązujących regulacji, sieci te mają zaprzestać działania i właściciele nie farmaceuci muszą sprzedać pakiet większościowy do końca 2016. Obecnie jest około 680 aptek (w przybliżeniu 30% wszystkich), których właścicielami są nie-farmaceuci.

       Nowe przepisy nie ograniczają godzin otwarcia aptek, ale uzależniają je od liczby zatrudnionych farmaceutów. Szacuje się, że z powodu nowych przepisów około 25% aptek było zmuszonych ograniczyć swoje godziny pracy lub zatrudnić dodatkowych pracowników.

    Wnętrze typowej węgierskiej apteki.
       Aby zachęcić do otwierania aptek na obszarach wiejskich lub słabo zaludnionych, nowe przepisy umożliwiają uzyskanie pomocy finansowej, pod warunkiem, że poziom ich obrotów jest niski i nie ma innych aptek na danym terenie. Po wejściu w życie nowych przepisów, została zlikwidowana integracja pionowa aptek z hurtowniami i producentami leków.

       Jeśli chodzi o regulacje dotyczące cen i marż, są one zależne od grupy produktów. Produkty nie subsydiowane przez państwo, objęte są systemem cen wolnych, niezależnie od tego, czy są to OTC czy leki na receptę. Toteż w tej grupie produktów występują różne ceny w poszczególnych aptekach. Poziom konkurencji cenowej jest jednak bardzo niski. Natomiast maksymalną marżę w sprzedaży detalicznej na produkty subwencjonowane przez państwo (czyli refundowane) określa ministerialne rozporządzenie. Obowiązuje tu marża degresywna a magazynowanie drogich leków refundowanych zazwyczaj prowadzi do strat. Toteż apteki nie mają żadnego interesu, aby magazynować wszystkie rodzaje leków (nie wymaga tego prawo). Zobowiązane są natomiast do posiadania na stanie tańszych odpowiedników, preferowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W wyniku takiej polityki, pacjenci muszą czasem zamawiać leki lub szukać apteki z odpowiednim asortymentem leków. W efekcie trudniejsze jest dla pacjentów uzyskanie dostępu do leku.

    Leki generyczne
       Leki generyczne stanowiły 45% leków, stosowanych na Węgrzech w 2010 roku. W przypadku leków oryginalnych, pojawienie się konkurencji w postaci leków generycznych (cena pierwszego generyku nie może być wyższa niż 70% ceny oryginału) spowodowało znaczne zmniejszenie ich ceny co praktycznie zlikwidowało import równoległy. Starania Narodowego Funduszu Ubezpieczeń Zdrowotnych idą w tym kierunku, aby zwiększyć wykorzystanie leków generycznych. Napotyka to jednak opory z kilku kierunków. W celu utrzymania powszechnego używania produktów oryginalnych, firmy farmaceutyczne stosują praktyki promocyjne. Pacjenci nie są odpowiednio informowani o subsydiowanie produktów medycznych w ramach systemu zabezpieczenia społecznego i na jakich zasadach opiera się zamiana leku. W prasie informacje na ten temat zazwyczaj są sprzeczne i podkreślające niebezpieczeństwa zamiany leków a doniesienia te są firmowane przez lekarzy i farmaceutów. W związku z tym pacjenci czują się bardzo niepewne w tym temacie. Pomimo, że  apteki są zobowiązane do tego, aby pacjent kupując droższy odpowiednik potwierdzał podpisem, że został poinformowany o możliwości tańszej alternatywy, wydaje się, że apteki nie są zainteresowane substytucją generyczną, prawdopodobnie z powodu systemów premiowych, stosowanych przez hurtowników.

       Rynek farmaceutyczny pozostaje silnie regulowany w większości krajów europejskich. Szczególnie dotyczy to własności i otwierania aptek. Zdecydowane działania regulacyjne, podejmowane przez rządy, biorą pod uwagę znaczenie społeczne i gospodarcze, jakie niesie posiadanie sprawnego systemu należytej dystrybucji leków. Deregulacja tego rynku, jaka miała lub nadal ma miejsce w kilku krajach, dobitnie pokazała, że wolny rynek ani nie prowadzi do  zapewnienia należytego dostępu do leków przez całą populację ani nie poprawia jakości usług a stwarza natomiast liczne zagrożenia i patologie. Toteż należy zazdrościć aptekarzom węgierskim, że ich rząd już kilka lat temu dojrzał te problemy a co najważniejsze, skutecznie je rozwiązał.

    dr n. przyr., mgr farm. Karol Adamkowski

    Zdjęcia autora

    1. Bohater P., Pilna informacja Departamentu Spraw Zagranicznych NRA. Wrocław, 2011.
    2. Horvath K., Market news – Hungary. Central Europe Pharma News. 3(62), 2012.
    3. The Pharmaceutical Industry in Figures – 2014. []
    4. Peto F., in., Changing winds in the Hungarian pharmaceutical market. Barcelona, 2011.


