01.10.2014.
Aptekarz Polski
Start.
Aktualności
Opieka farmaceutyczna
Wszechnica
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Edukacja
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Biblioteka
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
PharmaExpert
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Galeria
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Forum wydarzeń
Z uniwersytetu
Numer 96/74 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza






mapa strony: Start. arrow A


 


Wszechnica aptekarska.
 
 

   Neomycyna - antybiotyk z grupy aminoglikozydów jest substancją powszechnie wykorzystywaną w recepturze aptecznej. Chyba pierwsze skojarzenie, które nasuwa się większości farmaceutów po usłyszeniu słowa „aminoglikozydy” brzmi „ototoksyczność”. Dlatego przyznać musimy, że poza zagadnieniami stricte związanymi z recepturą tego antybiotyku, szukaliśmy odpowiedzi na pytanie: czy lek o działaniu ototoksycznym może być  bezpiecznie aplikowany miejscowo, a szczególnie w kroplach do uszu?  Biorąc więc pod uwagę siłę działania, toksyczność i poważne działania niepożądane neomycyny jej powszechne stosowanie w recepturze może wydawać się nieco kontrowersyjne. Jednak przy ordynowaniu i aplikowaniu leku lege artis neomycyna okazuje się być znakomitym środkiem na bakteryjne schorzenia skóry, oczu czy uszu. Na barkach farmaceuty spoczywa odpowiedzialność za prawidłowe wykonanie leku, dlatego w tym artykule poruszymy aspekty związane z recepturą, właściwościami oraz działaniem neomycyny.
 
 
 

   Napoje energetyzujące (energy drinki, ED, stymulanty, energizery, energetyki, stymulant drink, NE) zaliczane są do tzw. napojów funkcjonalnych, czyli żywności, która z definicji poza rolą odżywczą powinna cechować się pozytywnym wpływem na zdrowie, sprawność umysłową i fizyczną. Ludzie poszukiwali stymulatorów energetycznych od wieków. Prekolumbijscy Amerykanie w celach pobudzenia, podczas rytuału oczyszczenia przed ceremoniami religijnymi czy też wyprawą na wojnę spożywali napary z liści i kory ostrokrzewu (Ilex paraguariensis). Afrykanie przeżuwali nasiona kola w celach wzmocnienia organizmu, by zniwelować zmęczenie fizyczne. Na całym świecie powszechne było spożywanie naparów z kawy i herbaty. W późniejszym czasie najpopularniejszym, dającym energię napojem stała się cola, pierwotnie zawierająca kofeinę (pochodzącą z nasion Cola nitida) i inny stymulant – kokainę. Dopiero w 1903 roku zabroniono stosowania drugiej z tych substancji do produkcji popularnej do dziś Coca-Coli.
 
 
Filtr     Kolejność     Pokaż # 
Tytuł pozycji
08.2014 - "Dobro chorego najwyższym prawem."
08.2014 - "Efekt klasy."
07.2014 - "Standardy akredytacyjne."
07.2014 - "Część IV - Fenobarbital c.d."
06.2014 - "Cukier czy słodzik?"
06.2014 - "Repetytorium do specjalizacji - fenobarbital."
05.2014 - "Clostridium difficile - nowa superbakteria?"
05.2014 - "Dieta w zespole metabolicznym."
05.2014 - "Receptura apteczna, nie zawsze jednoznaczna..."
04.2014 - "Nutrigenetyka i nutrigenomika - rewolucja w żywieniu?"
04.2014 - "Nystatyna."
04.2014 - "Dieta w nadciśńieniu tętniczym."
03.2014 - "Leki i wyroby medyczne dla osób uprzywilejowanych."
03.2014 - "Ditranol jako lek przeciwłuszczycowy."
03.2014 - "Kuchnia molekularna."
02.2014 - "Witaminy w recepturze aptecznej - część V."
02.2014 - "Nowa Żywność."
01.2014 - "Witaminy w recepturze aptecznej - część IV."
01.2014 - "Antybiotyki i dodatki do żywności."
12.2013 - "Witaminy w recepturze aptecznej. Część III."
12.2013 - "Zagrożenia związane z zanieczyszczeniami żywności."
11.2013 - "Witaminy w recepturze aptecznej. Część druga."
11.2013 - "Wpływ zabiegów kulinarnych na zawartość składników odżywczych w codziennym posiłku."
10.2013 - "Witaminy w recepturze aptecznej. Część I."
10.2013 - "Toksykologiczne aspekty przechowywania żywności."
09.2013 - "Czyste ręce."
09.2013 - "Problemy z kwasem bornym."
08.2013 - "Problemy z efedryną."
07.2013 - "Ten sam lek różnie zapisany - część II."
06.2013 - "Ten sam lek różnie zapisany."
05.2013 - "Trudne przypadki w recepturze - podziel się z innymi!"
04.2013 - "Miary domowe."
03.2013 - "Przewlekła niewydolność żylna."
03.2013 - "Krople w recepturze aptecznej - nie takie straszne jak myślimy!"
03.2013 - "Nowa kategoria relacji pomiędzy lekarzem a farmaceutą szpitalnym."
02.2013 - "Kontrola dawkowania w leku recepturowym ad usum externum."
02.2013 - "Komunikaty bezpieczeństwa."
01.2013 - "O recepturze aptecznej słów kilka."
01.2013 - "Higroskopia i euteksja."
01.2013 - "Farmacja szpitalna - stare problemy i nowe wyzwania."
12.2012 - "Rany, krwotoki i ich zaopatrywanie - krótki przewodnik."
12.2012 - "Działania niepożądane typu E."
12.2012 - "Testy diagnostyczne dostępne w aptece."
12.2012 - "Przykłady niezgodności chemicznych w mieszankach i roztworach."
11.2012 - "Sposoby sporządzania kropli ocznych."
11.2012 - "HIV/AIDS współcześnie."
10.2012 - "Rhinitis medicamentosa - choroba, powikłanie, uzależnienie?"
10.2012 - "Wybrane aspekty określania trwałości leków recepturowych."
09.2012 - "Zastosowanie lecytyny w technologii leków pozajelitowych."
08.2012 - "Przykłady interakcji recepturowych z wodą wapienną."
 
«« start « poprz. 1 2 3 nast. » koniec »»
Pozycje :: 1 - 50 z 105
  • Z uniwersytetu  ( 3 pozycji )
    Lubelska Konferencja fitochemiczna
     
    i doktorat honoris causa

        W dniach 26-29.05.2014 r. odbyła się międzynarodowa konferencja zorganizowana przez Uniwersytet Medyczny w Lublinie, Katedrę i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych UM w Lublinie, Lubelski Park Naukowo-Technologiczny i Polską Akademię Nauk.  Było to już 9 spotkanie z tego cyklu, które poświęcone jest aktualnym osiągnięciom w dziedzinie fitochemii i fitoterapii. Zdobyło ono ugruntowaną pozycję, nie tylko w kraju ale także i na świecie. Tegoroczna Konferencja miała szczególne znaczenie, w trakcie jej trwania Uniwersytet Medyczny w Lublinie na wniosek Rady Wydziału Farmaceutycznego nadał tytuł doktora honoris causa prof. dr. Guentherowi Bonn, wybitnemu naukowcowi z Austrii, który badawczo związany jest z lubelską farmakognozją. Warto w tym miejscu dodać, że jest to już 5. doktorat honoris causa wręczony uczonym, którzy współpracują z lubelskim uniwersytetem w ramach badań fitochemicznych. Poprzednio tytuły otrzymali profesorowie: Mirosława Furmanowa, Stanisław Kohlmünzer, Edward Soczewiński oraz Yoshinori Asakawa.
     
    Dziekan Wydziału farmaceutycznego Uz Oddziałem Analityki Medycznej UM
    w Lublinie w trakcie odczytywania życiorysu prof. G. Bonna
     
       Celem konferencji jest omówienie najnowszych trendów, obecnych wyników badań nad naturalnymi substancjami biologicznie aktywnymi oraz wymiana doświadczeń odnoszących się do wszystkich technik chromatograficznych i pokrewnych, jak również jest łącznikiem pomiędzy metodami analizy fitochemicznej, przygotowaniem próbek i izolacji aktywnych metabolitów, które są wytwarzane przez rośliny lecznicze.  

       Tegoroczna Konferencja obejmowała wiele kierunków badawczych. Jednym z nich była ocena poziomu rozwoju wysoce selektywnych i wrażliwych technologii analitycznych. W swoim wykładzie prof. dr h.c. G. Bonn (Austria) określił materiały roślinne jako bardzo złożone macierze, których analiza wymaga odpowiednio przygotowanej próbki do oznaczania ilościowego. W ciągu ostatnich lat izolacja i separacja aktywnych składników z próbek naturalnych stają się coraz bardziej ważne. Nowe osiągnięcia w chromatografii umożliwiają odkrywanie niedostępnych dotychczas obszarów. Coraz bardziej w analityce związków pochodzenia naturalnego widać tendencje do miniaturyzacji i przygotowywania próbek w mikroskali, a także w skali nano.
     
    JM Rektor UM w Lublinie prof dr hab. Andrzej Drop składa gratulacje
    prof. dr h.c. Guentherowi Bonn

       Badanie struktur związków naturalnych jest bardzo istotne z punktu widzenia naukowego, pozwala na identyfikację nowych substancji, których aktywność dotychczas nie została określona. Dla fitoterapii znaczenie ma także metabolomika, która zaczyna być także eksplorowana w tej dziedzinie nauki. Prof. Gerorgiev (Bułgaria)  przedstawił wykład dotyczący metabolomiki i biotechnologicznych aspektów fenyloetanoidów (związki, w których połączenia glikozydowe alkoholu fenyloetylowego acylowane są w części cukrowej pochodnymi kwasu cynamonowego np, werbaskozyd) i glikozydów irydoidowych np. harpagozydu występującego w czarcim pazurze Harpagophytum procumbens. Dla poznania działania związków aktywnych nie tylko konieczna jest informacja o ich strukturze, ale także o ich losach w organizmie.
     
    Profesor Kazimierz Głowniak – główny organizator Konferencji
     
       Uczestnicy konferencji także wiele uwagi poświęcili właściwościom mikrobiologicznym substancji roślinnych, wiele abstraktów odnosiło się właśnie do tej tematyki. Dało się zauważyć także poszukiwanie zastosowań leczniczych nowych gatunków roślin wśród których wymienić można: Seseli devenyense, Heracleum dulce, Telekia speciosa, Mutellina purpurea i inne.

       Konferencja zgromadziła blisko 250 naukowców z ponad 35 krajów z całego świata. ■

    dr n. farm. Tomasz Baj  
    fot. mgr farm. Jarosław Widelski
    i mgr farm. Krzysztof K. Wojtanowski


  • Forum wydarzeń  ( 8 pozycji )

    KONDYCJA POLSKICH APTEK
     
    A DOSTĘPNOŚĆ LEKÓW REFUNDOWANYCH

       15 kwietnia 2014 roku odbyła się w Bydgoszczy I Ogólnopolska Konferencja Farmaceutyczna, której organizatorami byli: Wojewoda Kujawsko-Pomorski Ewa Mes oraz Pomorsko-Kujawska Okręgowa Izba Aptekarska. Temat Konferencji „Kondycja polskich aptek a dostępność leków refundowanych".
       W konferencji uczestniczyli m.in. poseł Tomasz Latos, przewodniczący Komisji Zdrowia Sejmu RP, Zbigniew Niewójt, zastępca Głównego Inspektora Farmaceutycznego, Andrzej Śliwczyński, zastępca Dyrektora Departamentu Gospodarki Lekami w NFZ, Alina Fornal i Marek Jędrzejczak - wiceprezesi NRA, Tadeusz Bąbelek, sekretarz NRA, Prezesi ORA, dziekani i wykładowcy uniwersytetów medycznych, wojewódzcy inspektorzy farmaceutyczni, specjaliści wojewódzcy ds. farmacji.
       Tematyka konferencji obejmowała następujące zagadnienia:
    • Dostępność leków w sprzedaży pozaaptecznej;
    • Przepisy antykoncentracyjne dotyczące aptek w Polsce oraz innych krajach UE;
    • Reklama aptek i punktów aptecznych;
    • Trudności w zaopatrzeniu aptek w leki;
    • Wpływ wysokości marży urzędowej na dostępność leków refundowanych w aptekach. Wykłady na te tematy przedstawili prelegenci zaproszeni przez organizatorów.
       Konferencja miała charakter seminaryjny, dzięki czemu po każdym wykładzie uczestnicy mieli możliwość dyskusji i przedstawienia opinii na temat problemu przedstawionego przez prelegenta. Organizatorzy zapowiedzieli opracowanie dokumentu zawierającego konkluzję wszystkich poruszanych tematów i problemów. Zostanie on przesłany do ministra zdrowia, sejmowej komisji zdrowia oraz instytucji zajmujących się problematyką poruszaną na spotkaniu w Bydgoszczy.


     
     PRZECZYTAJ WIĘCEJ...
     
       W październiku 2013 ruszyła siódma już edycja Ogólnopolskiego Programu dla Młodzieży „Mam Haka na Raka”. Jego celem jest kształtowanie postaw prozdrowotnych wśród młodych ludzi oraz zwiększenie świadomości związanej z profilaktyką badań. Patronat nad obecną odsłoną, dedykowaną nowotworom układu limfatycznego, objęły m.in. Narodowy Fundusz Zdrowia, Komisja Europejska oraz Naczelna Izba Aptekarska. Łącznie, we wszystkich edycjach wzięły udział ponad 22 tysiące młodych ludzi.
     
     

     
  • Archiwalia  ( 3 pozycji )
  • Świat w pigułce  ( 12 pozycji )
     
       Japoński rynek farmaceutyczny jest drugim co do wielkości na świecie. Udział generyków w ogólnej sprzedaży waha się w tamtejszych aptekach na poziomie jedynie kilkunastu procent. Kraj Kwitnącej Wiśni słynie z respektowania zasad, dbałości o jakość oraz z lojalności – z zachowań tak odmiennych od obowiązujących w krajach szeroko pojmowanego „zachodu” (dla Japończyków styl ‘Western style’ tyczy się również kultury amerykańskiej). Wobec powyższego, Japończycy pozostają wierni oryginalnym lekom.
     

       Mała prywatna apteka na prowincji. W tle widoczna dokumentacja związana z prowadzoną tu opieką farmaceutyczną.
     
       Medycyna konwencjonalna wydaje się wieść prym w Japonii, niemniej coraz częściej spotyka się pacjentów sięgających po receptury opisane w japońskiej medycyny ludowej, tak bliskiej tradycyjnej medycynie chińskiej. W VII-IX w. n.e. Chińczycy przekazali Japończykom podstawy TCM. Od tego czasu zaobserwowano szybki rozwój opartej na akupunkturze i leku roślinnym medycyny naturalnej. Wykorzystuje ona ciekawe farmakognostycznie mieszanki ziołowe zawierające gatunki roślin rosnących w kraju wschodzącego słońca. Szacuje się, że niemal połowa flory porastającej wyspy japońskie to rośliny endemiczne dla tego terenu.
     

       W sklepach zielarskich można kupić wysuszone i rozdrobnione pojedyncze substancje roślinne bądź standaryzowane mieszanki ziołowe.
     
       Coraz częściej organizowane są w Japonii konferencje mające na celu rozszerzanie wiedzy z zakresu medycyny naturalnej (Kampo), a sami pacjenci sięgają po pomoc zielarzy i znachorów, rezygnując z konwencjonalnej farmakoterapii. Niezwykle ciekawie wyglądają sklepy zielarskie zlokalizowane w większych japońskich miastach, w których można nabyć m.in. korzenie żeń-szenia, eleuterokoka, traganka mongolskiego, kłącza imbiru czy ostryżu, wysuszone koniki morskie, trudne do zidentyfikowania węże, czy też dziwnego pochodzenia nalewki. Japońska medycyna naturalna oparta jest na aplikacji pacjentom mieszanek ziołowych o ściśle określonym składzie i standaryzowanej zawartości ciał czynnych. Podczas mojego pobytu na stypendium naukowym na uniwersytecie Tokushima Bunri University zastosowałam Kampo jedynie raz, walcząc z uporczywym katarem. Mimo dużego uprzedzenia i wątpliwości przed wypiciem poleconego naparu o nieznanym mi składzie, wielkie było moje zaskoczenie, gdy okazało się, że w ciągu dwóch godzin objawy obłożenia zatok oraz uporczywego kataru zniknęły i nie powróciły już więcej.
     

       Pasaż handlowy w Hiroszimie. Po prawej stronie widoczna apteka.
     
       W Japonii rozwinięto opiekę farmaceutyczną. Każdy pacjent przypisany jest do wybranej przez niego apteki, w której znajdują się jego karty chorobowe i dane osobowe. Dzięki tej praktyce zmniejszono ryzyko występowania interakcji lekowych i obciążenie finansowe tamtejszego funduszu zdrowia (refundacja leków ustalona jest w Japonii na poziomie 70% w przypadku większości substancji leczniczych). Co więcej, rząd japoński inwestuje znaczne kwoty w program kontroli masy ciała obywateli. Przekroczenie dopuszczalnego obwodu talii przez pacjenta kwalifikuje go do spotkania z dietetykiem i psychologiem. Otyli pacjenci, których w Japonii jest wciąż niewielu, zobowiązani są do wykonywania ćwiczeń, stosowania odpowiedniej diety i jak najszybszej redukcji masy ciała. Rząd japoński unika tym samym kosztownej hospitalizacji, a liczba zgonów wywołanych powikłaniami sercowo-naczyniowymi jest redukowana do minimum.
     

        Czekając na poradę farmaceutyczna w nowoczesnej aptece w centrum Osaki.
     
       Półki w drogeriach i aptekach japońskich uginają się pod licznymi suplementami diety fortyfikowanymi witaminami. Większość napojów słodzonych posiada także ich dodatek. To właśnie Japończycy zapoczątkowali trend suplementacji diety związkami mineralnymi i witaminami. Być może związane jest to z niewielką podażą tych ostatnich z dietą. Zdecydowana większość potraw kuchni japońskiej opiera się na gotowanych, marynowanych lub blanszowanych warzywach, co uwidacznia się dużą zapadalnością na cukrzycę.