  • Galeria.  ( 26 pozycji )



  • Manuał aptekarski.  ( 225 pozycji )
       Choroba zwyrodnieniowa stawów jest jedną z najczęściej występujących chorób układu kostnego. Dotyka głównie osób w średnim wieku oraz starszych. Szacuje się, że około 2 milionów Polaków żyje z tą najbardziej rozpowszechnioną formą choroby stawów. Cierpi na nią ponad 60% osób powyżej 60 roku życia i częściej są to kobiety. Powszechnie nazywana jest chorobą „zużycia” stawów, ale określenie to nie jest prawidłowe, gdyż  mechaniczne, związane z wiekiem uszkodzenie tych struktur nie jest jedynym czynnikiem rozwoju tej choroby. Obecnie wiadomo, iż dotyczy ona całego stawu, kości pod chrząstką stawową, torebki stawowej, otaczających staw więzadeł, ścięgien i mięśni. Celem leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów jest zmniejszenie bólu i poprawa funkcji zmienionych chorobowo miejsc. Niestety, nie ma skutecznego leku, a próby leczenia mogą jedynie spowolnić postęp tej choroby.

        Europejczycy piją ponad dwukrotnie więcej niż średnia światowa. Przy średniej światowej 6,13 litra czystego alkoholu na osobę powyżej 15 roku życia, średnia europejska wynosi 12,2 litra czystego alkoholu, a w Polsce wypija się aż 13,3 litra. Polska jest w grupie krajów o najwyższym spożyciu czystego alkoholu na dorosłego mieszkańca. Biorąc pod uwagę konsumpcję nierejestrowaną, spożycie na jednego pijącego osiąga prawdopodobnie wartość nawet 15 litrów rocznie. Nieco poniżej połowy konsumpcji przypada na piwo (44%), jedna trzecia na wino (34%) i prawie jedna czwarta na napoje spirytusowe (23%). 

       Balsam niedźwiedzi, maść końska, maść z sadła świstaka czy maść z jadem żmii – to preparaty, które możemy nabyć w aptekach. Większość z nich bazuje przede wszystkim na surowcach roślinnych, z wyjątkiem Viprosalu zawierającego niewielkie ilości jadu żmii zygzakowatej. Ale czy „odzwierzęce” nazwy tych specyfików, nie nawiązują do dawniej stosowanych leków lub może są świadectwem naszej wiary w leczniczą moc zwierząt?
  • Wszechnica aptekarska.  ( 107 pozycji )

       W okresie jesiennym zachorowalność na infekcje układu oddechowego jest szczególnie nasilona. Jest to także mocniej odczuwalne przez pacjentów, lekarzy i farmaceutów. Zintensyfikowane po okresie wakacyjnym kontakty po powrocie do przedszkoli, szkół, miejsc pracy oraz skupiska w miejscach publicznych i środkach komunikacji miejskiej, warunki klimatyczne (wilgotność powietrza), tendencje do większej podatności organizmu człowieka na infekcje i osłabionej funkcji układu immunologicznego sprzyjają utrzymywaniu się w środowisku i wymianie drobnoustrojów oraz sezonowemu wzrostowi zapadalności na zakażenia, zwłaszcza wirusowe. 

       W codziennej praktyce aptecznej często napotykamy recepty na leki złożone z antybiotykami o dość zróżnicowanym przeznaczeniu klinicznym w zakresie drogi podania, typu postaci leku i wieku pacjenta. Aby poprawnie wykonać receptę nie wystarczy wiedza z zakresu  farmakologii, farmakoterapii czy chemii leków, musimy również znać właściwości fizykochemiczne substancji czynnej np. rozpuszczalność w podstawowych rozpuszczalnikach stosowanych w recepturze aptecznej. Bez tej wiedzy poprawne wykonanie leku złożonego będzie niemożliwe lub wykonamy lek błędnie, skutkiem czego postać farmaceutyczna nie będzie gwarantować efektywnej terapii z poziomu fazy farmaceutycznej.
       Prawdopodobnie każdy z nas pamięta z czasów PRL, taki rarytas jak ryż ekspandowany (znany bardziej pod nazwą dmuchany, preparowany czy dęty), sprzedawany w foliowych, przeźroczystych torebkach. Był przysmakiem dzieci, można go było nabyć w każdym szkolnym jak i osiedlowym sklepiku. Dzieciaki pełnymi garściami „zapychały” sobie nim usta. Dodawano go do popularnego w tamtych czasach bloku czekoladowego, był również głównym składnikiem tak zwanych szyszek. Jednak mało kto wie w jaki sposób powstawał ten „cud gastronomi”.
  • Przegląd prasy.  ( 19 pozycji )


    Poniżej zaprezentowany „Przegląd prasy” został przygotowany na podstawie trzech periodyków  obejmujących swoją tematyką farmację i medycynę szpitalną i ma na celu zachęcenie farmaceutów szpitalnych i klinicznych (ale nie tylko!) do sięgania po te źródła. Wiele wartościowych tekstów jest dostępnych bezpłatnie również on-line.
       Badacze z Danii zajęli się mało zbadanym problemem stosowania w czasie pobytu w szpitalu przez chorych leków przyniesionych przez nich z domu (PODs – patients’ own drugs, co można przetłumaczyć jako leki własne pacjentów). Po pierwsze przeprowadzili analizę częstotliwości z jaką pacjenci korzystają z własnych medykamentów przebywając na oddziale. Po drugie zajęli się kwestią jeszcze istotniejszą, mianowicie zbadali jakość tych leków biorąc pod uwagę ich wygląd, opakowanie, możliwość zidentyfikowania zawartości, zgodność warunków w jakich były przechowywane z zaleceniami producenta oraz datę ważności. Autorzy zwrócili uwagę na istotne wady i zalety umożliwienia pacjentom szpitali korzystania z własnych leków, włączając  w to także preparaty ziołowe i suplementy diety. Problem jest bieżący także w naszym kraju. Apteki szpitalne zaopatrzone są na ogół w ograniczoną receptariuszem szpitalnym liczbę i rodzaj leków. Umożliwiając pacjentom przynoszenie własnych produktów leczniczych do szpitala należy brać pod uwagę nie tylko aspekt ekonomiczny, ale również zapewnienie ciągłości i bezpieczeństwa farmakoterapii.  

    [1] Nielsen TRH, Kruse MG, Andersen SE „The quality and quantity of patients’ own drugs brought to hospital during admission” European Journal of Hospital Pharmacy: Science and Practice, October 2013, Volume 20:297-301, Issue 5

       Uważa się, że jedną z najskuteczniejszych metod zarządzania jakością dla poprawy bezpieczeństwa pacjentów szpitali jest dostosowanie się tych ostatnich do wypracowanych norm, wytycznych i standardów. Na tym polu jest także dużo pracy dla farmaceutów klinicznych i szpitalnych. W artykule „Standardy zarządzania jakością w farmakoterapii” można zapoznać się z zasadami punktacji standardów akredytacyjnych z zakresu farmakoterapii. Na ich podstawie można się zorientować, w jakim zakresie farmaceuci zatrudnieni w szpitalu mogą brać udział w tworzeniu podstawowych procedur tj. zasady stosowania leków spoza receptariusza szpitalnego, zasady pozyskiwania leków w trybie nagłym czy współpraca w zakresie dokumentowania i raportowania działań niepożądanych.

    [2] mgr Urszula Religioni „Standardy zarządzania jakością w farmakoterapii” Farmakoekonomika szpitalna, nr 24/2013

        Biegunki poantybiotykowe to jeden z poważniejszych problemów epidemiologicznych w szpitalu. Szczególnie niebezpieczne mogą być endemiczne zakażenia szpitalne o etiologii C. difficile.  Wyzwaniem jest eliminacja ze środowiska endospor, wyjątkowo odpornych na eradykację. Pacjenci, zarówno objawowi jak i nosiciele, ręce personelu oraz środowisko szpitalne stanowią drogi roznoszenia się patogenu. Autorzy tekstu „Clostridium difficile – problem kliniczny i epidemiologiczny” podają i omawiają epidemiologię zakażenia, a także metody jej kontroli w warunkach szpitalnych - zarówno te tradycyjne, jak i nowoczesne.

    [3] Grzegorz Ziółkowski, Barbara Ziółkowska, Mirosława Malara, Beata Ochocka „Clostridium difficile – problem kliniczny i epidemiologiczny” Forum zakażeń 2013;4(4):235-240
    mgr farm. Olga Sierpniowska
  • Sport to zdrowie.  ( 22 pozycji )
    Aptekarska szkoła pod żaglami
       W poprzednim naszym spotkaniu zapewniałem, że żeglarstwo może uprawiać każdy, a spotkanie z tą wspaniałą przygodą można zacząć w dowolnym momencie. Nie ma bowiem w niej granic wieku, płci czy poglądów politycznych. Żeglarstwo, chyba tak jak każdą formę aktywnego spędzania czasu można jednak podzielić na trzy segmenty: sport, turystyka i wyczyn. Są pośród nas setki - jak nie tysiące osób - dla których żeglarstwo to w szczególności sportowa rywalizacja. Podporządkowują każdą wolną chwilę regatom. W tym przypadku na żeglarską ścieżkę najlepiej wkroczyć w wieku 6 - 7 lat, zaczynając od łódek najmniejszych, czyli optymistów. Szkół, sekcji klubowych czy ognisk żeglarskich jest w tej klasie chyba najwięcej. Znajdziecie je wszędzie tam, gdzie tylko jest kawałek wody na której da się pływać.