       Japończycy to ludzie żyjący najdłużej na świecie. Średnia wieku mężczyzn sięga 79 lat, a kobiet aż 86. Recepta na długowieczność to ponoć dyscyplina w ograniczaniu porcji żywnościowych, codzienne spożywanie alg morskich, sfermentowanej soi i tofu, jak również aktywności fizyczna. Widok jeżdżących na rowerze bez względu na pogodę starszych ludzi nikogo tam nie dziwi. Dlaczego nam, Polakom, wciąż tak daleko do tego stylu życia…?
     
    dr n. farm. Wirginia Kukuła-Koch
    Uniwersytet Medyczny w Lublinie
     
    Fot. nadesłane przez Autorkę
     
  • Muzealny kalejdoskop  ( 23 pozycji )
    KARTY WIELKANOCNE HANNY NAST
     
    W MUZEUM FARMACJI

        W Muzeum Farmacji im. prof. J. Muszyńskiego w Łodzi odbył się 27 marca 2014 roku wernisaż wystawy ,,Karty świąteczne Hanny Nast’’. Była to już druga wystawa w naszym muzeum przedstawiająca twórczość artystki. Na pierwszej, grudniowej wystawie, prezentowane były karty świąteczne związane ze Świętami Bożego Narodzenia. Na obecnej - karty związane z Wielkanocą i wiosną. Wśród osób przybyłych na wernisaż byli zarówno ci, którzy poznali już twórczość artystki i są pod wielkim wrażeniem jej talentu, jak również ci - którzy pragnęli zapoznać z Jej pracami. Ku zaskoczeniu i radości organizatorów na wernisażu pojawili się również kolekcjonerzy kart świątecznych Hanny Nast. Zademonstrowane przez nich zbiory zawierają karty świąteczne stworzone przez Hannę Nast przed kilkudziesięcioma laty. Na wystawie zaprezentowano 160 przepięknych kart świątecznych oraz 48 autorskich karnetów kwiatowych ilustrujących pięćdziesięcioletnią twórczość Artystki. W świąteczny nastrój wernisażu wprowadził, zacytowany w czasie uroczystości otwarcia, wiersz Jana Lechonia pt. "Wielkanoc".

       Droga, wierzba sadzona wśród zielonej łąki,
       Na której pierwsze jaskry żółcieją i mlecze.
       Pośród wierzb po kamieniach wąska struga ciecze,
       A pod niebem wysoko śpiewają skowronki.

       Wśród tej łąki wilgotnej od porannej rosy,
       Droga, którą co święto szli ludzie ze śpiewką,
       Idzie sobie Pan Jezus, wpółnagi i bosy
       Z wielkanocną w przebitej dłoni chorągiewką.

       Naprzeciw idzie chłopka. Ma kosy złociste,
       Łowicką spódniczkę i piękną zapaskę.
       Poznała Zbawiciela z świętego obrazka,
       Upadła na kolana i krzyknęła: "Chryste!".

       Bije głową o ziemię z serdeczną rozpaczą,
       A Chrystus się pochylił nad klęczącym ciałem
       I rzeknie: "Powiedz ludziom, niech więcej nie płaczą,
       Dwa dni leżałem w grobie. I dziś zmartwychwstałem."
     
       Wielkanoc jest najważniejszym i najradośniej obchodzonym świętem przez chrześcijan, upamiętniającym Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Czas jej obchodów ustalono w 325 roku. Przypada on w pierwszą niedzielę po wiosennej pełni księżyca, najwcześniej 22 marca, a najpóźniej 25 kwietnia. Poza wymową religijną, Wielkanoc jest też świętem budzącej się do życia przyrody i zapowiedzią nadejścia wiosny. Wiosenny nastrój kart Hanny Nast można opisać też pięknym fragmentem wiersza nieznanego autora.

       "… Są takie święta raz do roku,
       co budzą życie, budzą czas.
       Wszystko rozkwita w słońca blasku
       i wielka miłość rośnie w nas.
       Miłość do ludzi, do przyrody,
       w zielone każdy z wiosną gra. … Spójrzcie tam – pierwszy liść!’’
     

       Kiedyś, a może lepiej zabrzmi – dawniej, najpopularniejszym sposobem przekazywania świątecznych życzeń – tym, którym nie możemy złożyć ich osobiście, było wysłanie kart. Najstarsze karty wielkanocne pochodzą z początków XX wieku i zawierały zawsze wizerunek Zmartwychwstałego Chrystusa i napis ,,Alleluja’’. Pojawiał się też biblijny symbol Wielkanocy - baranek z czerwoną chorągiewką i złotym krzyżem.
     

       W późniejszych okresach wprowadzano stopniowo również świeckie symbole świąt – żółciutkie kurczaczki i kłapouchego wesołego zająca, barwne pisanki i palmy wielkanocne. Pojawiły się też świece, które symbolizowały zespolenie rodziny i radość ze Zmartwychwstania.

       Hanna Nast studiowała na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w Pracowni Grafiki profesora Juliana Pałki. Studia ukończyła w 1964 roku. W czasie swojej pięćdziesięcioletniej pracy artystycznej stworzyła setki unikalnych kart świątecznych. Te prawdziwe dzieła sztuki wzbudzały i nadal wzbudzają zainteresowanie prywatnych kolekcjonerów na całym świecie. Niewątpliwie jednak szczególnie prestiżowa kolekcja prac Hanny Nast znajduje się w Muzeum Watykańskim. Kiedy w 1983 roku łódzki biskup Rozwadowski wyjeżdżał na spotkanie z Ojcem Świętym, zabrał ze sobą prezent środowiska łódzkich plastyków – album karnetów kwiatowych i zestaw kart z Madonnami – autorstwa Hanny Nast. W lutym 1984 roku pani Nast otrzymała list napisany przez Stanisława Dziwisza sekretarza osobistego papieża, w którym przekazuje on osobiste podziękowanie i wyrazy uznania Jana Pawła II dla Jej kunsztu artystycznego. Do listu dołączono książkę z dedykacją napisaną własnoręcznie przez Ojca Świętego. Karty Hanny Nast wykonywane są w niezwykle plastycznej technice kolaż. Kompozycje powstają przy wykorzystaniu tworzyw, o barwnej kolorystyce i odmiennej fakturze, a elementy tej "precyzyjnej i zaplanowanej naklejanki" łączy niekiedy kolorowa kreska. Szczególnym dowodem wrażliwości i perfekcji artystycznej Hanny Nast są karty "malujące" ścisłe powiązanie elementów religijnych z tradycją ludową.

       Obrazy kreowane na kartach świątecznych cechuje wyjątkowa wymowa plastyczna, ich harmonia, ale też dynamizm. Sprawia to, że na tych kartach "coś" się dzieje, skłaniając osobę oglądającą te miniaturowe dzieła do refleksji związanej z przeżywanymi świętami.
     

       Karty świąteczne Hanny Nast prezentowane na wystawie wyróżnia perfekcyjnie dopracowany detal i niesamowita wręcz "aptekarska" dokładność. Nic w tym zaskakującego, ponieważ Hanna Nast wyrastała w atmosferze aptekarskiej tradycji – tradycji farmaceutycznego rodu Armatysów ze Stanisławowa, miejsca urodzin Pani Hanny i stron rodzinnych ojca Kazimierza Jana Armatysa oraz rodu farmaceutycznego Głuchowskich z Łodzi, z którego pochodzi mama Wiesława Głuchowska (jako jedyna w rodzinie Głuchowskich nie była farmaceutką, studiowała na krakowskiej ASP i pewnie przekazała artystyczny talent córce).

    Karnety kwiatowe Hanny Nast
     
       W 2014 roku pani Hanna Nast obchodzi Jubileusz pięćdziesięciolecia pracy artystycznej - z tej okazji otrzymała od pracowników Muzeum Farmacji bukiet dziewięciu purpurowych róż z życzeniami zdrowia oraz dalszych sukcesów w pracy twórczej.

       Wystawa "Karty świąteczne Hanny Nast" będzie czynna do 9 maja 2014 roku i można ja oglądać od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00 – 15:00. Serdecznie zapraszamy.

    Anna Drzewoska
    tekst i zdjęcia kart świątecznych
     
  • W aptece.  ( 84 pozycji )
      
     
    (Ewa Sitko) Pani Magdo, w ubiegłą niedzielę wybrałam się na zamykającą moje wakacyjne wędrowanie wycieczkę. Piękna pogoda, cel wędrówki i schronisko - łatwo dostępne. Dużo ludzi na szlaku. Wszyscy w drodze. W powszechnej świadomości życie, zarówno w trochę sztucznie zawężonych jego wymiarach: zawodowym, prywatnym, w określonych rolach: rodzica, pracownika, męża lub żony, pracodawcy, pracownika, jak i w najszerszym rozumieniu: niepowtarzalnego doświadczenia istnienia (choć nie zawsze uświadomionego) opisuje się często metaforą drogi. Dziś, w pierwszych dniach jesieni chciałabym, abyśmy odświeżyły tę metaforę i zastanowiły się, czy w realiach dorosłości może być czymś więcej niż utrwalonym szkolnym schematem. Co daje mi, bądź w czym może ograniczać mnie przeżywanie życia jako drogi?

    (Magdalena Bucior) Dla mnie metafora życia jako drogi jest piękna, niezwykle obrazowa, a co więcej - prawdziwa. Ta metafora może opisywać bardzo wiele aspektów funkcjonowania i nasza rozmowa siłą rzeczy nie może ich wszystkich dotyczyć. Przyjrzyjmy się tylko wybranym zagadnieniom. Ja jako psycholog chcę zwrócić uwagę najpierw na drogę rozwojową. W psychologii wyróżnia się obecnie jej osiem etapów, wyraźnie akcentując aktywność i żywotność człowieka aż do późnych lat życia. Rozpoczynamy wiekiem niemowlęcym (coraz częściej jednak zwraca się uwagę na rolę okresu prenatalnego), kończąc wczesną, środkową, a wreszcie późną dorosłością. Założenie o podziale życia na etapy nie jest tylko i wyłącznie zabiegiem statystycznym. Przyjmuje się, że w każdym kolejnym okresie życia człowiek realizuje inne zadania rozwojowe. Podział biegu życia ludzkiego na etapy pozwala nam łatwiej te zadania opisać, ale także dostrzec, co bardzo istotne -  zależności pomiędzy jakością poszczególnych etapów. Powszechnie mówi się o roli doświadczeń dzieciństwa. Warto jednak podkreślić zależność pomiędzy wszystkimi etapami, na przykład wczesna dorosłość tworzy podwaliny całego naszego osobistego i zawodowego funkcjonowania i tym samym wpływa na realizowanie kolejnych etapów dorosłości. Metafora drogi uzmysławia nam te zależności, bo przecież każdy etap na przykład górskiego wędrowania wpływa na etapy kolejne - nie tylko poprzez zwrot w stronę danego celu, ale także tworzenie bądź naruszanie rezerwuaru sił i nabywanie umiejętności, które na kolejnym odcinku mogą być pomocne.

    (E) Świadomość następowania po sobie kolejnych etapów i znaczenie etapów poprzedzających. Kiedy więc myślę o metaforze życia jako drogi, myślę i o finiszu i o zachwycie drogą jako taką. Wielokrotnie już rozmawiałyśmy o znaczeniu jasno sprecyzowanego, konkretnego, realnego celu. I wielokrotnie rozmawiałyśmy także o uważności, która pozwala nam na cieszenie się codziennością, pięknem chwili. Teraz więc teraz tytułem przypomnienia - pokreślenie tego, jak ważna jest równowaga między ukierunkowaniem na cel, a oglądem codzienności. Realizując jakieś postanowienie nie tracę kontaktu z teraźniejszością, nie zaprzedaję się kolejnym wyzwaniom bez reszty, ale potrafię czerpać radość z pobocznych aktywności. Przynosi mi radość zarówno cel, jak i sama wędrówka.

    Metafora życia jako drogi, ciągłego „dziania się” zwraca uwagę na rolę doświadczenia. To nie tylko zaakceptowanie faktu, że jestem w polu jakichś wydarzeń, ale także szeroko rozumianego uczenia się przez całe życie. Na pierwszym miejscu pojawia się gdzieś zasłyszane zdanie: Życie jest drogą, w której powinno człowiekowi towarzyszyć nieustanne pragnienie rozszerzania świadomości – zaangażowanie w proces uczenia się.

    (M) Jeżeli, Pani Ewo, mam uznać, że celem życiowych dróg jest „rozszerzenie świadomości” (odnosząc się do użytego przez Panią sformułowania), to koniecznym wydaje się ustalenie, czym jest „życie świadome”?

    (E) Ja, Pani Magdo rozumiem je jako wewnętrzną gotowość do rozróżniania między faktami, interpretacjami a emocjami.
     
    (M) Jak rozumiem człowiek w drodze poprzez owych osiem wymienionych etapów rozwojowych ustawicznie (świadomie lub nie) doświadcza konsekwencji tego rozróżniania?
     
    (E) Tak, powiem wyraźniej (myśląc o czytelnikach naszych rozmów), że farmaceuta w drodze ku świadomemu życiu doświadcza codziennie następstw tego rozgraniczenia lub jego braku. Aptekarz wędruje drogą, na której są zawodowe i osobiste kamienie milowe. Idzie poprzez trudną i wymagającą rekrutację na studia, następnie wiele zaliczeń i egzaminów, aby po obronie pracy magisterskiej odbyć staż. To przechodzenie „poprzez” stawiane na drodze wymagania jest przestrzenią do rozszerzania własnej świadomości. Pełny ogląd rzeczywistości - dostrzeganie faktów - wymaga aktywnej poznawczej postawy. Świadomy adept zadaje sobie pytania, czy podejmowane przez niego działania doprowadzą go do zamierzonego celu? Przechodzenie „poprzez” to również wyzwania, jakie stanowi wchodzenie w środowisko pracy. W tym aspekcie środowisko farmaceutów nie stanowi żadnego wyjątku. W każdym zakładzie pracy wśród pracowników rodzą się i trwają interakcje, które nacechowane stałością mogą być źródłem wsparcia lub mogą generować stres. Bycie „w drodze”, trwanie „w rozwoju” zakłada adekwatne opisanie swojej pozycji i wewnętrzne ustosunkowywanie się do tego, co dostrzegamy. Myślę o farmaceucie zaczynającym pracę w nowym dla niego miejscu. Jeżeli jest to mała apteka i jest on jej jedynym pracownikiem, to jego środowisko będą tworzyć pacjenci oraz właściciel apteki. Jeżeli apteka jest duża, to tych interakcji będzie dużo więcej. Umiejętność samodzielnego, zdystansowanego nazywania faktów: z kim pracuję, jaki wpływ na funkcjonowanie tej osoby mają inni, na ile jestem odporny na uznawanie cudzych poglądów za własne, wydaje się priorytetowe na drodze „przechodzenia przez”. Wędrujemy indywidualnie, ale przecież nie sami. Osoby, które towarzyszą nam w drodze mają znaczący wpływ, tak na jej indywidualny jak i grupowy przebieg. Przyglądanie się świadome pozwala na zrozumienie rzeczywistości i nazwanie rządzących nią prawidłowości.

    (M) W proces rozszerzania świadomości wpisujemy zarówno nabywanie umiejętności i reflektowanie zdarzeń oraz stanów - poszerzanie wiedzy o swoich emocjach, motywacjach, ograniczeniach i mocnych stronach. Dostrzeganie zależności świata społecznego, urealnianie oczekiwań wobec innych. Życie świadome to nie tylko docenienie bogactwa życia, ale umiejętne odczytywanie naszego do niego ustosunkowania.

    (E) To ustosunkowanie przebiega (odnosząc się do tytułu naszej rozmowy) poprzez postawione przed nim wyzwania, chodzenia równoległego – wzdłuż ustalonych ram i reguł, ale również, czasami z potrzeby (czasami konieczności) chodzenia pod prąd – w poprzek praktykowanemu porządkowi. Do wędrowania poprzez już się odniosłam wyżej. Życiowe wędrowanie wzdłuż jest czerpaniem z bogactwa otaczającej rzeczywistości i jest równocześnie przygotowaniem do poruszania się w życiu w poprzek, do podejmowania czasami nawet nonkonformistycznych decyzji.

    (M) Czerpiemy, aby wzbogacić dwa obszary rozwoju: wewnętrzny i zewnętrzny. Warto przyjrzeć się, jak wzrost świadomości zmienia zaakcentowanie każdego z tych kontekstów. Im człowiek jest młodszy, tym bardziej podlega bezpośrednim oddziaływaniom środowiska, w którym żyje (a więc zewnętrznego kontekstu rozwoju), im starszy - tym większą dysponuje mocą zmiany tego środowiska. Coraz większego znaczenia nabiera to, co w przebiegu rozwoju człowieka nazywa się kontekstem wewnętrznym - a więc kompetencje, zapotrzebowanie na określony rodzaj bodźców i wreszcie oczekiwania wobec samego siebie i wobec otoczenia [1]. Rozbudowanie kontekstu wewnętrznego daje odwagę do zachowań w poprzek - na przykład obrony własnego zdania, priorytetów, wyborów.

    Rozbudowanie kontekstu wewnętrznego oznacza także zdobycie cennej wiedzy o sobie, na przykład rozpoznania obszarów wpływu. Muszę przyznać Pani Ewo, że im dłuższa staje się moja życiowa droga, tym częściej na przykład rozeznaję w sobie sfery, którymi mogę i powinnam się zajmować i te, na które - choćbym nawet bardzo chciała - nie mam wpływu. Z jednej strony - pozostaję w stałej aktywności - bo to, na co mamy wpływ, jest bardzo szerokie, z drugiej - odbarczam się z rzeczy, które w żaden sposób do mnie nie należą.

    (E) W jaki sposób opisałybyśmy więc świadomego farmaceutę? W moim przekonaniu to osoba, która w miarę rozwoju pozyskuje szerszy zakres oddziaływania na otoczenie oraz może to robić z większą siłą. Inaczej mówiąc, potrafi modyfikować lub nawet radykalnie zmieniać swoje otoczenie, „dostosowywać do swoich planów i zamierzeń”. [2] Życie świadome oznaczałoby w tym kontekście rozeznawanie faktów, interpretacji, emocji i motywacji w kontekście projektowania otoczenia zgodnie ze swoimi zamierzeniami. Przywołuję w pamięci rozmowę z młodą panią farmaceutką, która podjęła po studiach staż w rodzinnej aptece. Po kilku latach postanowiła stanąć w poprzek rodzinnej tradycji i w innym miejscu (emigracja) szukać dla siebie przyszłości. Twierdziła, że jej plany i zamierzenia nie korespondują ze spojrzeniem jej rodziców. Chce dla siebie czegoś innego. Jej decyzja była zupełnie niezrozumiała dla rodziców i budziła ich sprzeciw.

    (M) Dopóty droga życia przebiega według ustalonej i „przedeptanej” marszruty, to w ocenie środowiska jest bezpieczna (co nie znaczy, że łatwa). Jest przewidywalna. Można więc przygotować się na pojawiające się na tej drodze trudności. Wiadomo, jakie egzaminy trzeba zdać, aby otrzymać tytuł magistra farmacji, wiadomo, jak długo będzie trwał staż, można się nawet przygotować do efektywnej współpracy z innym, nauczyć zasad komunikacji interpersonalnej, zasad regulujących rentowność apteki czy innych istotnych mechanizmów. Jeśli jednak podejmujemy postanowienie związane z przekraczaniem utartych schematów, to sprawa jest o wiele trudniejsza.

    (E) Myślę, że droga zawodowa współczesnego farmaceuty jest o wiele częściej niż w przeszłości drogą w poprzek. Zmieniający się rynek aptek, zmieniający się wizerunek pacjenta, następstwa wolnego rynku, brak jasnych regulacji prawnych i wiele jeszcze innych zmiennych wpływają na podejmowanie wyzwań, które jeszcze nie tak dawno nie stały na drodze aptekarzy.

    (M) Zastanawiam się co jest potrzebne każdemu człowiekowi przemierzającemu szlak życia (niezależnie od jego etapu) i myślę, że tę potrzebę najlepiej wyrazi myśl Winstona Churchilla „Nigdy, nigdy, nigdy, nigdy się nie poddawaj”.