       Tak wczesne początki nie tylko dają możliwość dalszego „profesjonalnego” rozwoju, ale przede wszystkim są dla dziecka doskonałą zabawą i metodą kształtowania osobowości, budowania postaw społecznych, uczenia odpowiedzialności, hartowaniem ducha. Żeglarstwo bowiem rozwija charakter, uczy odwagi, ale i pokory. Zaszczepia zasady sportowej rywalizacji, ale także przyjacielskiej pomocy i wsparcia. Przyczynia się zatem nie tylko do rozwoju fizycznego dziecka, ale w istotny sposób kształtuje system moralno-etyczny. Wielu zapewne pomyśli, że ten wiek to zbyt wcześnie, żeby „maleństwo” samo siedziało gdzieś na wodzie w małej „mydelniczce”. Sam jestem ojcem i doskonale rozumiem te obawy. Jednocześnie podkreślam jednak, że gdzie jak gdzie, ale w tej dyscyplinie naszymi maluszkami zajmują się prawdziwi profesjonaliści. Zaufajmy im, a zobaczymy, ile radości dostarczymy naszym pociechom.

       Po pewnym czasie nasze dorastające dzieci już same zdecydują, w którą stronę chcą się rozwijać. Czy iść w ślady wielkich sportowców czy po prostu nabyte umiejętności wykorzystać, żeby zabrać mamę i tatę na jacht i pokazać im, czego się nauczyły i jak wspaniale jest władać tą małą przestrzenią napędzaną wiatrem. Być może w przyszłości same zabiorą swoje dzieci na jacht pokazując im to, czego się nauczyli dzięki Wam.

       Oczywiście my również możemy w dowolnym momencie wykonać ten pierwszy krok. Powiedzieć sobie: „Chce spróbować. Czemu nie?” Jak mówi stara maksyma „Nie ma na świecie rzeczy niemożliwych. Jest tylko pytanie jak bardzo czegoś pragniemy”. A możliwości spotkania z żeglarstwem i realizacji turystycznych oczekiwań jest niezmiernie dużo. Rozejrzyjmy się pośród znajomych. Na pewno bardzo szybko znajdziemy kogoś, kto żegluje i chętnie weźmie nas na „przejażdżkę” jachtem i... gotowe. Zapewniam Was, że będziecie chcieli to powtórzyć. Najpierw ze znajomymi, przyjaciółmi, a potem może już sami zapiszecie się na kurs. Zdobędziecie odpowiednie umiejętności i uprawnienia, a pewnego dnia ktoś przyjdzie do Was i zapyta… „czy weźmiesz mnie na jacht"? A wy odpowiecie „Jasne. Pakuj worek”. Bo żeglarstwo to piękno, którego nie można zawłaszczyć. To radość życia, którą nie sposób się nie dzielić. Rozejrzyjcie się zatem, a sami się przekonacie jak wiele jest wśród was wspaniałych ludzi, którzy chętnie zaszczepią wam wirusa, który czyni nas lepszymi. Nie bójmy się żeglowania. Rozpoczęcie przygody z nim nie jest życiowym rewolucyjnym przewrotem, jest naturalną konsekwencją realizacji marzeń. Tym bardziej, że już co nieco o jachcie wiemy.

       Wyjaśniliśmy sobie dlaczego jacht płynie. Odpowiedzieliśmy na pytanie, jaka siła wprowadza go w ruch. Wiemy, że za wszystko odpowiedzialny jest wiatr i żagiel. Wyjaśniliśmy sobie, że na stronie nawietrznej żagla na skutek spadku prędkości ruchu powietrza (żagiel hamuje ten ruch) powstaje obszar wysokiego ciśnienia, a na stronie zawietrznej żagla powstaje obszar niższego ciśnienia, gdyż powietrze płynie tam szybciej.

       Ponadto (i to jest najważniejsze) dowiedzieliśmy się, że cząsteczki powietrza z obszaru wysokiego ciśnienia chcą się przedostać do obszaru niższego ciśnienia, a że po drodze jest żagiel przymocowany poprzez maszt i liny do kadłuba, to powstająca na żaglu siła aerodynamiczna niejako ciągnie cały jacht.

       Ta siła tworzy się niemal na całej powierzchni żagla, ale najmocniej działa w jego środku zwanym środkiem ożaglowania. To w tym miejscu ma ona największą wartość. Siłę tę możemy porównać do sznurka zaczepionego właśnie w środku ożaglowania, za który ktoś ciągnie żagiel, a przez to i cały jacht.

       Środek ten możemy wyznaczyć w bardzo prosty sposób. Wystarczy z każdego rogu żagla (halsowego, szotowego i fałowego) poprowadzić prostą do środka przeciwległej krawędzi (tzw. liku). W miejscu, gdzie proste te się przetną znajduje się środek ożaglowania.

       Zwróciliśmy jednak uwagę, że kierunek działania siły aerodynamicznej nie jest skierowany w stronę dziobu (a precyzyjniej mówiąc: nie jest równoległy do diametralnej jachtu – linii łączącej dziób ze środkiem rufy) tylko gdzieś w bok. Skoro zatem kierunek działania siły wprawiającej jacht w ruch nie jest skierowany do przodu, tylko pod kątem to oczywisty wniosek musi być taki, że jacht płynie bokiem (w kierunku działania tej siły aerodynamicznej, a nie „prosto” przed siebie). I tak też jest. Jacht nie płynie dziobem do przodu! A dlaczego? Ponieważ kierunek działania siły aerodynamicznej jest wypadkową kierunków działania siły przechylającej oraz siły ciągu.

       Trudne do pojęcia? Pewnie. Przyjmijmy zatem w uproszczeniu, że wiatr który działa na żagiel cały czas „spycha” jacht z kursu, czyli jego trasy. Kąt o który wiatr „zdmuchuje” jacht nazywamy dryfem. Może on czasami wynosić nawet kilkanaście stopni! Największy dryf występuje przy kursach bajdewind, czyli gdy wiatr wieje od dziobu jachtu z jego prawej lub lewej strony. Mniejszy jest, gdy wiatr wieje pod kątem prostym do burty lub zbliżonym do kąta prostego, czyli w połówce (zwanej też halfwindem). Najmniejszy dryf występuje, gdy wiatr wieje od rufy z prawej lub lewej jej strony, czyli gdy jacht znajduje się w układzie wiatrowym zwanym baksztagiem. A kiedy dryfu niema? Oczywiście, gdy wiatr wieje centralnie od rufy, czyli gdy jacht znajduje się w fordewindzie.

       Co nam daje ta wiedza poza zaspokojeniem ciekawości? Otóż bardzo wiele. Bowiem spychanie jachtu z zamierzonego kursu sprawia, że możemy nie trafić tam, dokąd chcieliśmy dopłynąć. Dzieje się tak wtedy, gdy posługując się kompasem „trzymamy” na nim jakiś określony kurs i jesteśmy przekonani, że jacht płynie właśnie w tym kierunku. Niestety. Kompas pokazuje, że kurs jest odpowiedni, a wiatr cały czas robi swoje. Spycha naszą jednostkę z drogi i gna… gdzieś indziej. Mija czas w jakim powinniśmy dotrzeć do celu, a celu nie widać albo okazuje się, że wylądowaliśmy zupełnie nie tam, gdzie zamierzaliśmy.

        O ile dalej? To oczywiście zależy od tego jak długo płynęliśmy i o ile stopni spychał nas wiatr. Przykład: chcielibyśmy popłynąć z Gdańska do Helu. Odległość między tymi miastami wynosi 12,5 mili morskiej, czyli nieco ponad 23 km (jedna mila morska ma bowiem 1852m). Przyjmijmy, że wiatr spycha nas o 15 stopni (przy bejdewindzie to niezbyt wygórowana wartość).  Okazuje się, że zamiast trafić do Helu miniemy go w odległości niemal 3 mil morskich, czyli 5 kilometrów! We mgle albo wypłyniemy na Bałtyk (jeśli wiatr będzie nas spychał w prawo, czyli wiał z zachodu, a więc w naszą lewą burtę) albo wylądujemy na plaży pod prezydenckim ośrodkiem wypoczynkowym (gdy wiatr będzie nas spychał w lewo, czyli będzie wiał ze wschodu). Żeby uniknąć takich niespodzianek trzeba zatem rozumieć, znać i uwzględniać wpływ wiatru i wykorzystać go tak, aby nie przeszkadzał, ale pomagał. O wietrze, jego rodzajach, kierunkach oraz genezie - następnym razem.

    Kpt. Krzysztof Piwnicki
    Ilustracje przygotowane przez Autora

    Jeżeli kogoś z Was zainteresowała taka forma spotkania z żaglami, a ma jakieś pytania, uwagi, sugestie czy po prostu chciałby podzielić się swoimi spostrzeżeniami i doświadczeniami zapraszam do korespondencji. Chętnie podzielę się swoją skromną wiedzą, ale równie chętnie poznam Wasze opinie. Piszcie:
  • Chwila oddechu.  ( 87 pozycji )
    w obiektywie dr Kamila Krzysztofa Wojtanowskiego
  • Barometr PharmaExperta.  ( 75 pozycji )

    WRZESIEŃ 2014: +5,58%
    III kwartały: +2,37%

       Rynek farmaceutyczny we wrześniu br. zanotował sprzedaż na poziomie 2 429 mln PLN. To o 128,3 mln PLN (+5,58%) więcej niż w analogicznym okresie 2013r. Natomiast w porównaniu do sierpnia 2014r. wartość sprzedaży zwiększyła się o 294,0 mln PLN (+13,77%).  