    Ewa Sitko
    Magdalena Bucior
     
    [1] Red. Anna Izabela Brzezińska „Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa” Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005
    [2]  Red. Anna Izabela Brzezińska „Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa” Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005, str. 23

    Fot. Fotolia.com
     
  • Historia farmacji.  ( 93 pozycji )
     
       Coroczny Dzień Aptekarza jest okazją do podsumowań, refleksji, spojrzenia w historię naszego zawodu, a także – podejmowania planów i zobowiązań. Pomimo, że za czasów istnienia „pierwszej” Naczelnej Izby Aptekarskiej (1945-1951), dnia takiego nie obchodzono, na łamach „Farmacji Polskiej” nie brakowało chwil refleksji, i to refleksji dotyczących nie przeszłości – a przyszłości zawodu. Konkretnie zaś tego – jak powinna wyglądać apteka i czym zajmować się powinna. Czy refleksje te spotkały się z rzeczywistością po upływie siedemdziesięciu lat? A może wręcz odwrotnie – mogą być dla nas dalszą inspiracją w przemyśleniach na temat współczesnej funkcji apteki i tego, w jakim kierunku powinna ona podążać? Zapraszam do lektury kolejnych „Migawek…”!

       Permanentny brak leków w latach powojennych uzmysłowił polskiemu środowisku farmaceutycznemu, że ścisła współpraca, która zawiązała się pomiędzy aptekarstwem, a przemysłem farmaceutycznym w istocie jest uzależnieniem apteki od przemysłu, dodajmy – uzależnieniem dla aptekarstwa bardzo niebezpiecznym. Zdano sobie wówczas sprawę, że bez walki aptekarze oddali wytwarzanie leków – czynność, która stanowiła przez stulecia kwintesencję aptekarstwa! Receptury i laboratoria galenowe polskich aptek świeciły pustkami, a nikt przy tym nie myślał, że to właśnie w tych pomieszczeniach tkwi rozwiązanie problemu dramatycznych wręcz niedoborów leków. Wszyscy czekali na dostawy leków z fabryk, a przemysł farmaceutyczny miał stanąć na nogi dopiero za kilka lat. Dopiero w tej krytycznej sytuacji przypomniano sobie o tym, że to apteka powinna być miejscem, gdzie powstaje lek!


    Ilustracja 1. Receptura apteki „Pod Białym Orłem” w Nowym Sączu, lata trzydzieste XX wieku. Ze zbiorów Adama Gutowskiego.
     
       Najzagorzalszym orędownikiem tezy o samowystarczalności apteki był wybitny polski farmakognosta – profesor Wacław Strażewicz, prodziekan Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Poznańskiego. W artykule „W trosce o naukę farmaceutyczną”, opublikowanym na łamach „Farmacji Polskiej” ze stycznia 1946, profesor Strażewicz ubolewał: apteka coraz bardziej zatraca charakter wytwórczy i przetwórczy i staje się agenturą przemysłu chemiczno-farmaceutycznego, rola zaś farmaceuty pracującego w aptece, sprowadza się do zwykłej ekspedycji. (…) Przeobrażenia te (…) podrywają prestiż apteki i zawodu farmaceutycznego w oczach społeczeństwa. Z kolei w opublikowanym dwa miesiące później artykule „Odrodzenie przetwórczości laboratoriów aptecznych nakazem chwili obecnej” profesor Strażewicz pisał ostro: praca w aptece stała się jałową i bezmyślną, pozbawiając farmaceutów w niej pracujących wielu walorów intelektualnych. Za ten stan rzeczy Strażewicz oskarżał aptekarzy: wiemy wszyscy dobrze, że zepchnięcie aptek do roli sklepików było spowodowane przemysłową produkcją środków leczniczych. Ale przeobrażenie to nie godziło zbytnio w materialną pozycję aptek. To też większość farmaceutów, uznając, że współczesne lecznictwo nie zdoła się obejść bez artykułów przemysłowych, popadła w stan pełnej dezorientacji i straciła zdolność i chęć do walki z tym groźnym objawem. Profesor nie żałował aptekarzom wielu gorzkich słów: niemal całe przetwórstwo apteczne oddaliśmy w ręce przetwórczego przemysłu farmaceutycznego, a rolę apteki sprowadziliśmy do rozdzielczego punktu leków gotowych. (…) taki stan rzeczy podkopywał sens bytu zawodu farmaceutycznego i z tego zdawaliśmy sobie sprawę wszyscy świadomie.

       Nie tylko wybitni naukowcy zwracali uwagę na problem podupadającej receptury. Czynili to także szeregowi aptekarze i działacze samorządowi zarazem. Magister Stanisław Konieczny, właściciel apteki we Wrześni, w obszernym liście opublikowanym na łamach styczniowej „Farmacji Polskiej” z 1946 roku, zatytułowanym „Wzmóżmy produkcję laboratoriów aptecznych”, w jasny i przejrzysty sposób wyjaśniał, dlaczego apteczna receptura powinna być redutą, której zawód aptekarski powinien bezwzględnie bronić. Jednocześnie magister Konieczny nie wypowiadał wojny przemysłowi farmaceutycznemu: receptura, niegdyś stanowiąca dwie trzecie obrotu stale się zmniejsza – co pociąga za sobą zmniejszoną dochodowość aptek – natomiast podnosi się ogólny obrót (…) przez sprzedaż środków leczniczych w gotowych, często bardzo gustownych opakowaniach. Autor zastrzegał jednocześnie, że wobec rozwoju przemysłu farmaceutycznego i postępów nauki zjawisko to jest zupełnie zrozumiałe, dodając jednocześnie: nie jest i nie może być moim zamiarem występować przeciw temu stanowi rzeczy – przeciwnie z dumą podnieść wypada fakt zwiększenia produkcji dobrych preparatów celem właściwego służenia nimi cierpiącej ludzkości. Istniała wszakże duża grupa preparatów, które ze zdecydowaną korzyścią dla chorego powinny być przyrządzane na recepturze i służyć jako świeże. Był to przedwojenny już argument profesora Marka Gatty-Kostyala, przedstawiony w artykule „Historia farmacji uczy nas… jakie miejsce jest w aptece najważniejsze” (Aptekarz Polski, maj 2011). Dalej magister Konieczny wskazywał, że apteczna receptura to najlepsze miejsce do wyszkolenia praktykantów, wywołując w nich zamiłowanie do zawodu oraz dając im zadowolenie z ciekawszej pracy, a także: najszybszy sposób wyrobienia sobie wśród pacjentów autorytetu specjalisty, który leki wytwarza sam, nie zaś – zdaje się na wytwórczość przemysłu farmaceutycznego.       


    Ilustracja 2. Wraz z zaprzestaniem czynności recepturowych, apteki pozbawione zostały uroku dawnych, aptecznych naczyń. Ze zbiorów autora.
     
       Z kolei anonimowy autor, podpisany inicjałami „EsBe”, ustosunkował się do omówionego powyżej artykułu profesora Strażewicza. Głos swój, opublikowany w czerwcowym numerze „Farmacji Polskiej” z 1946 roku, zatytułował „O uruchomienie laboratoriów przy aptekach”. Odnosząc się do słów profesora Strażewicza pisał: nie ma słuszniejszych argumentów na poparcie tej tezy nad te, które zechciał przytoczyć Sz. Autor. Tu, zdawało by się, trzeba jedynie – chęci aptekarza, bo nic słuszniejszego, aby apteka, jako Officina sanitatis, nie była tylko mniej lub więcej elegancko urządzonym… sklepem rozdzielczym leków, lecz także wytwórnią. „EsBe” humorystycznie odnotował zjawisko, które szczególnie dziś jest częste, a które dotyczy receptury i laboratorium aptecznego: to tylko jedna więcej izba, w której coś tam kiedyś się zrobi w razie koniecznej potrzeby, wygodniej wszak sprowadzić gotowy preparat, niż „babrać” się. Natomiast o aptekach, które posiadały w pełni urządzone receptury i laboratoria, powtarzał w ślad za aptekarzami i nieaptekarzami: „Europa”! W swobodny tonie „EsBe” dywagował nad przyczyną takiego stanu rzeczy: trzeba nie tylko chcieć i móc urządzić takie laboratorium, ale także należy mieć… zamiłowanie do pracy laboratoryjnej. Nie zawsze ci, co zdobyli koncesję lub kupili „Officinę”, mają zamiłowanie wytwórcze, lub tylko skromnie – przetwórcze. Autor oczywiście zdawał sobie sprawę, że w pookupacyjnej biedzie niesłychanie trudno jest myśleć o urządzaniu w pełni sprawnych receptur i laboratoriów, jednak per aspera ad astra – kończył swój artykuł.

       Na wytwórczość aptecznych receptur i laboratoriów zwrócili uwagę w pierwszych powojennych latach także inspektorzy farmaceutyczni. W czasie przeprowadzonych lustracji apteki, krakowski inspektor farmaceutyczny, magister Adam Filemonowicz, stwierdził na przełomie 1947 i 1948 roku że laboratoria nie wszędzie są czynne, często wskutek braku odpowiednich przyrządów i odczynników. Kolejnymi uchybieniami, przekazanymi przez „Farmację Polską” z lutego 1948, było sprowadzanie gotowych preparatów galenowych przez apteki zamiast produkowania tego rodzaju leków w aptekach oraz wprowadzanie leków w obieg często bez uprzedniego zbadania. W rezultacie kontroli krakowski Urząd Wojewódzki wystosował do wszystkich właścicieli, dzierżawców i kierowników aptek pismo okólne, w którym wezwano do usunięcia tych usterek, zakupienia niezbędnych przyborów do sporządzania i badania leków, a szczególnie do uruchomienia wszystkich laboratoriów aptecznych.

    ***

       Oczywiście w ślad za dyskusją i padającymi w niej postulatami, a także głosami płynącymi od inspektorów farmaceutycznych, poszły konkrety, jak zwykle – ze strony Naczelnej Izby Aptekarskiej. Farmaceutyczny Instytut Wydawniczy, znany doskonale Czytelnikom „Aptekarza Polskiego” (Aptekarz Polski, marzec 2013), wydał pierwszy powojenny podręcznik z zakresu farmacji stosowanej zatytułowany „Zarys farmacji galenowej”. Jego autorem był profesor Marek Gatty-Kostyal, a podtytuł mówił wiele: podręcznik dla studentów farmacji i aptekarzy. Kolejnym niesłychanie ważnym i do dziś wykorzystywanym wydawnictwem było „Receptarium Polonicum” Witolda Głowackiego – zbiór przepisów na leki recepturowe dla użytku lekarzy i aptekarzy. Z kolei na łamach „Farmacji Polskiej” publikowano w układzie terapeutycznym wybrane przepisy z „Receptarium Polonicum” w cyklu „Przepisy dla laboratorium aptecznego”.
     
     
    Ilustracja 3 i 4. Publikacje Farmaceutycznego Instytutu Wydawniczego Naczelnej Izby Aptekarskiej, niezbędne w pracy na recepturze w latach czterdziestych.  Ze zbiorów autora.
     
       Inicjatywa Naczelnej Izby Aptekarskiej nie ograniczyła się wyłącznie do akcji wydawniczej. To właśnie NIA zobowiązała uchwałą Prezydium z dnia 28 października 1948 roku okręgowe izby aptekarskie do zorganizowania w roku 1949 specjalnych kursów uzupełniających dla magistrów farmacji. Wedle zaleceń NIA kursy miały się odbyć w miastach uniwersyteckich, tak aby wykłady mogli prowadzić pracownicy wyższych uczelni farmaceutycznych. Wśród  tematów, które władze Izby Naczelnej zalecały ująć w tematyce kursów, była m.in. wytwórczość laboratorium aptecznego. „Farmacja Polska” zrelacjonowała na swych łamach przebieg kursów urządzonych przez izby okręgowe w Warszawie, Krakowie. Gdańsku i Katowicach.

    ***

       Odczytując przytoczone powyżej głosy i refleksje, a także poznając fakty sprzed blisko siedemdziesięciu lat, możemy zapytać, czy dyskusja na temat aptecznej receptury, przyniosła wówczas jakiekolwiek rezultaty? Z pewnością tak: poczynając od lat pięćdziesiątych miał miejsce prawdziwy renesans receptury aptecznej, tyle, że będący już udziałem upaństwowionych aptek. Dopiero ostatnia dekada XX wieku, która pociągnęła wraz z przemianami ustrojowymi powstanie tysięcy aptek i masową dostępność do preparatów gotowych, sprawiła, że dyskusja na temat aptecznej receptury rozpoczęła się na nowo. Niestety: mniej lub więcej elegancko urządzone sklepy rozdzielcze leków zaczęły stanowić większość pośród polskich aptek, a przeważająca część aptekarzy stanęła po stronie przeciwników receptury, popełniając błąd, który tak silnie piętnowali nasi poprzednicy. Nie przeszkadza tak wielu członkom naszego zawodu, że zrezygnowanie z prowadzenia receptury powoduje, że praca w aptece staje się jałową i bezmyślną. Tylko nieliczne głosy, dla których na szczęście nigdy nie brakuje miejsca na łamach „Aptekarza Polskiego”, nadal wskazują na zalety leku recepturowego i recepturę traktują jako nieodzowny element nie tylko tradycyjnej, ale i nowoczesnej apteki! Dzięki temu właśnie receptura jest miejscem, gdzie dawny aptekarski kunszt wytwarzania leków spotyka się z nowoczesną wizją apteki, a aptekarze z zamiłowaniem do pracy laboratoryjnej mają znakomite pole do popisu.

    ***

       Niniejszym artykułem kończymy cykl „Migawki z dziejów Naczelnej Izby Aptekarskiej”! Staje się on jednak pomostem do cyklu kolejnego – w którym zajmiemy się historycznymi wizjami apteki. Jak nasi poprzednicy widzieli przyszłość swych aptek? W czym upatrywali szanse, a co wydawało im się zbędnym balastem? Co miało stanowić siłę napędową nowoczesnej apteki, a co – należało odrzucić jako hamujące rozwój? Dzięki czemu wreszcie apteka i życie zawodowe miały być – cytując przytoczony powyżej artykuł „O uruchomienie laboratoriów przy aptekach” – lepsze, doskonalsze, szlachetniejsze? Szczególnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego zamierzenia były ambitne, a część działaczy zawodowych pragnęła uczynić z polskich aptek opokę, na której budowane miało być zdrowie publiczne odrodzonej Rzeczypospolitej! Apteka miała być wedle nich placówką sanitarną, w której prowadzone miały być profesjonalne analizy laboratoryjne: fizjologiczne (krwi, kału, moczu), jakości wody i zanieczyszczeń żywności, a udzielane porady miały dotyczyć nie tylko ekspediowanych leków, ale także – higieny pracy i życia codziennego…

       Wbrew pozorom podobne pytania zadajemy sobie w czasach nam współczesnych: jakie jest, a jakie być powinno miejsce apteki i aptekarza w służbie zdrowia? Wszyscy zgadzamy się, że motorem rozwoju nowoczesnej apteki powinna być profesjonalnie prowadzona opieka farmaceutyczna, która potwierdzi wyjątkową rolę aptekarzy w służbie zdrowia i systemie opieki zdrowotnej nowoczesnego państwa. Zapalczywie dyskutujemy z kolei nad tym, czy w aptece powinna działać receptura, względnie – jaki powinien być jej asortyment. Zdania są jeszcze bardziej podzielone, a emocje sięgają zenitu, gdy chcemy sprecyzować rolę marketingu we współczesnej aptece…  

       Elementem wspólnym dla dyskusji naszych poprzedników oraz współczesnych jest niezmienne przekonanie o wyjątkowości misji apteki i aptekarza: zarówno w społeczeństwie, jak i w służbie zdrowia. Zadaniem natomiast cyklu, który rozpoczniemy w kolejnym numerze „Aptekarza Polskiego”, będzie zwrócenie uwagi, że pomysły rzucane przez naszych poprzedników, mogą być dla nas drogowskazem przy współczesnym zadawaniu pytań i udzielaniu odpowiedzi na najżywotniejsze problemy naszego zawodu!

    dr n. farm. Maciej Bilek

    Piśmiennictwo u autora
     
  • Rynek leków.  ( 66 pozycji )
     
       Pomimo bogatego portfolio farmakologicznego, na dzień dzisiejszy żadna forma farmakoterapii cukrzycy nie prowadzi do wyleczenia lub regresji tej choroby. Niemniej każdy nowy lek, który zmniejsza ryzyko niedocukrzeń (niebezpiecznych dla mózgu) i przeciąga w czasie przejście na insulinoterapię dla wielu pacjentów - zwłaszcza aktywnych zawodowo - może być wybawieniem. 
     
     
     
       W ostatnich dniach pojawiły się reklamy w mediach które odnoszą się w swojej treści do wycofania niektórych serii jednego z wiodących preparatów zawierających witaminę C i rutozyd z poziomu aptek. Preparat ten, cieszący się niesłabnącą popularnością i zaufaniem nagle stał się celem nagonki medialnej. I nie myślę tu o rzeczowych informacjach prasowych, ale o reklamie podobnych produktów, która wykorzystując potknięcie konkurencji stara się zwiększyć własną sprzedaż. Jak w tej sytuacji połapać się w szumie medialnym i czym właściwie różni się suplement od leku? W końcu dla laika wyglądają one tak samo – są to po prostu tabletki.
     
     
  • Panorama samorządu.  ( 98 pozycji )

     
    AD GLORIAM PHARMACIAE
     
    2014
     
     
    Poniżej publikujemy nazwiska osób wyróżnionych za zasługi w służbie i w pracy na rzecz ochrony zdrowia oraz za zasługi dla chwały, pożytku i rozwoju aptekarstwa. Osoby te zostały uhonorowane odznaczeniami państwowymi nadanymi przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, resortowymi przyznanymi przez Ministra Zdrowia i wyróżnieniami nadanymi przez Naczelną Radę Aptekarską. Wręczenie nadanych wyróżnień nastąpi podczas obchodów XI Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza, które odbędą się 24 września 2014 roku w Warszawie.
     
     
    Odznaczenia państwowe
     
    Krzyże zasługi
    i
    Odznaka "Za zasługi dla ochrony zdrowia"
     
     
     
     
    Lista osób odznaczonych
     
    Medalem im. prof. Bronisława Koskowskiego
     
     
     
     
    Lista osób uhonorowanych tytułem
     
    „Strażnik Wielkiej Pieczęci Aptekarstwa Polskiego”
     
     

    Lista osób uhonorowanych
     
    tytułem - „Mecenas Samorządu Aptekarskiego”
     
     
     
     
     Sprawozdanie z udziału w Sympozjum oraz Walnym Zgromadzeniu
    Grupy Farmaceutycznej Unii Europejskiej (PGEU)
    w dniach 16-17 czerwca 2014r. w Bratysławie
     
      
       W dniach 16-17 czerwca 2014r. w Sympozjum oraz Walnym Zgromadzeniu Grupy Farmaceutycznej Unii Europejskiej wzięli udział Prezes NRA - dr Grzegorz Kucharewicz, Koordynator Departamentu Spraw Zagranicznych NRA - mgr Piotr Bohater oraz członek Departamentu Spraw Zagranicznych NRA – dr Tadeusz Bąbelek.