       We wrześniu 2014 największy wzrost zanotował segment leków refundowanych, którego wartość wzrosła o 61,0 mln PLN (+7,37%) względem analogicznego okresu ub. r. Wartość produktów w sprzedaży odręcznej wzrosła o 36,2 mln PLN (+3,78%), a wartość leków pełnopłatnych wzrosła o 28,8 mln PLN (+5,78%).

       Natomiast w porównaniu do sierpnia 2014 r. nastąpił jeszcze większy wzrost wartości sprzedaży we wszystkich segmentach rynku. Segment sprzedaży odręcznej zwiększył wartość o 144,5 mln PLN (+19,98%). Sprzedaż w segmencie leków refundowanych wzrosła o 93,5 mln PLN (+11,76%), a wartość segmentu leków pełnopłatnych zwiększyła się o 55,2 mln PLN  (+11,70%).

       W III kwartale br. rynek farmaceutyczny odnotował wzrost wartości sprzedaży o 6 876 mln PLN, tj. o 3,40% więcej niż w analogicznym okresie ub. r. Wzrost ten był mniejszy niż w II kwartale br. o 19 mln PLN (-0,22 pp). Po trzech kwartałach br. rynek osiągnął wzrost wartości sprzedaży o 482 mln PLN wobec analogicznego okresu ub. r. To o 2,37% lepszy wynik niż przed rokiem.

    Zestawienie wartości sprzedaży
    poszczególnych segmentów rynku farmaceutycznego
    (dane w mln PLN)

    Tabela 1: wrzesień 2014 vs wrzesień 2014
    *kliknij, aby powiększyć

    Tabela 2: wrzesień 2014 vs sierpień 2014

    *kliknij, aby powiększyć

    Statystyczna apteka
       We wrześniu 2014r. wartość sprzedaży dla statystycznej apteki wyniosła 172,0 tys. PLN. Wartość sprzedaży statystycznej apteki była wyższa o 3,5 tys. PLN (+2,08%) niż we wrześniu ub. r. Natomiast względem sierpnia 2014r. wartość sprzedaży wrosła o 20,0 tys. PLN (+13,16%). W porównaniu do analogicznego okresu z 2013r. wartość sprzedaży statystycznej apteki zwiększyła się we wszystkich segmentach: w sprzedaży odręcznej (+0,34%) leków pełnopłatnych (+2,37%) i w segmencie leków refundowanych (+3,81%). Również w porównaniu do sierpnia br. nastąpił wzrost sprzedaży, który objął wszystkie segmenty rynku: sprzedaży odręcznej (+16,35%), leków refundowanych (+11,16%) i leków pełnopłatnych (+11,10%).
    *kliknij, aby powiększyć

       Średnia cena produktów sprzedawanych w aptekach we wrześniu 2014r. wyniosła 16,43 PLN. W porównaniu do poprzedniego miesiąca średnia cena była wyższa zaledwie o 0,09%, a wobec września 2013r. wzrosła o 0,18%. Natomiast średnia marża apteczna we wrześniu 2014r. wyniosła 26,76%. To o 0,11 pp więcej niż przed miesiącem. Względem września 2013r. (28,48%) marża spadła o 1,72 pp.
    Refundacja a współpłacenie
       We wrześniu 2014r. poziom współpłacenia pacjentów za leki refundowane wyniósł 27,25%. Wskaźnik ten zmniejszył się względem sierpnia 2014r. o 0,36 pp. Udział pacjenta w dopłacie do leków refundowanych był o 1,60 pp mniejszy niż w analogicznym miesiącu ubiegłego roku. We wrześniu pacjenci wydali na leki refundowane 242,2 mln PLN, tj. o 22,7 mln PLN więcej niż miesiąc wcześniej i o 3,4 mln PLN więcej niż we wrześniu 2013r.

       We wrześniu pacjenci zapłacili 73,39% z 2 429 mln PLN, stanowiącej całkowitą wartości sprzedaży w aptekach (pozostałą część stanowi refundacja ze strony Państwa). Względem sierpnia 2014r. udział ten wzrósł o 0,35 pp, a wartościowo wydatki pacjentów zwiększyły się wobec poprzedniego miesiąca o 223,2 mln PLN. We wrześniu 2014r. pacjenci wydali na wszystkie produkty lecznicze zakupione w aptekach ponad 1 782 mln PLN. To o 70,7 mln PLN więcej niż w analogicznym okresie 2013r. Udział pacjentów w zapłacie za leki zmniejszył się w tym okresie o 1,02 pp.

    Prognoza wartości sprzedaży leków na rok 2014
       Na koniec 2014 r. rynek powinien osiągnąć wartość prawie 28,6 mld PLN. To o 2,9% więcej niż wartość rynku za poprzedni rok. Natomiast wartość refundacji na koniec 2014 roku osiągnie poziom nieznacznie wyższy niż 7,5 mld PLN, tj. będzie o 5,6% większa niż w roku 2013.
    *kliknij, aby powiększyć

    Prognozowane ceny i marże na koniec bieżącego roku
       Średnia cena leków na koniec roku wyniesie 16,44 PLN, co oznacza, że ceny będą nieznacznie niższe (-0,4%) od średniej ceny z ubiegłego roku. Prognozowana wielkość marży na koniec roku wyniesie 27,30%. Będzie ona niższa o 1,0% niż w roku 2013. Za spadek marży będzie odpowiadać segment leków pełnopłatnych oraz produkty w sprzedaży odręcznej. Średnia wartość sprzedaży na pacjenta w roku 2014 wyniesie 48,49 PLN (+3,9%), jednocześnie liczba pacjentów w aptece będzie mniejsza o 3,2% niż w 2013 roku.
      Piotr Kula
    Prezes PharmaExpert
    fot. z archiwum Autora
  • Nowe rejestracje  ( 250 pozycji )
       Na łamach działu "Nowe rejestracje" dr n. farm. Jarosław Filipek z IMS Health prezentuje nowości lekowe na polskim rynku farmaceutycznym oraz zestawienia nowo zarejestrowanych preparatów. Zestawienia produktów dopuszczonych do obrotu przedstawiamy z podziałem na wydane przez Komisję Europejską (UE) oraz na wydane przez polski Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (PL) .
  • Biblioteczka.  ( 1 pozycji )
  • Reklama  ( 116 pozycji )
  • Kalendarium.  ( 1 pozycji )


    *kliknij, aby uzyskać szczegóły


  • Aktualności.  ( 58 pozycji )
    Felieton Prezesa

        Samorząd aptekarski od wielu lat jest celem ataków wpływowych środowisk biznesowych i reprezentujących ich organizacji, często występujących pod szyldem pracodawców. My, przedstawiciele samorządu, doświadczamy tego w codziennej działalności. Nasi przeciwnicy korzystają ze wsparcia firm lobbingowych, dzięki ogromnym funduszom cieszą się przychylnością mediów, docierają do polityków, prezentują swoje opinie i postulaty na posiedzeniach komisji w Sejmie i Senacie, organizują „śniadania lobbingowe” w redakcjach i debaty w ministerstwach.

       Ataki na samorząd aptekarski zaostrzyły się podczas prac legislacyjnych nad projektem ustawy o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych. Przedstawiciele różnych środowisk biznesowych działających na rynku farmaceutycznym kwestionowali popierane przez nasz samorząd regulacje, takie jak: sztywne ceny zbytu oraz sztywne marże na wszystkich poziomach obrotu refundowanymi lekami, środkami spożywczymi specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobami medycznymi; obowiązek stosowania przez apteki odpłatności wynikającej z ustawy; całkowity zakaz reklamy aptek i punktów aptecznych oraz ich działalności (był to od wielu lat jeden z głównych postulatów samorządu aptekarskiego), a także zakaz stosowania wszelkich form zachęty odnoszących się do produktów leczniczych finansowanych ze środków publicznych.