       „Sprostać wyzwaniu: wsparcie aptekarzy w trudnych czasach” było tematem przewodnim dorocznego Sympozjum PGEU, które odbyło się w dniu 16 czerwca. Prezes PGEU Štefan Krchňák podkreślił w swoim wystąpieniu, że wyjątkowe znaczenie dla przyszłości naszych aptek i naszego zawodu będą miały zarówno konsekwentne i skuteczne działania samorządów aptekarskich w poszczególnych krajach, jak i prace prowadzone przez PGEU na poziomie ogólnoeuropejskim. Jednak działania te powinny być oparte w dużym stopniu na kompleksowych i wnikliwych opracowaniach dotyczących stale zwiększającej się roli aptek i aptekarzy w systemie ochrony zdrowia, również w wymiarze ekonomicznym. Tempo zachodzących zmian jest obecnie znacznie większe, niż w latach ubiegłych, również biorąc pod uwagę liczbę dyrektyw i rozporządzeń unijnych dotyczących funkcjonowania aptek i systemu dystrybucji leków.
     
     
  • Opieka farmaceutyczna.  ( 21 pozycji )

       Na czym polegała praca aptekarza w czasach Łukasiewicza, a jakie wyzwania stoją przed współczesnymi farmaceutami? Na te pytania odpowiedzi szukali uczestnicy konferencji „Apteka Łukasiewicza, czyli człowiek w centrum uwagi”. W spotkaniu poświęconym wpływowi zmian demograficznych na opiekę medyczną i farmaceutyczną wzięli udział lekarze i farmaceuci z całego regionu, a także przedstawiciele władz miasta oraz społeczności lokalnej – słuchacze Jasielskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku oraz uczniowie szkół średnich.

       Konferencję zorganizował Urząd Miasta Jasła oraz Fundacja Instytut Łukasiewicza. Partnerami wydarzenia była Fundacja PGNiG im. Ignacego Łukasiewicza oraz Naukowa Fundacja Polpharmy. Patronat honorowy nad spotkaniem objął Marszałek Województwa Podkarpackiego, a także Podkarpacka Okręgowa Izba Aptekarska i Politechnika Rzeszowska im. Ignacego Łukasiewicza.

     
    Aptekarz w XIX wieku
     
     
       O tym, co znaczyło być aptekarzem w XIX wieku – czasach Łukasiewicza, opowiedziała Lidia Czyż, zastępca prezesa Podkarpackiej Okręgowej Izby Aptekarskiej, historyk farmacji. – Aptekarz był w centrum uwagi mieszkańców, udzielał porad. Wszystkie leki wytwarzał sam – mówiła Lidia Czyż. Jak dodała, ówczesna apteka była daleka od tego, co dziś często traktowane jest po prostu jak „sklep z lekami”.

       – Lek wykonywany dla indywidualnego pacjenta różnił się od tego, który dziś jest robiony w fabryce, dla wszystkich. W tamtych czasach nie było aptek czy punktów aptecznych na każdym kroku. Apteka powstawała za zezwoleniem wydawanym przez wysokich namiestników, nie było łatwo ją założyć. W całej Galicji było tylko 16 takich miejsc! – podkreślała wiceprezes POIA.
     
     
    Czym zajmowałby się dziś Łukasiewicz?
     
     
       Ignacy Łukasiewicz jako aptekarz miał bardzo wysoką pozycję w społeczności lokalnej, ale mimo to w pewnym momencie całkowicie odstąpił od działalności farmaceutycznej. Pochłonęła go całkowicie praca w przemyśle naftowym oraz działalność filantropijna. Nowe obszary działania uniemożliwiały pełne oddanie sprawom pacjentów – klientów apteki.
     
       – Gdyby Łukasiewicz żył dziś, z pewnością angażowałby się w rozwiązywanie współczesnych problemów społecznych. Takim zagadnieniem jest dziś demograficzne starzenie się społeczeństwa – stwierdził Maciej Zdziarski, prezes Instytutu Łukasiewicza, współorganizatora konferencji, wprowadzając zebranych w tematykę konferencji.
     
     
    Jak chorują seniorzy?
     
     
       Naukową część konferencji rozpoczął wykład dr med. Alicji Klich-Rączki, geriatry z Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wystąpienie poświęcone było problemowi wielochorobowości i wielolekowości w geriatrii. Specjalistka przedstawiła katalog chorób swoistych w starości, zmian inwolucyjnych oraz chorób, które w przypadku osób starszych mają inny przebieg. Trudności diagnostyczne wynikają z atypowych symptomów (np. braku objawów, masek chorobowych), braku wyraźnych zmian w badaniach laboratoryjnych, a także mniejszej wiarygodności wywiadu i utrudnionej współpracy przy badaniach dodatkowych.
     
        Część prelekcji poświęcona została tzw. „wielkim zespołom geriatrycznym”, czyli chorobom swoistym w geriatrii. Należą do nich otępienia, majaczenie, nietrzymanie zwieraczy, upadki oraz tzw. zespół słabości (Frailty). – Człowiek starszy rzadko jest zdrowy. Osoby do 69. roku życia mają średnio 2,8 schorzeń. Najstarsi, po 80. roku życia – 3,7 schorzeń – zauważyła dr Klich-Rączka.
     
     
    Starsi pacjenci „lubią” leki
     
     
        Wielość chorób pociąga za sobą konieczność przyjmowania dużych ilości leków. – Problemem jest nie tylko ich ilość, ale też fakt, że działają na zmieniony w starości organizm – podkreślała geriatra. – W starszym wieku zwiększa się ilość tkanki tłuszczowej, zmniejsza się zawartość wody. Występuje skłonność do obrzęków, pogarsza się wątrobowy metabolizm leków. Są one także słabiej wydalane przez nerki. Ten sam lek może zupełnie inaczej zadziałać ze względu na wiek pacjenta.

       Jak dodała, zadaniem lekarza leczącego starszego pacjenta z wielochorobowością często jest wybór „mniejszego zła”. Standardy postępowania narzucają lekarzom stosowanie określonego rodzaju leków np. w przypadku choroby niedokrwiennej, niewydolności serca czy cukrzycy. – Stwarza to ogromne wyzwanie dla lekarza zajmującego się pacjentem. Musimy pamiętać, że przy jednoczesnym zażywaniu 5 leków ryzyko wystąpienia interakcji wynosi 50%, a w przypadku 8 – 100%. Jeżeli podajemy pacjentowi 10 leków, szkodzimy mu – podkreślała dr Klich-Rączka.
     
     
    Niebezpieczna farmakoterapia
     
     
       Kwestię błędów w farmakoterapii podjęła także dr farm. Agnieszka Neumann-Podczaska z Katedry Geriatrii i Gerontologii Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Opowiedziała o zjawisku kaskady preskrypcji. – W geriatrii bardzo często leczymy nie same schorzenia, ale skutki działań niepożądanych leków. Często nie rozpoznajemy tych działań i leczymy je jako chorobę – mówiła dr Neumann-Podczaska.

       Specjalistka zaprezentowała kilka przykładów niebezpiecznych interakcji i działań niepożądanych leków, które są popularne wśród starszych pacjentów, m.in. wyciągów z grejpfruta, dziurawca, a także niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Pokazywała, jakiego typu kroki może podjąć farmaceuta, by zapobiec błędom w farmakoterapii seniorów.
     
     
    Opieka farmaceutyczna
     
     
       Odpowiedzią na problemy z farmakoterapią starszych pacjentów jest opieka farmaceutyczna. Katedra Geriatrii i Gerontologii UM w Poznaniu realizuje projekt opieki farmaceutycznej w geriatrii, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. – Chcemy pokazać, jak  praktycznie oceniać poprawność farmakoterapii. Mamy nadzieje, ze to, co uda nam się stworzyć, będzie docelowo narzędziem pracy wszystkich farmaceutów – mówiła dr Neumann-Podczaska.

       Temat opieki farmaceutycznej podjął także dr Wojciech Kuźmierkiewicz, prezes Naukowej Fundacji Polpharmy. – O potrzebie świadczenia takiej opieki przekonuje nas przykład innych krajów. Stworzenie tego modelu w Stanach Zjednoczonych wynikało z potrzeby lepszego wykorzystania farmaceuty i zmiany roli apteki. Farmaceuta może pomóc pacjentowi uniknąć problemów odlekowych w sytuacji, gdy ten chodzi do kilku lekarzy. To, czym może wygrać dziś aptekarz, to opieka farmaceutyczna – stwierdził dr Kuźmierkiewicz.
     
     
    Przestrzeganie zaleceń lekarskich jako wyzwanie
     
     
       Uczestnicy konferencji zgodnie przyznali, że w opiece farmaceutycznej kluczową kwestią jest wsparcie przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów (compliance). Sprawą tą od lat zajmuje się Naukowa Fundacja Polpharmy, na zlecenie której kilka lat temu przeprowadzono badania dotyczące poziomu przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów. – Próbowaliśmy odpowiedzieć na pytanie, co pacjentów motywuje do przestrzegania zaleceń lekarskich, a co jest barierą, nie pozwalającą stosować się do nich – wyjaśniała Bożenna Płatos, kierownik biura Fundacji.

       Dr hab. med. Przemysław Kardas, profesor Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, przedstawił wyniki badań dotyczących przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów. Według tych danych jedna czwarta recept nigdy nie jest realizowana, a połowa pacjentów, którzy wykupują przepisane leki, nie przestrzega zaleceń co do ich stosowania. Ocenia się, że blisko jedna piąta hospitalizacji osób starszych jest uwarunkowana nieprzestrzeganiem zaleceń terapeutycznych.

       Jak dowodził prof. Kardas, Polacy lekceważą zalecenia terapeutyczne zarówno w chorobach bezobjawowych (jak nadciśnienie czy cukrzyca), jak i objawowych (np. infekcje, padaczka, astma). Według specjalisty kluczowa jest edukacja pacjentów i uświadomienie im szkodliwości takiego działania. – Lek, którego nie biorę, nie działa. Lek, który biorę niesystematycznie, nie działa tak dobrze, albo nie działa w ogóle – zauważył prof. Kardas.
     
     
    Komunikacja z pacjentem
     

       Ekspert zwrócił uwagę na rozwiązania sprzyjające systematycznemu leczeniu, które są lub wkrótce będą do dyspozycji lekarzy i pacjentów. Należą do nich Zintegrowany Informator Pacjenta, system Internetowego Konta Pacjenta oraz e-recepta. – Kiedy pacjent leczy się niesystematycznie, cała nasza działalność lekarska i farmaceutyczna jest nic nie warta. Nie da się leczyć wbrew pacjentowi. Skutecznie można leczyć tylko razem z nim – podsumował prof. Kardas.

       Na wagę dobrej komunikacji ze starszym pacjentem zwróciła uwagę także Agnieszka Turkot, psycholog z Kliniki Psychiatrii Dorosłych Collegium Medicum UJ. – Choroba jest częścią historii życia, którą warto poznać, choć często ani lekarz, ani farmaceuta nie mają na to czasu – zauważyła. – Tymczasem często pacjent przychodzący do lekarza często wcale nie przychodzi po lek. Oczekuje raczej zrozumienia, wsparcia – tego, że ktoś zada mu pytanie, dlaczego cierpi.
     

       Konferencję zakończyła dyskusja, podczas której prelegenci mówili o istocie opieki farmaceutycznej i szansach jej zaistnienia w polskich warunkach. Spotkanie odbywało się pod patronatem edukacyjnym „Czasopisma Aptekarskiego”. Patronat medialny nad konferencją objęły tytuły branżowe: „Aptekarz Polski”, „Farmacja Praktyczna”, „Świat farmacji” oraz „Zdrowie Seniora”, a także media regionalne, m.in. Polskie Radio Rzeszów oraz „Gazeta Codzienna Nowiny”.
     
      Materiał prasowy Fundacji Instytutu Łukasiewicza
     
  • Biblioteka farmaceuty.  ( 36 pozycji )
        "Postać leku" pod redakcją prof. dr hab. n. farm Renaty Jachowicz, to nowa, wydana w 2013 roku publikacja specjalistyczna, która ukazała się na rynku księgarskim nakładem wydawnictwa PZWL.

        "Dogłębne zrozumienie mechanizmów oddziaływania różnych czynników na jakość sporządzanego leku dokonuje się na różnych etapach prac badawczych, począwszy od badań preformulacyjnych, przez stopniowe definiowanie technologii i rozwoju formulacji, po próby w skali produkcyjnej. Intencją niniejszej książki jest przedstawienie powyższej problematyki na wybranych przykładach, z uwzględnieniem nowych rozwiązań, wynikających z analizy piśmiennictwa oraz prac własnych." - możemy przeczytać w przedmowie do książki. Przede wszystkim należy z uznaniem przyjąć sam fakt jej ukazania się - na rynku księgarskim nowych pozycji poświęconych farmacji nie jest wcale zbyt wiele. Jednocześnie należy uprzedzić, że niektóre rozdziały książki będą w całości interesujące jedynie dla wybranego grona odbiorców, ze względu na zakres omawianej tematyki (np. zastosowanie techniki MRI w technologii postaci leku). Książkę należy pochwalić za próbę przybliżenia na rycinach zagadnień ogólnie uznawanych za dosyć trudne takich jak na przykład elementy chemii fizycznej. Zarządzenie wiedzą w optymalizacji i ocenie postaci leku będzie szczególnie wciągające dla osób zawodowa zajmujących się farmacją przemysłową. Analiza danych, modelowanie matematyczne w statystycznej ocenie postaci leku to także tematy o których farmaceuta powinien mieć pojęcie, jednakże ten pracujący za pierwszym stołem niekoniecznie musi odczuwać potrzebę zgłębienia szczegółów.

       Z drugiej strony wiele jest informacji dotyczących nowoczesnych technologii postaci leku, całkowicie niezbędnych farmaceutom, którzy chcą być "na bieżąco" z nowościami w tej dziedzinie. Dotyczy to nie tylko nowinek (np. techniki druku przestrzennego do otrzymywania postaci leku), ale również rozwiązań, które już weszły do praktyki i sprzedaży. Dzięki podawaniu przykładów z podaniem nazw handlowych preparatów reprezentujących określony typ postaci leku, lektura staje się bardziej przystępna, gdyż Czytelnik może przetransponować przyswajane informacje na to, co już być może zna z aptecznej praktyki. Przykładowo można dowiedzieć się, iż lek, który wydaje się z apteki niemal codziennie charakteryzuje się tabletką uformowaną z matrycy pęczniejącej, inny zaś popularny specyfik ma formę kapsułek z peletkami. Są to te wiadomości, dzięki którym możemy lepiej przybliżyć pacjentom co będzie się działo z lekiem i ich organizmie i dzięki którym nie jesteśmy jedynie sprzedawcami pudełek.

       W szczególności godny polecenia jest rozdział poświęcony lekom pediatrycznym, przedstawiający ciekawe rozwiązania związane z podawaniem leków dzieciom. Trudność w połykaniu większych form leku czy ich niemiły smak to częste problemy z jakimi borykają się wytwórcy tych medykamentów. W części książki poświęconej tej problematyce można przeczytać między innymi o kubkach o specjalnej konstrukcji, łyżeczkach wypełnionych dawką leku, smoczki ze zbiornikiem na preparat czy słomkach do picia z dawką antybiotyku w formie peletek.

       Jednocześnie odsyłam osoby zainteresowane publikacją na stronę internetową Wydawcy, tj. http://www.wydawnictwopzwl.pl , gdzie można zapoznać się ze spisem treści jak również przeczytać online fragment książki. Jednocześnie chciałabym zwrócić uwagę na interesującą i innowacyjną ofertę wydawnictwa, które umożliwia "wypożyczanie" książek online w systemie IBUK.  Jest to znakomita inicjatywa umożliwiająca niewielkim kosztem legalny dostęp do interesującej nas publikacji, w tym między innymi dodawanie notatek i zaznaczanie akapitów, a nawet drukowanie fragmentów.

    mgr farm. Olga Sierpniowska
     
     
    Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2013
    596 stron, okładka miękka
     

     
  • Rozmowy Redakcji.  ( 11 pozycji )


     
     
     
     
     
     
     
     
     
     CHCEMY WZIĄĆ Z WAS PRZYKŁAD
     
       Rozmowa Aptekarza Polskiego z Profesorem Eduardasem Taraseviciusem, prezesem Litewskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, gościem Naczelnej Rady Aptekarskiej na obchodach X Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza w dniu 18 września 2013 roku w Warszawie.

     - Korzystamy z okazji, że jest Pan Profesor gościem polskich aptekarzy  i chcemy prosić o krótką rozmowę.
     
    - Zgoda na rozmowę. Biorę udział w tym spotkaniu na zaproszenie pana doktora Grzegorza Kucharewicza, prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej. Byłem przyjemnie zaskoczony tym zaproszeniem. Jest mi bardzo miło, że mogę uczestniczyć wraz z polskimi aptekarzami w obchodach X Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza. Idea obchodów Dnia Aptekarza, który jest świętem całej rodziny aptekarskiej zyskała poparcie Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej. Święto to jest obchodzone także w innych krajach.
     
    - Czy na Litwie także świętuje się Dzień Aptekarza?

    Tak. Podobnie jak w Polsce nasze święto nawiązuje do postaci Świętych Kosmy i Damiana. Nasze obchody odbędą się kilka dni później, 25 września w kościele Świętego Jana położonym na terenie Uniwersytetu Wileńskiego. W tym kościele znajduje się obraz naszych Świętych Patronów.   
     
    - Ilu członków liczy Litewskie Towarzystwo Farmaceutyczne? Proszę przybliżyć nam profil działania Towarzystwa, któremu Pan Profesor prezesuje.

    - Na Litwie nie ma Izby Aptekarskiej. Przynależność farmaceutów do naszej organizacji jest dobrowolna. Do Towarzystwa należy 500 członków. Farmaceuci związani z sieciami aptek nie zgadzają się w pełni z naszym programem.
    - Pomimo, że nie skupiamy wszystkich litewskich aptekarzy, to mamy pozytywny program dla aptekarstwa. Walczymy z dobrym skutkiem. Oto przykład z ostatnich tygodni. Litewski Parlament uznając przedstawiane przez nasze Towarzystwo argumenty przeciwko wprowadzeniu leków do obrotu pozaaptecznnego odrzucił projekt ustawy zezwalającej na obrót lekami na stacjach benzynowych.

    - Jaka jest sytuacja aptek na Litwie? Proszę przedstawić obraz litewskiego aptekarstwa.

    - Wiele aptek należy do sieci. Około 200 aptek to apteki indywidualne. Na litewskim rynku aptecznym jest ostra konkurencja. Apteki indywidualne są zmuszone do podjęcia narzuconej przez sieci walki konkurencyjnej. Sytuacja ekonomiczna aptek indywidualnych nie jest dobra.
     
     - Czy na Litwie możliwa jest reklama leków oraz reklama aptek?

    - Niestety, reklama jest u nas dozwolona, co uznajemy za niewłaściwe. Reklamują się zwłaszcza apteki sieciowe. Chcemy wziąć z Was przykład i doprowadzić do wprowadzenia zakazu reklamy aptek i ich działalności.

    - Jakie jeszcze postulaty dotyczące ładu na rynku farmaceutycznym przedkłada rządowi i ustawodawcy Litewskie Towarzystwo Farmaceutyczne?

    - Przed kilku laty nasze Towarzystwo złożyło w ministerstwie zdrowia projekt nowelizacji prawa w celu ustanowienia racjonalnej struktury i liczby aptek. Domagamy się wprowadzenia tak zwanej geografii i demografii.

    - Jak się układają kontakty Towarzystwa z polskim samorządem aptekarskim?

     
     - Są to kontakty częste. Już niedługo, w listopadzie, na Uniwersytecie Kowieńskim odbędzie się międzynarodowa konferencja farmaceutyczna. Spodziewamy się gościć na tej konferencji przedstawicieli Naczelnej Izby Aptekarskiej. Serdecznie ich zapraszamy. Wydarzeniem towarzyszącym konferencji będzie otwarcie nowej siedziby Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu w Kownie.

    - Czego życzy Pan Profesor polskim aptekarzom z okazji Dnia Aptekarza?

    - Życzę zadowolenia i satysfakcji z pracy dla pacjentów. Życzę poprawy sytuacji ekonomicznej aptek. Naczelnej Izbie Aptekarskiej życzę, żeby podjęła działania w celu przystąpienia do Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej (FIP), która jest prężną organizacją. Organizowane przez FIP kongresy są ważnymi wydarzeniami wytyczającymi kierunki rozwoju farmacji na świecie. Wszystkim okręgowym izbom aptekarskim życzę jedności w działaniach na rzecz realizacji programowych celów waszego samorządu.

    Rozmawiał Zbigniew Solarz
    Tekst rozmowy nieautoryzowany
     
  • Listy do Redakcji  ( 33 pozycji )
  • Warto wiedzieć.  ( 28 pozycji )
    Konsultanci krajowi

       6 czerwca 2014 roku minister zdrowia powołał troje konsultantów krajowych w dziedzinach farmacji. W dziedzinie farmacji aptecznej konsultantem krajowym została mgr farm. Lidia Maria Czyż z Rzeszowa. W dziedzinie farmacji przemysłowej konsultantem krajowym została ponownie prof. dr hab. Małgorzata Sznitowska z Gdańska.

       W dziedzinie farmacji szpitalnej konsultantem krajowym został ponownie prof. dr hab. Edmund Grześkowiak z Poznania. Ponadto, w gronie osób pełniących aktualnie funkcję konsultanta krajowego w dziedzinach farmacji jest prof. dr hab. Jan Krzek z Krakowa, konsultant w dziedzinie analityki farmaceutycznej powołany 13 lipca 2011 roku. Kadencja konsultantów trwa 5 lat. 

       Konsultanci w dziedzinach farmacji:
    • wykonują zadania opiniodawcze, doradcze i kontrolne dla organów administracji rządowej, podmiotów, które utworzyły zakłady opieki zdrowotnej, Narodowego Funduszu Zdrowia i Rzecznika Praw Pacjenta;
    • prowadzą nadzór nad stroną merytoryczną doskonalenia zawodowego i szkolenia specjalizacyjnego farmaceutów;
    • biorą udział w pracach komisji i zespołów powoływanych w celu realizacji polityki zdrowotnej;
    • sporządzają opinie dotyczące doskonalenia zawodowego farmaceutów;
    • sporządzają opinie dotyczące realizacji szkolenia podyplomowego i specjalizacyjnego farmaceutów w zakresie wynikającym z określonego programu kształcenia oraz sprawują nadzór nad ich merytoryczną realizacją.

       Zasady powoływania i odwoływania konsultantów oraz ich zadania określone są w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o konsultantach w ochronie zdrowia.
       
       17 czerwca 2014 roku Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o zmianie ustawy o konsultantach w ochronie zdrowia, przedłożony przez ministra zdrowia. Projekt zakłada wprowadzenie  przepisów, „których właściwe stosowanie zapewni przejrzystość wykonywania zadań przez konsultanta. Proponowane regulacje są wyrazem dbałości o bezstronność konsultantów i niezależność wyrażanych przez nich opinii.(…) Wszyscy konsultanci oraz kandydaci na konsultantów będą składali oświadczenia, ujawniając informacje o faktach, które mogłyby skutkować ewentualnymi konfliktami interesów między pracą konsultanta a inną działalnością, którą prowadzą. Konsultanci krajowi będą składali je ministrowi zdrowia.(…) Projektowane przepisy zobowiązują konsultantów krajowych do zwoływania co najmniej raz na pół roku posiedzenia zespołu konsultantów wojewódzkich w danej dziedzinie. Dają też konsultantom krajowym prawo wydawania poleceń konsultantom wojewódzkim oraz określania terminu ich wykonania”.
     
    Opracował: Z.S.
     
     
    W internetowym  serwisie informacyjnym GIF
    opublikowano Komunikat Nr 1/2014 Głównego Inspektora Farmaceutycznego
    z dnia 26 czerwca 2014r.
    w sprawie programów lojalnościowych.

       Stanowisko Inspekcji Farmaceutycznej potwierdza bogate orzecznictwo sądów administracyjnych. W komunikacie są cytowane  wyroki, z których wynika, że „(…) reklamą apteki jest każdego rodzaju informacja, której celem jest zachęta do nabycia oferowanych przez aptekę towarów lub skorzystania z określonych usług. Reklama może przyjmować różne formy, w szczególności: haseł, sloganów, spotów TV, ulotek, billboardów, folderów czy gazetek. Za reklamę apteki zostały również uznane czynności polegające na wręczeniu bonów rabatowych, umieszczanie obok nazwy apteki „niskie ceny”, „wysokie rabaty”.  (…) Za działania reklamowe powinny być uznane również takie działania, których zamierzonym celem jest pozyskiwanie nowych klientów lub zatrzymywanie „starych”.

       W konkluzji komunikatu zawarte jest stwierdzenie - "Inspekcja Farmaceutyczna ocenia programy lojalnościowe jako zabronioną reklamę aptek i ich działalności".
     

  • Edukacja  ( 20 pozycji )

       Praktyki wakacyjne to nieodzowna część studiów farmaceutycznych.  Po III roku studenci nie mają wyboru i praktyki odbywają w aptece otwartej. Po ukończeniu IV roku stają przed wyborem odbycia  praktyk w aptece szpitalnej lub w przemyśle. Czy wybór ten jest prosty? Wbrew pozorom - nie. O ile studenci (a tacy na pewno się znajdą) zainteresowani wyłącznie pracą w przemyśle wybierają bez wahania tę drugą opcję, o tyle inni mają lekki dylemat. Spowodowany jest on ogólnym, a przynajmniej obecnym na moim wydziale, przekonaniem o „nudności” praktyk w aptece szpitalnej. Sprowadzać się ma ona do pracy magazyniera. Czy rzeczywiście tak jest i czy warto wierzyć takim opiniom? Postaram się odpowiedzieć na to pytanie w dalszej części artykułu na podstawie swoich tegorocznych doświadczeń z praktyk odbytych w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym nr 1 im. N. Barlickiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

       Szpital pod dyrekcją Pana profesora dr hab. n. med. Piotra Kuny, w rankingu Rzeczpospolitej: Ranking Najlepszych Szpitali w 2013 roku otrzymał I miejsce w kategorii „Najlepszy szpital w województwie Łódzkim” oraz VII miejsce w kategorii „Najlepszy szpital zabiegowy, wielospecjalistyczny i onkologiczny”.

       Praktyki odbywałem w dniach 1.07-31.07.2014 roku. Udałem się na nie pełen obaw – a co jeśli opinie o całkowitych nudach i braku możliwości rozwoju są prawdziwe? Co jeśli moje plany zakończą się fiaskiem? Pytań przed rozpoczęciem mojej krótkiej przygody z apteką szpitalną było wiele, ale szybko miały znaleźć się na nie odpowiedzi.

       Na pierwszy rzut oka widać, że praca tutaj różni się zdecydowanie od pracy w aptece otwartej. Faktycznie na początku apteka szpitalna wydawała się być magazynem. Ciągnące się listy zamówień leków na oddziały i niekończące się dostawy, po których następuje przyjęcie i rozdysponowanie produktów leczniczych i niektórych wyrobów medycznych. Jednak nie przypominało to przyjmowania dostaw w aptece otwartej. Należy uświadomić sobie, że płynna praca większości jednostek szpitala spoczywa na barkach tego „magazynu”. Wiąże się to z ciągłymi telefonami z zapytaniami o preparaty, zamienniki. Całkowite zapoznanie się z asortymentem apteki, a także z receptariuszem szpitalnym wbrew pozorom nie zajmie jednego lub dwóch dni. Jest to jednak nieodzowna część pracy w tym miejscu. Nie można sprawnie funkcjonować bez znajomości asortymentu i jego przeznaczenia. Sam ze zdziwieniem obserwowałem jak koleżanki po fachu w ciągu przysłowiowych pięciu sekund były w stanie określić obecność danego preparatu w aptece lub jego brak, a także warunki sprowadzenia go do szpitala (czy to przez zwykłe zamówienie, czy to na zamówienie opieczętowane zgodą Dyrekcji szpitala). Kilku lub kilkunastominutowe ustalanie takich rzeczy nie wchodzi w rachubę. To farmaceuta pracujący w aptece musi od ręki załatwiać tego rodzaju sprawy, aby personel medyczny szpitala mógł czuć się bezpieczny. Wbrew pozorom nie jest to prosta sprawa i wymaga, przynajmniej moim zdaniem, nawet kilkunastomiesięcznego doświadczenia oraz ciągłej kontroli zasad farmakoterapii obowiązującej w szpitalu. Wydawanie leków na oddziały, z pozoru proste, może także chwilami nastręczyć problemów, gdy leki trzeba wydać na cito.
     
       Nie do końca jest także prawdziwy pogląd o braku kontaktu z pacjentami. W szpitalu do którego trafiłem realizowanych jest kilka programów lekowych. Jeden z tych programów dotyczy opieki nad pacjentami cierpiącymi na stwardnienie rozsiane. Powierzono mi realizowanie recept na to schorzenie z czym wiązał się bezpośredni kontakt z pacjentem.  

       Kolejnym aspektem pracy w aptece szpitalnej jest przygotowanie przetargów na produkty farmaceutyczne oraz niektóre wyroby medyczne. Jest to, jak się okazuje ogromne pole do popisu dla farmaceuty. Przygotowanie specyfikacji w szczególności dotyczących wyrobów medycznych lub nowoczesnych leków biotechnologicznych to nie lada wyzwanie. Wymaga to wykazania się szerokim spektrum wiedzy z wielu dziedzin medycyny, a także umiejętnościami organizacyjnymi i negocjacyjnymi. Czemu negocjacyjnymi? Niełatwo pogodzić potrzeby wszystkich oddziałów przy zachowaniu optymalnych kosztów. Także stworzenie listy przetargowej tak, aby była ona przejrzysta i zgodna z Ustawą o zamówieniach publicznych nie należy do najprostszych i mało czasochłonnych prac.

       Następnym bardzo ważnym zagadnieniem z którym się zapoznałem, była kontrola apteczek oddziałowych. Początkowo założyłem, iż jest to kontrola o charakterze sprawdzającym. Nie do końca jednak było to prawdą. Głównym celem przeprowadzanych kontroli była jednak rola głównie „pomocnicza”. To dzięki pracy farmaceuty i jego dobremu kontaktowi z personelem szpitala, zapewniona może być odpowiednia kontrola preparatów leczniczych. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na podejście zarówno „białego personelu”, w tym lekarzy do farmaceutów. Traktowani oni są tutaj na równi, a rozmowy przebiegają na typowo partnerskim poziomie.

       Praca farmaceuty szpitalnego to jednak nie tylko ciągły kontakt z personelem medycznym szpitala, ale także z innymi pracownikami placówki oraz z osobami nie pracującymi w szpitalu, ale z którymi apteka ma styczność ze względu na zakres zadań wykonywanych przez nią. Odpowiednia współpraca z tymi wszystkimi osobami gwarantuje prawidłowe funkcjonowanie apteki.

       Jako praktykant miałem także szczęście zostać oprowadzonym po Oddziale Klinicznym Anestezjologii i Intensywnej Terapii, a także Stacji Dializ. W obu tych miejscach zostałem przyjęty bardzo ciepło (za co jestem bardzo wdzięczny). Poznałem charakterystykę pracy w tych miejscach oraz zapoznałem się z nowoczesnym sprzętem na miarę XXI wieku. Przekonałem się także „na własne oczy” o wysokim profesjonalizmie osób pracujących na tych oddziałach.

       Skłamałbym gdybym nie napisał jednak o pewnych minusie, którego nie da się nie zauważyć. Największym jest brak zatrudnienia farmaceuty klinicznego, który mógłby zarówno kontaktować się z lekarzami w celu optymalizacji terapii, a także otaczać opieką farmaceutyczną pacjentów przebywających w szpitalu (np. przeprowadzać rozmowę z pacjentami przy wypisie w celu wyjaśnienia im zasad przyjmowania leków zaordynowanych w czasie hospitalizacji). Mogłoby to być kolejne pole do popisu dla farmaceutów w szpitalach, chwilowo jednak nie jest to praktykowane przynajmniej w placówce w której się znajdowałem (jak i zapewne w większości na terenie naszego kraju).

       Moim wielkim marzeniem jest zostać właśnie takim farmaceuta – farmaceutą klinicznym. Czy to się uda? Czas pokaże. Mam nadzieję, że kilka osób po przeczytaniu tego artykułu zaciśnie za mnie kciuki – podobno jest to pomocne.

       Reasumując. Praca w aptece szpitalnej to pasmo wyzwań. Można znaleźć wiele dziedzin w których można rozwijać swoje umiejętności. Wielopoziomowość i wielokierunkowość zagadnień z jakimi spotyka się farmaceuta szpitalny zmusza do ciągłego rozwijania swoich umiejętności. Dotyczy to zarówno zgłębiania wiedzy na tematy związane głównie z lekami, ich działaniem, recepturą, jak i tematami pobocznymi (prawem, administracją, logistyką). Farmaceuci są także członkami różnorodnych komitetów (np. Komitetu terapeutycznego), w których ich zdanie ma znaczny wpływ na politykę szpitala.

       Jeżeli ktoś z Was zastanawia się nad odbyciem praktyk w aptece szpitalnej, moim zdaniem, nie będzie to czas zmarnowany. Jeżeli należycie podejdzie się do nich, będzie chciało wynieść się z nich jak najwięcej, mogą okazać się bardzo dobrym wyborem. Być może pomogą Wam podjąć decyzję co zrobić dalej ze swoim życiem zawodowym. Na pewno jest jeszcze wiele do zrobienia, aby praca w aptece szpitalnej mogłaby być jeszcze bardziej interesująca. Mam jednak nadzieję, że rozwój farmacji (w tym klinicznej) w Polsce będzie parł do przodu, co pozwoli wielu z nas spełnić swoje marzenia i czerpać wielką satysfakcję z pracy, którą będziemy wykonywać.

       I jeszcze na sam koniec, tak naprawdę najważniejsza sprawa – atmosfera. Atmosfera która panuje w Aptece szpitalnej w szpitalu im. Barlickiego jest wyjątkowa. W tym miejscu chciałbym gorąco podziękować Pani Kierownik mgr farm. Zdzisławie Cywińskiej jak i całemu personelowi apteki za bardzo ciepłe przyjęcie, za cierpliwość i chęci. Chęci i umożliwienie mi zapoznania się z wieloma aspektami pracy w aptece szpitalnej. To dzięki tym osobom i ich zaangażowaniu, miałem okazję nauczyć się tak wiele. Chciałem podziękować także Dyrekcji szpitala za umożliwienie odbycia mi praktyk w tej placówce. Jestem za to bardzo wdzięczny i zapewne praktyki te pozostawią w mojej głowie zarówno sporo doświadczenia jak i po ludzku – bardzo dobre wspomnienia.

    Damian Piekielny
     

     
  • Lex Apothecariorum.  ( 45 pozycji )

       Po raz kolejny w odstępie kilku lat Europejski Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że istnieją obszary, w których każdy kraj należący do Wspólnoty może wprowadzać ograniczenia i limity swobód stanowiących podstawowe kanony funkcjonowania Unii Europejskiej. Takim obszarem jest z pewnością ochrona zdrowia obywateli, którego nieodzownym elementem jest system zaopatrywania pacjentów w niezbędne do leczenia i utrzymywania prawidłowego stanu zdrowia produkty lecznicze, czyli system apteczny. Prawo unijne kształtowane przez precedensy sądu w Luksemburgu, jak również wynikające z treści dyrektyw unijnych dość jednoznacznie wskazuje, że materia wykonywania zawodu farmaceuty oraz prowadzenia apteki nie jest skoordynowana i jednakowa, a państwa członkowskie UE mają zapewnioną daleko idącą w tej dziedzinie kompetencję wyłączną. Wystarczy w tym miejscu odwołać się do treści samego Traktatu o Funkcjonowaniu UE, który w art. 168 ust. 7 przyznaje ustawodawstwu krajowemu samodzielność w dziedzinie regulowania systemu usług służby zdrowia i funkcjonowania aptek. Wyłączenia te są powielone m.in. w tzw. dyrektywie usługowej Bolkensteina (2006/123/WE; motyw 22) oraz dyrektywie o uznawaniu kwalifikacji zawodowych (2005/36/WE; motyw 26).

       14 lutego 2014 roku ETS w wyroku wydanym pod sygnaturą C 367/12 uznał, że specyficzne kryteria demograficzne stosowane w Austrii przy wydawaniu zezwoleń na otwieranie nowych aptek są niezgodne z unijną swobodą przedsiębiorczości (art. 49 TU). Trybunał nie zakwestionował jednak ustawodawstwa krajowego, ustalającego kryteria geograficzne i demograficzne przy koncesjonowaniu aptek jako zasady ogólnej. W Austrii otwarcie nowej apteki wymaga uprzedniego wydania zezwolenia (otrzymanego od Izby Aptekarskiej), które uzależnione jest od istnienia „potrzeby” w tym zakresie. Poprzez pojęcie „potrzeby” należy w świetle prawa austriackiego rozumieć taką sytuację, w której liczba pacjentów zamieszkujących w promieniu czterech kilometrów od istniejącej apteki jest wyższa niż 5500 osób. Jeżeli liczba mieszkańców jest mniejsza, koniecznie należy brać pod uwagę potrzeby lokalnej społeczności. W związku z tym ETS uznał, że pacjenci nie powinni być zmuszani do pokonywania zbyt dużych odległości przy pomocy środków transportu, aby móc skorzystać z usług aptek usytuowanych w innych miejscowościach, znacznie oddalonych od ich miejsca zamieszkania. Trybunał stanął zatem na stanowisku zdroworozsądkowym. Stwierdził mianowicie, że rola aptekarza jest rolą służebną wobec pacjenta. Stosowanie zaś każdorazowo sztywnego kryterium geograficznego przy otwieraniu nowej apteki może wyraźnie kłócić się z nadrzędnym celem wykonywania zawodu farmaceuty, jakim jest pomoc pacjentom (i przy okazji naruszać unijną swobodę przedsiębiorczości). Austriackie prawo zakłada bowiem, że nie ma „potrzeby” otwarcia nowej apteki w każdej sytuacji, w której fakt ten spowodowałby zmniejszenie liczby pacjentów do zaopatrzenia na stałe w już istniejącej aptece poniżej pewnego, ustalonego ustawowo progu. Przepisy te, co wytknął Austrii Trybunał, nie przewidywały jakiegokolwiek odstępstwa od tak określonego ograniczenia geograficznego, co w konsekwencji działać może ze szkodą dla samych pacjentów.