       Od lat nie ustają działania mające na celu zniesienie zakazu reklamy aptek, którym towarzyszą ataki na nasz samorząd i jego przedstawicieli, między innymi na prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej. Na przedsięwzięcia lobbingowe zapewne wydano miliony złotych. Niejednokrotnie usiłowano podważyć pozycję samorządu jako reprezentanta zawodu aptekarza i obrońcę jego interesów. O niektórych działaniach pisałem w ubiegłym roku w „Aptekarzu Polskim” w felietonie „Śniadanie lobbystów”. Wspomniałem w nim o debacie, z której relacja ukazała się w gazecie „Super Express” pod tytułem „Zakaz reklamy aptek to ekonomiczny rasizm” (nr 258 z 5 listopada 2013 r.). Jeden z lobbystów wskazał w tej dyskusji na „możliwość zajścia procesów korupcyjnych” przy uchwalaniu ustawy o refundacji leków. Powiedział też, że „rząd stał się zakładnikiem grupy interesów”, a „interes pacjentów został pogwałcony na rzecz korzyści korporacyjnych”. Nie było cienia wątpliwości, że lobbysta miał na myśli samorząd aptekarski. Relacja z kolejnej debaty na temat zakazu reklamy aptek, współorganizowanej przez Centrum im. Adama Smitha, zamieszczona została w dzienniku „Rzeczpospolita” w wydaniu z 4 grudnia 2013 r. Wszyscy uczestnicy dyskusji zgodnie skrytykowali przepis zakazujący reklamy aptek i punktów aptecznych. Obecnie nadal pojawiają się próby zniesienia bądź „doprecyzowania” art. 94a ustawy – Prawo farmaceutyczne (ostatnio podczas prac podkomisji nadzwyczajnej o rządowym projekcie ustawy – Prawo farmaceutyczne oraz o przeciwdziałaniu narkomanii, a także w uwagach przesłanych przez Konfederację Lewiatan do ministra pracy i polityki społecznej, dotyczących projektu ustawy o Karcie Dużej Rodziny). Na szczęście stanowisko ministra zdrowia jest jednoznaczne – żadnych zmian w przepisie dotyczącym zakazu reklamy aptek i ich działalności nie będzie. Na posiedzeniu sejmowej podkomisji nadzwyczajnej w październiku 2014 r. stanowisko to jeszcze raz dobitnie potwierdził podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia Igor Radziewicz-Winnicki.

       „Z gorzkich doświadczeń członków naszego samorządu zatrudnionych w aptekach prowadzonych przez niefarmaceutów wynika, że interesy przedsiębiorców działających w branży farmaceutycznej często pozostają w sprzeczności z istotą zawodu farmaceuty i obowiązującymi go zasadami etycznymi. Nie może być naszej zgody na to, by w sprawach dotyczących zawodu farmaceuty, zawodu zaufania publicznego, wypowiadali się niefarmaceuci czy też zwykli lobbyści mieniący się ekspertami” – napisałem w ubiegłym roku w liście do organizatorów tzw. okrągłego stołu farmaceutów w siedzibie BCC. Niestety, środowiska te nadal prowadzą intensywną działalność lobbingową, nieustannie atakując samorząd aptekarski, między innymi w listach do premiera, publikacjach prasowych i wystąpieniach na posiedzeniach komisji sejmowych.

       Atakowani jesteśmy również dlatego, że walczymy z reglamentacją leków ratujących zdrowie i życie pacjentów naszych aptek. W piśmie z dnia 25 czerwca 2014 r. do Grzegorza Cessaka, prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, poprosiłem o skontrolowanie zgodności z prawem działalności tych podmiotów odpowiedzialnych, które dystrybuują niektóre produkty na obszarze Polski jedynie przez określone, wybrane przez siebie hurtownie farmaceutyczne, ograniczając innym dostęp do leków. Podkreśliłem, że niepokojącym zjawiskiem jest ograniczanie dostaw leków do aptek, co uniemożliwia prawidłowe wywiązywanie się przez nie „z ich obowiązków wobec pacjentów w zakresie zapewnienia powszechnej dostępności do produktów leczniczych zarejestrowanych na terenie RP”. Zdecydowane stanowisko samorządu w sprawie limitowania dostaw leków do aptek zostało skrytykowane przez firmy farmaceutyczne wymienione w piśmie do prezesa Grzegorza Cessaka. Były też dalsze konsekwencje tego wystąpienia. Do udziału w głównej debacie zorganizowanej w październiku  2014 r. w Ministerstwie Gospodarki przez Związek Pracodawców Innowacyjnych Firm Farmaceutycznych INFARMA, której tematem była kompleksowa analiza funkcjonowania ustawy o refundacji leków, nie zaproszono przedstawicieli naszego samorządu. Swoje uwagi mogłem zgłosić dopiero w krótkim wystąpieniu po zakończeniu głównej debaty. Zabrakło czasu na pogłębioną dyskusję z udziałem pozostałych uczestników spotkania. Takie zawężenie dialogu nie służy dobru wspólnemu.

       Linie podziału stają się coraz wyraźniejsze. Przebiegają one jednak nie tylko między nami a organizacjami reprezentującymi biznes, ale także wewnątrz naszego samorządu. Wpływy przedsiębiorców działających na rynku farmaceutycznym sięgają w głąb naszego środowiska. Pozwalamy sobie narzucić obce nam, farmaceutom, reguły gry. Niektórzy aptekarze zapominają wszak, że jesteśmy samorządem zawodu zaufania publicznego, że musimy przestrzegać zasad etyki i deontologii zawodowej, że powinniśmy się nawzajem szanować i troszczyć o wizerunek naszego środowiska. Coraz częściej tryumfują przeciwnicy naszego samorządu, a przegrywają wszyscy, którzy nie potrafili bądź nie chcieli przeciwstawić się ich destrukcyjnym poczynaniom.

    Prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej
Dzień Aptekarza