       W cytowanym orzeczeniu ETS nie pierwszy zresztą raz potwierdził, że nie w każdej dziedzinie gospodarki znajdują zastosowanie reguły wolnorynkowe. Ich wprowadzenie do sektora ochrony zdrowia publicznego osłabia system, który ma niebagatelne znaczenie dla sytuacji zdrowotnej samego społeczeństwa. Dzieje się to między innymi poprzez zmuszanie poszczególnych podmiotów na rynku tym funkcjonujących do konkurowania na zasadach ogólnych, czyli - będąc ścisłym – ceną, a nie w sposób w tym wypadku najwłaściwszy, tj. poprzez jakość świadczonych usług. Większość państw europejskich uwzględnia te możliwości, na jakie Traktat Unijny zezwala, i w sposób prawidłowy chroni swoich obywateli przed niekorzystnym wpływem deregulacji w segmencie ochrony zdrowia, stawiając ponad wszystko na jakość, co w wypadku sektora farmaceutycznego oznacza choćby pozostawienie aptek w rękach farmaceutów (czyli daleko idącą regulację rynku). Tymczasem w Polsce, nie widząc żadnych w tym temacie zagrożeń, optuje się za całkowicie wolnorynkowym obrotem detalicznym produktami leczniczymi, przekazując apteki w ręce ludzi spoza zawodu, nie zdając sobie do końca sprawy z tego, jak ogromną przez to wyrządza społeczeństwu krzywdę. Takie postępowanie polskich władz dziwi, jeśli dla porównania spojrzymy na to, co robią inne kraje europejskie, które gospodarkę wolnorynkową w sektorze zdrowotnym dawno odłożyły do lamusa, bądź też czym prędzej pragną od niej odstąpić. Dla przykładu można tu wskazać rząd Łotwy, który jako pierwszy po okresie totalnej liberalizacji rynku farmaceutycznego ponownie z początkiem roku 2011 wprowadził odpowiednie regulacje, czy jakże znamienny przypadek deregulacji sektora farmaceutycznego w Norwegii, gdzie w konsekwencji oddania sektora farmaceutycznego w prywatne ręce, wbrew zapowiedziom pogorszeniu uległa dostępność oraz spadła jakość świadczonych usług farmaceutycznych. Z kolei znacząco wzrosły ceny wszystkich produktów leczniczych. Można też wskazać na Szwecję, która mimo zapowiedzi prywatyzacji aptek z początkiem 2009 roku postanowiła zweryfikować swe stanowisko i w konsekwencji prywatyzację przeprowadziła później, jednak już w zupełnie inny sposób, bo na kompetencjach opartych wyłącznie na farmaceutach. Przykładów można by mnożyć. Większość krajów Unii Europejskiej stosuje kryteria geograficzne bądź demograficzne jako warunek wydania zezwolenia na prowadzenie apteki (np. Grecja, Hiszpania, Włochy, Finlandia czy wspomniana wcześniej Austria). W Finlandii ustawa o lekach wprowadza ograniczenia ilościowe, dzięki którym jeden farmaceuta prowadzić może co najwyżej trzy apteki. Z kolei w Niemczech w „czystej postaci” obowiązuje reguła „apteka dla aptekarza”, która oprócz wprowadzenia kryterium ilościowego, podobnego do tego, które funkcjonujące w Finlandii (jeden aptekarz – maksymalnie trzy apteki lub filie apteczne), sankcjonuje zasadę, że apteka może być prowadzona jedynie przez aptekarzy skupionych w spółce cywilnej bądź w spółce jawnej. Regulowanie rynku farmaceutycznego tak dzisiaj, jak i od wielu lat, jest po prostu europejską normą.

       Warto też w tym miejscu odwołać się do opisywanej na początku tekstu słynnej dyrektywy Bolkensteina z 12 grudnia 2006 roku, 2006/123/WE, która była efektem francuskiego „nie” w referendum z 2005 roku, a która jasno odpowiadała na pytanie, czy zawody i usługi medyczne są usługami takimi, jak wszystkie inne, i z tego tytułu powinny podlegać  wspólnym przepisom, bądź też winny zostać spod ujednolicenia wyłączone. Wynik francuskiego referendum dobitnie wskazał wyjątkowość i rangę usług medycznych. Pokazał również mentalności i dojrzałość społeczeństw zachodnich.

       Mając na względzie decyzję Parlamentu Europejskiego, który postanowił wyłączyć z całego pakietu usług usługi i zawody medyczne, w tym obrót detaliczny produktami leczniczymi oraz wykonywanie zawodu aptekarza, nie dziwią naszego (farmaceutów) środowiska kolejne orzeczenia ETS, w których sąd ten stwierdza, że w celu zapewnienia odpowiedniego poziomu zdrowia oraz usług sektora zdrowotnego na najwyższym poziomie, można, a nawet należy wprowadzać ograniczenia, limity i zakazy. Mamy nadzieję, że krajowi decydenci przestaną w końcu nasłuchiwać ekspertów ds. wolnego rynku, czy innych osób, nienakierowanych na uzdrowienie segmentu zdrowia publicznego i uświadomią sobie zawczasu, że wolny rynek nie jest tym, co dla samego pacjenta jest najkorzystniejsze. Na rozregulowanym i przez nikogo efektywnie niekontrolowanym rynku produktów leczniczych i aptek działających na zasadzie supermarketów pacjent zawsze traci, a wraz z nim – traci całe społeczeństwo. Regułę tę pojęła, zrozumiała i zaakceptowała w swoim czasie Komisja Europejska, kiedy przegrała boje o sektor zdrowotny w Parlamencie Europejskim i zmuszona została do wyłączenia usług zdrowotnych z całego segmentu usług na rynku wewnętrznym.  

       W Polsce przedstawiciele kolejnych rządów, zasłaniając się swoiście i najczęściej mylnie rozumianymi wartościami konstytucyjnymi, sprawy widzą diametralnie inaczej. Twierdzą oni, że wolny rynek i wolna konkurencja rozwiążą wszystkie problemy związane z funkcjonowaniem systemu ochrony zdrowia społeczeństwa, zapominając, że wolność gospodarcza nic nie znaczy bez wysokiej etyki zawodowej, poszanowania dla wartości naczelnych i samej litery prawa. Na szczęście dla innych rządów europejskich polskie podejście do tej sprawy nie znalazło większego poparcia, gdyż jedynie przedstawiciele Czech i Holandii opowiedzieli się za podobnymi jak w Polsce rozwiązaniami. Dobrze, że ogromna większość członków UE, w tym duże i liczące się kraje europejskie, stanowczo poparły tradycyjny europejski model aptekarstwa, oparty na kompetencjach zawodowych farmaceutów, historycznie uwarunkowany i zaspokajający potrzeby, a także oczekiwania społeczeństwa.

       Wyrok ETS z 14 lutego 2014 roku pomaga zrozumieć dominujące w Unii Europejskiej pojmowanie właściwie zorganizowanego oraz prawidłowo funkcjonującego systemu ochrony zdrowia. Należy też wspomnieć o innych wyrokach tego sądu. Najdonioślejszym z nich jest z pewnością orzeczenie z 2009 roku, w którym Trybunał uszanował obowiązującą w niemieckim prawie zasadę „apteka dla aptekarza”, stwierdzając jej niesprzeczność z zasadą swobody przedsiębiorczości (wyrok z 19 maja 2009 roku, połączone sprawy C 171/07 i C 172/07, Apothekerkammer des Saarlandes). Ale hołdowanie przez unijny sąd tradycyjnemu modelowi aptekarstwa, jak również wyłączenie przezeń materii prowadzenia apteki spod reguł wolnego rynku funkcjonowało w jego linii orzeczniczej tak wcześniej, jak i później. Ostatnie orzeczenia ETS odnoszące się do kwestii prowadzenia aptek przesądzają dobitnie, że stosowanie przez państwo członkowskie kryteriów geograficznych, demograficznych, ilościowych czy „jakościowych” przy koncesjonowaniu aptek nie narusza wyrażonej w art. 49 TU zasady swobody przedsiębiorczości (por. wyrok z 1 czerwca 2010 roku w połączonych sprawach C 570/07 i C 571/07, odnoszący się do hiszpańskich przepisów farmaceutycznych, bardzo podobnych do przedstawionego powyżej casusu austriackiego; wyrok z 21 czerwca 2012 roku w sprawie C‑84/11 dotyczący przepisów fińskich; wyrok ETS z 29 września 2011 roku w sprawie C-315/08 Grisoli przeciwko Regione Lombardia, wyrok z 17 grudnia 2010 roku w sprawie C-217/09 czy też ubiegłoroczne orzeczenie ETS-u z dnia 5 grudnia 2013 roku w połączonych sprawach C-159/12 do C-161/12, odnoszące się do włoskich przepisów regulujących funkcjonowania aptek). W tym miejscu i niejako na marginesie należy dodać, że skarżąca w październiku 2013 roku Polskę do Komisji Europejskiej Konfederacja „Lewiatan” w swojej skardze całkowicie pominęła wymienione powyżej orzecznictwo Trybunału w Luksemburgu dotyczące prowadzenia aptek, chociaż kwestionowała ona właśnie przepis art. 94a ustawy - Prawo farmaceutyczne, który przecież wprost odnosi się do funkcjonowania aptek. Daje to wyobrażenie o intencjach twórców skargi.

       Polska, funkcjonująca w filozofii gospodarki wolnorynkowej i jej implementacji do obszaru systemu ochrony zdrowia publicznego, jako kraj ponosi z tytułu takiego wyboru ogromne straty. Trzeba mieć na uwadze to, że przez takie działanie państwo samo ubezwłasnowolnia się w zakresie kontroli nad obrotem produktami leczniczymi. Sytuacja prawna rynku aptecznego na dzień dzisiejszy wygląda bowiem tak, że mamy zbyt słabo egzekwowany przepis oddzielający hurt od detalu, przez co tracimy kontrolę nad podmiotami zajmującymi się tym obrotem. Zawarty w art. 99 ustawy - Prawo farmaceutyczne przepis antykoncentracyjne jest skomplikowany i w praktyce niestosowany przez organy nadzoru farmaceutycznego w procesie wydawania zezwolenia aptekom. Ten aspekt sprawił, że wbrew deklaracjom i wcześniejszym intencjom rynek aptekarski, faktycznie został zmonopolizowany po 2001 roku. Pochodną tego jest szerokie naruszenie zasady równości, w tym – równego traktowania podmiotów prowadzących apteki, pomimo że prawo takie gwarantuje każdemu przedsiębiorcy aptecznemu nie tylko ustawa o swobodzie działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1), ale przede wszystkim Konstytucja RP (art. 32 ust. 1). Ta nierówność znajduje swój finał w różnorodności cen (w hurcie i w detalu) oraz uniemożliwia pacjentom dostępu do pełnej gamy produktów leczniczych zarejestrowanych na terenie RP.

       Porządkowanie rynku aptek nie jest zatem „fanaberią” farmaceutów, lecz koniecznością. To, że de lege lata nie mamy na wzór niemiecki czy fiński obowiązującej zasady „apteka dla aptekarza” jest przejawem błędnego wyboru koncepcji ze strony ustawodawcy, ale również brakiem świadomości o tym, że produkty lecznicze nie są i nigdy nie będą zwykłym towarem rynkowym, na co farmaceuci zwracają uwagę od lat. Odpowiedzialność za zdrowie społeczeństwa nie ciąży tylko na barkach kolejnych ministrów zdrowia; ciąży przede wszystkim na pracownikach medycznych, w tym na farmaceutach, ludziach specjalnie do tego przygotowywanych i wyszkolonych przez lata nauki i praktyki. W miejscu ich pracy – w aptekach – wymagane są wysokie standardy jakości (nie tylko w odniesieniu do lokalu apteki, ale i personelu. Nie bez znaczenia są również uwarunkowania etyczne i zawodowe). W realiach wolnego rynku – a więc żywiołowego wydawania kolejnych zezwoleń aptecznych – nie można osiągnąć wymagań stawianych przez założenia polityki zdrowotnej, prawo farmaceutyczne i etykę aptekarską. Zrozumiały to już dawno temu bogate i uporządkowane kraje tzw. starej Unii, które jako normę stosują zasady demografii i geografii, czemu hołduje w zacytowanych powyżej orzeczeniach ETS (pomimo faktu, że sąd ten na co dzień wyrokuje bardzo liberalnie, ukracając najdrobniejsze nawet próby ochrony własnego rynku przez państwa członkowskie). Pauperyzacja aptek, będąca m.in. skutkiem ich nadmiernej ilości sprawia, że nie są one w tanie wypełnić właściwych im zadań w sektorze zdrowotnym wobec społeczeństwa. W naszym kraju deprecjonowany jest zawód farmaceuty, który – dla odmiany – w odbiorze społecznym mieszkańców zachodniej Europy budzi podziw i szacunek.

       Cytowane powyżej wyroki ETS odnoszące się do spraw farmaceutycznych powinny być dobrze znane decydentom, do czego w tym miejscu i korzystając z okazji zachęcamy. Stanowisko farmaceutów w omawianych kwestiach nie musi być popierane wyrokami, które orzekane są sądy unijne. Niemniej jednak orzeczenia te mają swoje głębokie uzasadnienie aksjologiczne, są racjonalne i poparte doświadczeniami polityki zdrowotnej państw zachodnich z ostatnich kilkudziesięciu lat. I bez nich jednak wiemy, że w każdym elemencie systemu gospodarki produktami leczniczymi wymagana jest precyzyjna organizacja oparta na planowaniu i obwarowaniu licznymi ograniczeniami oraz właściwą regulacją. Bez niej szereg wyrosłych na rynku farmaceutycznym patologii, związanych z jego rozregulowaniem, nie zostanie zlikwidowanych. A podjęte w tym kierunku działania, wdrożone tzw. ustawą refundacyjną, pozostaną jedynie półśrodkami, sprawią, że efektywna, a przede wszystkim racjonalna polityka w obszarze zdrowia publicznego, pozostanie na etapie założeń czy niedoścignioną mrzonką. Co najważniejsze jednak, najbardziej ucierpią z tego powodu pacjenci, a w szerszej perspektywie – społeczeństwo.

    mgr Piotr Sędłak, aplikant radcowski
    dr n. farm. Tadeusz Bąbelek
    dr n. farm. Grzegorz Pakulski
     

    Fot. Fotolia.pl

     

  • Farmacja na świecie.  ( 33 pozycji )

       Dzięki zachowanym zwojom papirusów, rysunkom zdobiącym wiele odkopanych przedmiotów oraz zwyczajowi balsamowania zwłok możemy dowiedzieć się jak wyglądało leczenie chorych w jednej z najstarszych cywilizacji.
     
       Właściwą historię Egiptu poprzedziły dziesiątki tysięcy lat prehistorii. Już od VII tysiąclecia p.n.e. zarysowały się główne cechy tego, co obecnie nazywamy cywilizacją i kulturą egipską. Od roku 3100 p.n.e. zjednoczonym państwem rządził faraon, władca Dolnego i Górnego Egiptu. W tym okresie powstało także pismo, co miało ogromne konsekwencje dla wkroczenia tego kraju do historii. Dopiero jednak około roku 2700 p.n.e., w okresie panowania faraona Dżosera, założyciela stolicy w Memfis, rozpoczął się okres potęgi i wszechstronnego rozwoju. Znalazło to wyraz w imponującym zespole piramidy schodkowej w Sakkarze, uważanej za jeden z najstarszych zabytków zarówno w Egipcie jak i na świecie. Zespół tej piramidy jest dziełem Imhotepa (imię to oznacza „dający zadowolenie”), który sprawował funkcję wezyra u faraona Dżosera. Imhotep był w jednej osobie zarówno utalentowanym architektem jak i medykiem. Był tak wybitnym lekarzem władcy i jego otoczenia, że pochowano go w piramidzie w okolicy Sakkary. Tę niezwykłą postać, po upływie wieków, wyniesiono pod niebiosa. Początkowo czczony był jako półbóg, a w wieku VII p.n.e. awansował do roli wielkiego boga Egiptu. W późniejszych czasach Grecy rozpoznawali w nim swego Asklepiosa, a dla Rzymian był mitycznym Eskulapem. Imhotep upamiętnił się dla potomnych jako autor nowoczesnych ksiąg medycznych o olbrzymim znaczeniu.

       Starożytni Egipcjanie wierzyli, że sztukę leczenia wymyślili bogowie. I to bynajmniej nie po to aby ulżyć w cierpieniu swoim wyznawcom. Wymyślili ją, ponieważ sami bardzo tego potrzebowali. Egipskim bogom niezwykle często zdarzało się chorować, odnosić rany, a nawet umierać. Bogiem, który nauczył ludzi sztuki leczenia był Toth - pan wiedzy wszelakiej. Jemu to właśnie poświęcony był święty ptak Ibis. Oprócz niego modlono się także do Apisa, Ptaha, Izydy oraz Sachmet (lekarze nosili tytuł "kapłanów bogini Sachmet"). W przypadku choroby również władcy odwoływali się do mocy nadprzyrodzonych, np. faraon Amenhotep III, gdy zachorował, poprosił władcę Babilonii o przesłanie do Egiptu posągu bogini Isztar.
     
     
    Egipscy lekarze
     
     
       Cały sztab demonów dbał o to, aby starożytnym lekarzom nie zabrakło pracy. Wiara w ozdrowieńczą moc bogów skłaniała ludzi do odwiedzania świątyń oraz szukania pomocy u kapłanów. Natomiast konkretne dolegliwości zmuszały do korzystania z porad lekarzy. Medycy kształcili się w przyświątynnych domach - tzw. "domach życia", będących swoistymi centrami naukowo-dydaktycznymi. Najbardziej znane szkoły działały w Heliopolis, Tebach, Memfis i Sais (tu kształciły się kapłanki - akuszerki). Nauka polegała przede wszystkim na zgłębianiu 42 „świętych ksiąg” (zwanych hermetycznymi). Ostatnie 6 z nich zawierało wiadomości z medycyny. Po zakończeniu nauki adepci składali przysięgę, której sens od współczesnej przysięgi Hipokratesa różni się tylko imionami wzywanych bogów. W "domach życia" prowadzono także oddziały porodowe, ambulatoria, oddziały medycyny paliatywnej oraz hospicja. Armia posiadała szpitale polowe oraz własnych sanitariuszy i lekarzy (ich symbolem był skorpion - symbol Izydy). Egipcjanie prowadzili także ogrody botaniczne w których hodowano rośliny lecznicze.

       Lekarze egipscy byli dobrymi praktykami, a zawód ten był bardzo rozpowszechniony. Grecki podróżnik, Herodot z Halikarnasu napisał, że wśród egipskich medyków istniała ścisła specjalizacja. Byli więc lekarze od oczu, od głowy, od zębów, od brzucha itd. W razie problemów ze zdrowiem, chory mógł zwrócić się o pomoc do sunu - specjalisty po szkole medycznej, nab – kapłana leczącego modlitwami lub sau - znachora czy czarownika leczącego magią.

       Lekarze byli opłacani przez państwo i zorganizowani w hierarchiczną strukturę. Lekarz egipski mógł odmówić leczenia przypadków uznanych przez niego za beznadziejne. Badanie było bardzo drobiazgowe, obejmowało także szeroki wywiad o chorym i jego rodzinie.
     
     
    Profilaktyka
     
     
       Starożytni mieszkańcy Egiptu uważali powszechnie, że choroba może przyjść za sprawą nieprawidłowego jedzenia, a przyczynę wszelkich objawów chorobowych upatrywano w niestrawności. Zazwyczaj jedzono chleb, dużo jarzyn i owoców, ryby i mięso (oprócz wieprzowiny). Dużo poszczono. Egipcjanie leczyli się środkami przeczyszczającymi i powodującymi wymioty. Raz na miesiąc oczyszczali się przez trzy kolejne dni, a jedną z metod przeczyszczających była lewatywa. Ogromną wagę przywiązywano również do higieny osobistej. Egipcjanin kąpał się codziennie oraz mył ręce przed każdym posiłkiem. Obowiązywał zakaz wychodzenia z domu po zmroku w pierwszych tygodniach po wylewie Nilu (ze względu na możliwość ukąszenia przez malaryczne komary). Wierzono też w moc kadzidła jako środka odstraszającego choroby. Oprócz tych racjonalnych sposobów, chwytano się także tych magicznych. Najczęściej noszono amulety, wśród nich bardzo popularne były święte skarabeusze, tzw. krzyże Egiptu oraz węzły Izydy. Przypadłości natury duchowej, do których zaliczano epilepsję, histerię oraz choroby nerwowe, będące według Egipcjan karą za grzechy czy też złośliwością bogów, leczono za pomocą tzw. snu sakralnego. Nie był to sen zwykły lecz somnambuliczny, tak głęboki, że człowiek miał wizje, częstokroć dotyczące wyzdrowienia.
     
     
    Aleksandria
     
     
       Największym centrum naukowym w starożytnym Egipcie była Aleksandria, miasto założone w 331 roku p.n.e. przez Aleksandra Wielkiego. Była ona w okresie hellenistycznym również znaczącym centrum medycznym. Symbolem aleksandryjskiej szkoły medycznej były nazwiska Herofilosa i Erasistratosa. Herofilos, który z pochodzenia był Grekiem, założył szkołę medyczną w aleksandryjskim Muzejonie. Rozwinął nauki Hipokratesa w oparciu o anatomię. Jako pierwszy swe wnioski o budowie ciała opierał na przeprowadzanych przez siebie sekcjach zwłok. Od niego pochodzą opisy oka, mózgu, narządów płciowych. Jako pierwszy zaobserwował, że tętnice nie zawierają powietrza tylko krew. Opisał budowę przewodu pokarmowego i podał pierwszy opis części jelita cienkiego, którą nazwał dwunastnicą, ponieważ długość jej określił na 12 poprzecznych szerokości palca. Nazwa ta dotrwała do naszych czasów. Wprowadził też recepty z dużą ilością składników, zwłaszcza pochodzących z dalekiego wschodu. Jego dzieła zaginęły, znane są głównie z cytatów z prac Galena.

       Erasistratos, również Grek z pochodzenia, był współzałożycielem szkoły medycznej w aleksandryjskim Muzejonie. Wniósł istotny wkład w poznanie anatomii człowieka, gdyż dowiódł istnienia węzłów chłonnych i zjawiska krążenia krwi, dał pierwszy opis anatomii serca, wyróżnił nerwy czuciowe i ruchowe. Zapisał się jako prekursor badań eksperymentalnych na zwierzętach. Był zwolennikiem leczenia dietą, gimnastyką, kąpielami i okładami. Napisał szereg dzieł, które jednak zaginęły.

       Aleksandria swój wspaniały rozwój jako ośrodek naukowy zawdzięcza głównie bibliotece, która była największą książnicą świata starożytnego. Założona została przez macedońskiego króla Egiptu - Ptolemeusza I Sotera (około roku 300 p.n.e.).

       Dzieło założyciela kontynuowali jego następcy, co przyczyniło się do zgromadzenia znaczących zbiorów. Doszło nawet do tego, że każdy kto wjeżdżał do Aleksandrii z jakąś księgą, musiał ją zostawić w depozycie biblioteki, a odebrać ją mógł dopiero po jej skopiowaniu. Biblioteka ucierpiała podczas inwazji Cezara na Egipt, ale ówczesna królowa – Kleopatra – uzyskała tytułem rekompensaty około 200 tysięcy woluminów z biblioteki w Pergamonie.

       Nowa biblioteka aleksandryjska, zwana Bibliotheca Alexandrina, została uruchomiona w roku 2002. W olbrzymim kompleksie, oprócz biblioteki, znajdują się hale wystawowe, muzea, planetarium, galerie sztuki oraz centrum konferencyjne. Fasada centralnego budynku to stroma, szeroka krzywizna z szarego granitu. Większą część wnętrza głównego budynku zajmuje otwarta, wielopoziomowa czytelnia. Cztery najniższe kondygnacje znajdują się pod ziemią i są przystosowane do przechowywania 8 milionów woluminów. Na ulicach wokół kompleksu biblioteki panuje do późnego wieczora ożywiony ruch, głównie studiującej na tutejszych uczelniach młodzieży. Na uniwersytecie aleksandryjskim fakultet farmaceutyczny uruchomiono już w połowie XIX wieku i jest on jednym z najstarszych w Egipcie. Obecnie w kraju tym istnieje ponad 20 szkół kształcących farmaceutów, a rocznie podejmuje naukę kilkanaście tysięcy studentów, w tym znacznie więcej kobiet niż mężczyzn. Ocenia się, że w Egipcie pracuje blisko 150 tysięcy farmaceutów, z czego około 70% w aptekach.
     
     
    Papirusy medyczno - farmaceutyczne
     
     
       Przez wieki jedynymi źródłami dostarczającymi informacji na temat starożytnego Egiptu i jego medycyny były zapiski, sporządzone około roku 450 p.n.e. przez greckiego podróżnika Herodota. Liczne egipskie teksty oraz inskrypcje na ścianach piramid i grobowców pozostawały nie rozszyfrowane do roku 1822. Odczytanie tych tekstów było dlatego tak trudne, gdyż jak się okazało, w starożytnym Egipcie używano trzy rodzaje pisma: hieroglificzne, hieratyczne i demotyczne.
        
        Informacji o farmacji i medycynie egipskiej dostarczają nam głównie papirusy, które zachowały się z tamtych czasów. Papirusy wytwarzano z włókien łodyg wodnej rośliny Cyperus papyrus (syn. Papyrus antiquorum). Na owych papirusach zapisywano wszystko, co było potrzebne do rządzenia rozległym państwem, ale przedstawiano też zagadnienia medyczne, różne leki i sposoby ich przyrządzania. Najwięcej wiadomości dostarczył nam dokument nazwany papirusem Ebersa. Nazwa pochodzi od nazwiska niemieckiego egiptologa Georga Ebersa, który w roku 1873 zakupił papirusowy zwój od pewnego Araba. Sprzedający twierdził, ze znalazł go między nogami mumii w Tebach. Po zbadaniu okazało się, że papirus ten pochodzi z około 1550 r. p.n.e., ale jego fragmenty są odpisem z o wiele starszych źródeł. Papirus ma postać zwoju długości ponad 20 metrów, zawiera 108 rozdziałów z których każdy składa się z 20-22 wierszy. Po odczytaniu zapisu (napisany jest pismem hieratycznym) stał się najważniejszym dokumentem staroegipskiej medycyny. Zawiera informacje z zakresu chorób wewnętrznych, chirurgii, stosowania minerałów i licznych roślin leczniczych. Zaopatrzony jest w spis treści i komentarze, zawiera jednak szereg nieznanych nam określeń, najprawdopodobniej fachowych terminów medycznych. Wymieniono w nim około 700 lekarstw, w tym wiele roślinnych jak jałowiec, siemię lniane, koper, kminek, czosnek, liście senesu, tymianek, jaskółcze ziele, pięciornik, kozieradkę, mak, korzeń mandragory, lulek egipski, nasiona bielunia.  Podano też ponad 800 sposobów ich przyrządzania i podawanych chorym w postaci pigułek, czopków, maści, kropli, kadzideł czy kąpieli. Wiele z nich aplikowano doodbytniczo, inne rozpuszczano w wodzie, mleku, piwie czy winie. W celu zmniejszenia bólu używano przetworów maku oraz substancji spokrewnionych z mandragorą, m.in. atropiny i skopolaminy. Na odwrocie papirusu zawarte są notatki kalendarzowe, pozwalające ustalić przybliżoną datę jego powstania. Powszechnie uważa się, że autorem rozdziału „chirurgicznego" jest sam Imhotep.
     

       Papirus Smith'a, długości prawie 5 metrów, został napisany około roku 1700 p.n.e., ale jest oparty na tekstach sięgających do 3200 r. p.n.e. Uważany jest za pierwszy dokument medyczny w historii ludzkości, a jego autorstwo w dużej części przypisuje się Imhotepowi. Papirus zyskał swój desygnat od nazwiska amerykańskiego egiptologa Edwin'a Smith'a, który w 1862 roku kupił go w Luksorze od handlarza Mustafa Aga. Papirus został odczytany dopiero w roku 1920. Zawiera m.in. opisy 48 chorób, sposoby nastawiania i unieruchamiania złamań, zwalczania infekcji i gorączki. Już wtedy wiedziano, że uszkodzenie głowy może spowodować paraliż członków lub niemożliwość mówienia. Jest w nim też wzmianka o obserwacji akcji serca i liczeniu tętna.
     
     

       Papirus berliński pochodzi z roku 1350 p.n.e., ma 279 wierszy. Znaleziony został w Sakkarze przez Heinricha Brugscha. Zwój zawiera 80 przepisów gotowych recept, ale jest bardzo trudny do odczytania i część tekstu pozostaje nieznana.
     
     

       Papirus Hearsta, znaleziony w r. 1899 w górnym Egipcie, pochodzi prawdopodobnie z XII-XI wieku p.n.e. i zawiera liczne recepty i ich zastosowanie, m.in. receptę leku, który bóg Ra sam dla siebie stworzył. Występują w nim także odpisy ze „świętych ksiąg”.
     
     

       Papirus z Kahun, pochodzący z r. 2250 p.n.e., jest podręcznikiem ginekologii. Opisano w nim miesiączkowanie i jego zaburzenia, występowanie guzów, stanów zapalnych narządów rodnych i sutków. Podpowiadano jak postępować w wypadku poprzecznego ułożenia płodu. Podano jak wykonać narzędzia potrzebne przy porodzie. Opisano również rewelacyjny a jednocześnie bardzo prosty test na określanie płci dziecka, które ma urodzić kobieta: należy codziennie oddawać mocz na ziarna pszenicy i jęczmienia. Jeżeli najpierw zacznie kiełkować pszenica, to urodzi się chłopczyk, jeżeli jęczmień, to dziewczynka. Prawdziwość tego testu potwierdzono w roku 1939. Cała tajemnica polega na produkowaniu przez płód różnego rodzaju gonadotropiny, w zależności od płci.
     
     
     
    Tradycyjna i współczesna farmacja egipska
     
     
       Słowo „farmacja” wywodzi się od staroegipskiego "Ph-Ar-Maki" oznaczającego tego, „kto zapewnia bezpieczeństwo”. Słowo to było używane jako jedno z imion boga Tota, który według mitologii staroegipskiej, nauczył ludzi sztuki leczenia.

       Jeśli chodzi o lekarstwa, to oprócz osobliwych specyfików w rodzaju: brud spod paznokci, tłuszcz hipopotama, mleko kobiety, która powiła syna, dziecięcy mocz – używano głownie leków roślinnych, np. cebuli i czosnku. Lekarstwa wykonywano z dużą precyzją, przede wszystkim z ziół, minerałów i tkanek zwierzęcych. Znano również środki znieczulające na przykład marmur w postaci pudru zmieszanego z octem. Analiza egipskich praktyk medycznych wykazała, że wiele stosowanych wówczas lekarstw i zabiegów miało racjonalne podstawy i było skuteczne. Co więcej, wiele tych metod było stosowanych jeszcze w XX wieku. Uważa się, że Egipcjanie znali i wykorzystywali jedną trzecią wszystkich leków jakie znamy współcześnie.

       Także obecnie w wielu środowiskach, zwłaszcza na prowincji, wciąż są żywe archaiczne bądź graniczące z zabobonami poglądy na temat leczenia. Wprawdzie magia należy już do rzadkości, jednak dużym powodzeniem cieszy się ziołolecznictwo. Ludzie ze społecznych nizin nie poszukują porady lekarza ani nie odwiedzają współczesnych aptek, gdyż mają zaufanie do uzdrowicieli. Wolą poddawać się uświęconym tradycją rytuałom, choćby takim, które mają na celu wygnanie z ich ciała demonów.

       Postępująca urbanizacja kraju znacznie zwiększyła liczbę ludności zamieszkującej w miastach. Wraz z tym rozwija się infrastruktura zdrowotna, w tym liczne placówki podstawowej opieki medycznej oraz apteki, które dostępne już są dla 95% ludności.

       W Egipcie funkcjonuje ponad 60 tysięcy aptek. Standardy obsługi i zasady dystrybucji leków nie odbiegają od europejskich gdyż placówki te są prowadzone przez wykształconych współcześnie farmaceutów. Aptekę łatwo znaleźć po szyldzie zapisanym alfabetem łacińskim „Pharmacie” oraz kielichu z owijającym się wokół niego wężem Asklepiosa.

       Wśród krajów Środkowego Wschodu egipski rynek farmaceutyczny jest największy. Jego roczna wartość znacznie przekroczyła poziom 2 mld dolarów, a wzrost kształtuje się w granicach 5%. Obecnie główne problemy sektora farmaceutycznego to wprowadzeniu regulacji prawnych, zgodnych z międzynarodowymi standardami w zakresie ochrony praw intelektualnych oraz stworzenie klarownego systemu refundacji leków. Rynkiem tym coraz bardziej interesuje się też kapitał zagraniczny.

    dr n. przyr., mgr farm. Karol Adamkowski

    Piśmiennictwo
    1. Brandt-Rauf P.W. : History of occupational medicine: relevance of Imhotep and the Edwin Smith papyrus. Br.J.Industr.Med. 1987, 44, 68.
    2. Cotterell A. Cywilizacje Starożytne. Wyd. Łódzkie, 1990.
    3. Dzierżanowski R. Słownik chronologiczny dziejów medycyny i farmacji. PZWL, Warszawa, 1983.
    4. Fakhry A., Piramidy. Warszawa, 1963.
    5. Fink-Finowicki C. Zarys historii i propedeutyki farmacji. PZWL, Warszawa, 1985.
    6. Michałowski K., Piramidy i mastaby. Warszawa, 1972.
    7. White J.E.M., Starożytny Egipt. Wrocław, 1976.
     
  • Galeria.  ( 25 pozycji )

     EGIPT

    - fotoreportaż dr Karola Adamkowskiego

     Bóg medycyny Asklepios ze swą córką Higeą (muzeum w Aleksandrii).

     

     Piramida faraona Dżosera w Sakkarze – wiekopomne dzieło Imhotepa.

    Panorama Aleksandrii z charakterystyczną

    fasadą Bibliotheca Alexandrina.

    Egipska wioska Bir Zuveir na Synaju.

    Malowany sarkofag – źródło wiedzy o tamtych czasach

    (muzeum w Kairze).

    Piramida Chefrena  w Gizie.

    "Postój taxi" na głębokiej prowincji.

    Bazar Chan al Chalili działa w Kairze od 1292 roku.

     Twierdza Kait-Baja przez wieki broniła Aleksandrii od strony morza.


    ZDJĘCIA: dr n. przyr., mgr farm. Karol Adamkowski

     

     
  • Manuał aptekarski.  ( 222 pozycji )

        Lęk społeczny jest obecnie uważany za jeden z najczęściej występujących problemów psychiatrycznych. Szacuje się, że może dotyczyć ok 7% populacji, co plasuje go na trzecim miejscu wśród najczęstszych problemów dotyczących zdrowia psychicznego, tuż za alkoholizmem i depresją. W zespole lęku społecznego, lęk pojawia się w różnych sytuacjach dotyczących funkcjonowania społecznego. Często utrudnia prowadzenie normalnego życia, zdobycie odpowiedniego wykształcenia czy pracy, ponadto może uniemożliwiać zawarcie znajomości, przyjaźni, pomimo wyraźnej potrzeby ich posiadania. W skrajnych przypadkach może doprowadzić do „zniszczenia sobie życia”. Zmagając się z lękiem społecznym nie musimy być skazani na niepowodzenie. Stosując odpowiednią psychoterapię, trening umiejętności czy farmakoterapię jesteśmy w stanie go w pełni pokonać.
     
     
  • Przegląd prasy.  ( 19 pozycji )

     

    Poniżej zaprezentowany „Przegląd prasy” został przygotowany na podstawie trzech periodyków  obejmujących swoją tematyką farmację i medycynę szpitalną i ma na celu m.in. zachęcenie farmaceutów szpitalnych i klinicznych (ale nie tylko!) do sięgania po te źródła. Wiele wartościowych tekstów jest dostępnych bezpłatnie również on-line.
     
     
    LEKI WŁASNE PACJENTÓW W SZPITALU
     
     
       Badacze z Danii zajęli się mało zbadanym problemem stosowania w czasie pobytu w szpitalu przez chorych leków przyniesionych przez nich z domu (PODs – patients’ own drugs, co można przetłumaczyć jako leki własne pacjentów). Po pierwsze przeprowadzili analizę częstotliwości z jaką pacjenci korzystają z własnych medykamentów przebywając na oddziale. Po drugie zajęli się kwestią jeszcze istotniejszą, mianowicie zbadali jakość tych leków biorąc pod uwagę ich wygląd, opakowanie, możliwość zidentyfikowania zawartości, zgodność warunków w jakich były przechowywane z zaleceniami producenta oraz datę ważności. Autorzy zwrócili uwagę na istotne wady i zalety umożliwienia pacjentom szpitali korzystania z własnych leków, włączając  w to także preparaty ziołowe i suplementy diety. Problem jest bieżący także w naszym kraju. Apteki szpitalne zaopatrzone są na ogół w ograniczoną receptariuszem szpitalnym liczbę i rodzaj leków. Umożliwiając pacjentom przynoszenie własnych produktów leczniczych do szpitala należy brać pod uwagę nie tylko aspekt ekonomiczny, ale również zapewnienie ciągłości i bezpieczeństwa farmakoterapii.  

    [1] Nielsen TRH, Kruse MG, Andersen SE „The quality and quantity of patients’ own drugs brought to hospital during admission” European Journal of Hospital Pharmacy: Science and Practice, October 2013, Volume 20:297-301, Issue 5

     
    STANDARDY AKREDYTACYJNE W FARMAKOTERAPII
     
     
       Uważa się, że jedną z najskuteczniejszych metod zarządzania jakością dla poprawy bezpieczeństwa pacjentów szpitali jest dostosowanie się tych ostatnich do wypracowanych norm, wytycznych i standardów. Na tym polu jest także dużo pracy dla farmaceutów klinicznych i szpitalnych. W artykule „Standardy zarządzania jakością w farmakoterapii” m.in. można zapoznać się z zasadami punktacji standardów akredytacyjnych z zakresu farmakoterapii. Na ich podstawie można się zorientować, w jakim zakresie farmaceuci zatrudnieni w szpitalu mogą brać udział w tworzeniu podstawowych procedur tj. zasady stosowania leków spoza receptariusza szpitalnego, zasady pozyskiwania leków w trybie nagłym czy współpraca w zakresie dokumentowania i raportowania działań niepożądanych.

    [2] mgr Urszula Religioni „Standardy zarządzania jakością w farmakoterapii” Farmakoekonomika szpitalna, nr 24/2013

     
    ZAKAŻENIA CLOSTRIDUM DIFFICILE
     
     
        Biegunki poantybiotykowe to jeden z poważniejszych problemów epidemiologicznych w szpitalu. Szczególnie niebezpieczne mogą być endemiczne zakażenia szpitalne o etiologii C. difficile.  Wyzwaniem jest eliminacja ze środowiska endospor, wyjątkowo odpornych na eradykację. Pacjenci, zarówno objawowi jak i nosiciele, ręce personelu oraz środowisko szpitalne stanowią drogi roznoszenia się patogenu. Autorzy tekstu „Clostridium difficile – problem kliniczny i epidemiologiczny” podają i omawiają epidemiologię zakażenia, a także metody jej kontroli w warunkach szpitalnych - zarówno te tradycyjne, jak i nowoczesne.

    [3] Grzegorz Ziółkowski, Barbara Ziółkowska, Mirosława Malara, Beata Ochocka „Clostridium difficile – problem kliniczny i epidemiologiczny” Forum zakażeń 2013;4(4):235-240
     
    mgr farm. Olga Sierpniowska
     
     
     
     
  • Sport to zdrowie.  ( 20 pozycji )
    REGATY W WILKASACH

       W dniach 4-7.09.2014 r. w Wilkasach kolo Giżycka nad jeziorem Niegocin odbędą się III Żeglarskie Mistrzostwa Polski Aptekarzy. Organizatorem regat jest Okręgowa Izba Aptekarska w Olsztynie.

    - Zapraszamy do udziału w regatach wszystkich żeglarzy aptekarzy i sympatyków żeglarstwa oraz sympatyków aptekarstwa. Zapraszamy do wspólnej zabawy i śpiewania szant – zachęcają organizatorzy.

       Wymogi regulaminowe podane przez organizatora są następujące: obsada jachtów od 4 do 6 osób, w tym co najmniej 2 aptekarzy, z których co najmniej jeden musi posiadać uprawnienia (patent żeglarski). Załogi będą rywalizować o puchar Prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej, o puchar Prezesa Okręgowej Rady Aptekarskiej w Olsztynie oraz o statuetkę Nawigatora, która jest trofeum ustanowionym z inicjatywy redakcji Aptekarza Polskiego. Stanicą żeglarską Mistrzostw jest Centralny Ośrodek Sportu Akademickiego w Wilkasach.

       Termin zgłoszeń do udziału w Mistrzostwach upływa 20 sierpnia 2014 roku. Szczegółowe informacje, w tym program oraz deklaracja uczestnictwa są dostępne na stronie internetowej OIA w Olsztynie http://www.olsztyn.oia.org.pl/slider/regatach-2014
     
     
     
     

     
     
  • Chwila oddechu.  ( 86 pozycji )

     
  • Barometr PharmaExperta.  ( 74 pozycji )

     

    LIPIEC 2014: rynek utrzymuje
     
    umiarkowany wzrost wobec wyników
     
    z ubiegłego roku
     
      
       Rynek farmaceutyczny w lipcu br. zanotował sprzedaż na poziomie 2 311 mln PLN. To o 90,7 mln PLN (+4,08%) więcej niż w analogicznym okresie 2013r. Natomiast w porównaniu do czerwca 2014r. wartość sprzedaży zwiększyła się o 40,0 mln PLN (+1,76%). 

       W lipcu 2014 największy wzrost zanotował segment leków refundowanych, którego wartość wzrosła o 39,6 mln PLN (+4,73%) względem analogicznego okresu ub. r. Wartość segmentu produktów dostępnych w sprzedaży odręcznej wzrosła o 31,1 mln PLN (+3,58%), a wartość sprzedaży leków pełnopłatnych zwiększyła się o 18,1 mln PLN (+3,63%). Natomiast w porównaniu do czerwca 2014 r. również nastąpił wzrost wartości sprzedaży we wszystkich segmentach rynku. Segment leków refundowanych zwiększył się o 22,0 mln PLN (+2,58%), wartość segmentu leków pełnopłatnych wzrosła o 7,9 mln PLN (+1,56%), a segment sprzedaży odręcznej osiągnął wzrost o 6,2 mln PLN (+0,69%) względem ubiegłego miesiąca br.

       Wyniki za siedem miesięcy bieżącego roku są nadal umiarkowanie optymistyczne. W porównaniu do analogicznego okresu ub. r. nastąpił wzrost wartości sprzedaży o 347 mln PLN. To o 2,18% lepszy wynik niż przed rokiem. Lipiec był trzecim z kolei miesiącem, w którym wzrost względem analogicznego okresu ub. r. wyniósł powyżej 4%.

    Zestawienie wartości sprzedaży
    poszczególnych segmentów rynku farmaceutycznego
    (dane w mln PLN)


    Tabela 1: lipiec 2014 vs lipiec 2013

    *kliknij, aby powiększyć

    Tabela 2: lipiec 2014 vs czerwiec 2014
     
    *kliknij, aby powiększyć

     
    Statystyczna apteka
     
     
       W lipcu 2014r. wartość sprzedaży dla statystycznej apteki wyniosła 165,5 tys. PLN. Wartość sprzedaży statystycznej apteki była wyższa o 2,5 tys. PLN (+1,53%) niż w lipcu ub. r. Natomiast względem czerwca 2014r. wartość sprzedaży wzrosła o 2,0 tys. PLN (+1,22%). W porównaniu do analogicznego okresu z 2013r. wartość sprzedaży statystycznej apteki zwiększyła się we wszystkich segmentach: w sprzedaży odręcznej (+1,05%) leków pełnopłatnych (+1,09%) i w segmencie leków refundowanych (+2,17%). Również w porównaniu do czerwca br. nastąpił wzrost sprzedaży, który objął wszystkie segmenty rynku:  sprzedaży odręcznej (+0,16%), leków pełnopłatnych (+1,02%) i leków refundowanych (+2,04%).
     
     
    *kliknij, aby powiększyć
     
       Średnia cena produktów sprzedawanych w aptekach w lipcu 2014r. wyniosła 16,54 PLN. W porównaniu do poprzedniego miesiąca średnia cena była wyższa o 0,36%, a wobec lipca 2013r. wzrosła o 0,45%. Natomiast średnia marża apteczna w lipcu 2014r. wyniosła 26,42%. To o 0,01 pp więcej niż przed miesiącem. Względem lipca 2013r. (27,17%) marża spadła o 0,74 pp.
     
     
     Refundacja a współpłacenie
     
       
    W lipcu 2014r. poziom współpłacenia pacjentów za leki refundowane wyniósł 26,95%. Wskaźnik ten zwiększył się względem czerwca 2014r. o 0,82 pp. Udział pacjenta w dopłacie do leków refundowanych był o 2,22 pp mniejszy niż w analogicznym miesiącu ubiegłego roku. W lipcu pacjenci wydali na leki refundowane 236,0 mln PLN, tj. blisko o 13,0 mln PLN więcej niż miesiąc wcześniej i o 7,9 mln PLN mniej niż w lipcu 2013r.

       W lipcu pacjenci zapłacili 72,32% z 2 311 mln PLN, stanowiącej całkowitą wartości sprzedaży w aptekach (pozostałą część stanowi refundacja ze strony Państwa). Względem czerwca 2014r. udział ten wzrósł o 0,09 pp, a wartościowo wydatki pacjentów zwiększyły się wobec poprzedniego miesiąca o 31,0 mln PLN. W lipcu 2014r. pacjenci wydali na wszystkie produkty lecznicze zakupione w aptekach blisko 1 671 mln PLN. To o 43,1 mln PLN więcej niż w analogicznym okresie 2013r. Udział pacjentów w zapłacie za leki zmniejszył się w tym okresie o 1,01 pp.
     
     
    Prognoza wartości sprzedaży leków na rok 2014
     
     
       Na koniec 2014 r. rynek powinien osiągnąć wartość 28,5 mld PLN. To o 2,8% więcej niż wartość rynku za poprzedni rok. Natomiast wartość refundacji na koniec 2014 roku osiągnie poziom ponad 7,5 mld PLN, tj. będzie o 5,0% większa niż w roku 2013.
     
    *kliknij, aby powiększyć
     
     
    Prognozowane ceny i marże na koniec bieżącego roku
     
     
       Średnia cena leków na koniec roku wyniesie 16,47 PLN, co oznacza, że ceny będą minimalnie niższe (-0,2%) od średniej ceny z ubiegłego roku. Prognozowana wielkość marży na koniec roku wyniesie 27,60%. Będzie ona wyższa o 0,1% niż w roku 2013. Za wzrost marży będzie odpowiadać segment leków refundowanych, pozostałe segmenty rynku zanotują jej spadek. Średnia wartość sprzedaży na pacjenta w roku 2014 wyniesie 48,33 PLN (+3,6%), jednocześnie liczba pacjentów w aptece będzie mniejsza o 2,6% niż w 2013 roku.

     Piotr Kula
    Prezes PharmaExpert
     
    fot. z archiwum Autora
     
  • Nowe rejestracje  ( 247 pozycji )
       Na łamach działu "Nowe rejestracje" dr n. farm. Jarosław Filipek z IMS Health prezentuje nowości lekowe na polskim rynku farmaceutycznym oraz zestawienia nowo zarejestrowanych preparatów. Zestawienia produktów dopuszczonych do obrotu przedstawiamy z podziałem na wydane przez Komisję Europejską (UE) oraz na wydane przez polski Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (PL) .
     
     
      
     
     
     
                    
     
     
     
  • Biblioteczka.  ( 1 pozycji )
  • Reklama  ( 112 pozycji )
  • Kalendarium.  ( 1 pozycji )

     

    *kliknij, aby uzyskać szczegóły
     

     

  • Aktualności.  ( 56 pozycji )
     
     Felieton Prezesa
     
    SKARGA
     
     
        „Gwarantem bezpieczeństwa obrotu produktem leczniczym w aptece jest zawsze wiedza osób, których wykształcenie zgodne jest z wykształceniem uznanym za niezbędne w krajach Unii Europejskiej” – napisałem do premiera Donalda Tuska w piśmie z 16 lipca 2014 r., prosząc o wsparcie działań legislacyjnych ministra edukacji narodowej zmierzających do zakończenia kształcenia techników farmaceutycznych. Od wielu lat Naczelna Izba Aptekarska konsekwentnie apelowała o likwidację tego kierunku kształcenia policealnego. W swoich wystąpieniach w parlamencie, a także w korespondencji do ministra zdrowia i ministra edukacji narodowej podkreślałem, że pracownikami aptek, odpowiedzialnymi za wysoką jakość obsługi pacjenta, powinni być przede wszystkim farmaceuci - specjaliści mający odpowiednią wiedzę i kwalifikacje uzyskane podczas wieloletnich studiów.
     
     
     
    List Ministra Zdrowia
     

    Drodzy Aptekarze i Farmaceuci!

    Z okazji zbliżającego się Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza składam serdeczne podziękowania wszystkim Aptekarzom i Farmaceutom za Wasz trud i zaangażowanie w codzienną, niezwykle odpowiedzialną pracę.
     
     
     
     
    PRACA W APTECE TO OPIEKA NAD CHORYM 
     
    wypowiedź LIDII MARII CZYŻ
     
    Krajowego Konsultanta w dziedzinie farmacji aptecznej
     
    dla Aptekarza Polskiego
     
     
    Wsłuchać się w oczekiwania środowiska aptekarskiego
     
      
       Jako nowy konsultant krajowy w dziedzinie farmacji aptecznej chcę starannie wsłuchać się w oczekiwania izb aptekarskich, a przede wszystkim Naczelnej Izby Aptekarskiej – tu przecież koncentrują się zagadnienia dotyczące Dobrej Praktyki Aptecznej. Izby aptekarskie są najbliższe owej praktyki, chociażby z racji swych zadań ustawowych. Myślę, że będąc niejako „wewnątrz” organów samorządu, nie stracę kontaktu z praktycznym wykonywaniem zawodu i jego problemami. A problemów na pewno jest dużo. Zmienne warunki prowadzenia aptek, jakkolwiek zapowiadane przez ustawodawcę, sprawiają wiele kłopotów wykonującym zawód aptekarza w bezpośrednim kontakcie z pacjentem. To wymusza zmianę w rutynowym zachowaniu aptekarza, dostosowywanie się do warunków wykonywania zawodu. Większość z nas, aptekarzy, te warunki spełnia. Są jednak również sytuacje błędów, niezawinionych, ale jednak takich, za które trzeba ponieść konsekwencje.
     
     
     
cookies.jpg
Dzień Aptekarza
SPONSORZY GŁÓWNI
SPONSORZY
PATRONAT MEDIALNY
dza2014pm.jpg
DOKUMENTY
strategia.jpg
order cafergot suppositories cicloferon suspension pediatrico avapro with paypal payment order aciclovir online no prescription with a visa clonidine tablets dose lisinopril 20 hctz 12.5 order doxazosin cheap pharmacy best place buy antivert pct generic sale cialis pills nirvana lithium online metronidazole wiki what is indocin drugs allegra prescription strength cheap nazagara xenical male enhancement claritin prescription only mirtazapine nhs choices minomycin weight gain canada buy cardizem without prescription buy online no prescription needed cheap abilify how to get malegra fxt on line aricept generic for comprar ranitidine original en madrid lotensin generic 2013 drugs cheap acivir pills free delivery buy genuine amantadine online aristocort not generic order generic valtrex online no prescription cardizem daily use reviews viagra over counter ireland generic pills for cozaar generic clozaril in how to get the best from xenical american ginseng sale order tetracycline online no prescription with a mastercard citalopram reviews side effects cialis viagra discount orlistat 120 mg brands in india generic brand name hydrochlorothiazide safe buy liv 52 online 10mg flexeril high how to order rx from canada can you cut a 20 mg cialis in half buy vantin online cheap erythromycin cvs pharmacy citalopram for discount levitra super active where can i buy it cost of bupropion at walmart comprar ditropan en argentina propranolol in croatia minipress cheap colchicine gout mechanism avodart without rx rosuvastatin online fluconazole alcohol nhs generic endep usa pharmacy zyloprim online usa no prescription torsemide generic release date low dose accutane treatment for acne synthroid 100 mg side effects price of nexium at walmart naprosyn 500mg side effects price increase brand viagra proventil pill shop discount code prednisone cost comparison prescription order albendazole online no prescription with a echeck can renagel tablets crushed cost of lanoxin without insurance can you get bupropion in the uk buy erythromycin topical gel usp 2 low coreg drugstore metronidazole 500mg dosage for dogs wellbutrin medicine online pills for sale generic lasix clonidine 0.3 mg tablets browser stats ie7 what does a dramamine high feel like where can i purchase lithium batteries kamagra oral jelly capsules generic citalopram hydrobromide identification is there a generic form of avodart how does ezetimibe reduce cholesterol in the body where purchase duetact what is motrin called in the uk parlodel pharmacy generic flonase uk paypal cialis sublingual legal us goodrx buy flagyl gel online buy lisinopril online canada nitrofurantoin buy online ireland generic atarax pill identifier can you buy suprax online allegra where can i buy it mircette for sale canadian pharmacy online crestor how often to take doxycycline hyclate 100mg wellbutrin without a perscription india drug amantadine generic buy antivert online from canada depo provera reviews weight gain topamax generic weight loss indian pharmacy lexapro generic drug sales canada canadian rx drug viagra professional pill fluoxetine brands india tulasi online forum what is ciprofloxacin used for in men to buy estrace the online drugstore tegretol buy alli diet pills australia canadian purchase generic desyrel doxyclinewithoutarx lidocaine mechanism of action ppt can you get cleocin over the counter comprar phenergan pela internet flagyl metronidazole wiki atorlip-10 no prescription canada glucophage prescription medicine buy chloramphenicol in uk mycelex-g medicine children arava power company israel where to levitra online can you buy nizagara in ireland online pharmacy nitrate side effects of flovent hfa inhaler in children clomid cycle 3 pregnancy apo-esomeprazole and alcohol prednisone 10mg tab side effects rumalaya express canada maxalt canada no prescription buy hong kong generic aristocort online nizagara over the counter uk malegra fxt low dose birth control buy celexa online overnight are there any over the counter inhalers for copd is it illegal to order generic didronel cephalexin lawsuit fucidin h cream used for acne can lithium carbonate capsules be opened diovan annual us sales novartis seroquel 25mg quetiapine altitude sickness medication dramamine how to order pletal moduretic store get bupron sr toronto ordering female viagra generic viagra sold in the united states buy generic colchicine online can buy betnovate online buy coreg overseas comprar seroflo pela internet zocor online cheap stieva-a tretinoin gel can i buy clomid without doctors prescription buy coumadin australia over the counter pills to help erection order furosemide online cheap chloramphenicol eye drops over counter australia how much benzaclin to use zofran over the couter buy topamax 100mg what are the side effects of serophene nizoral cream philippines price will tetracycline shortage end pagar levitra con paypal how to take aricept tablets lopressor no rx elimite tablets buy snovitra super power daily use reviews generic cipro 5mg citalopram tablets zithromax azithromycin pfizer hydroxyzine atarax dosage anafranil pills sweat low cost overnight isoptin ginseng root prices per pound donde puedo comprar cardura lisinopril with no prescription do you need rx zetia discount aldactone of canada buying trileptal zyloprim without a prescription cialis vs viagra canadian meds my serpina coupons buy fluoxetine in usa order clonidine without script toradol medication addiction can i buy hytrin in canada advair diskus generic brand fluticasone zovirax side effects rash 5 mg cialis online without prescription isoniazid online shipping can you buy biaxin in ireland canadian pharmacy retino-a cream 0,05 medicine ciprofloxacin 500 mg tablets buy amaryllis bulbs new jersey glucophage purchase online can youtube buy cialis super active in ireland prescription lexapro indian pharmacy best online site for cialis viagra predaj presov pharmacy that sells pilex pharmacy that sells mircette healthcare alliance prescription discount card successful weight loss with pcos cheap tenormin free delivery buy diovan capsules trileptal generic suspension trileptal 100 ml styplon without insurance strattera pill shortage trileptal generic vs name brand what does generic mobic look like online pharmacy uk fertomid pain meds given for shingles erexor where to get 5mg lavitra canadian pharmacy carafate discount coupons where to buy prednisolone order nizoral tablets buy hydrochlorothiazide online usa buying viagra cheap online do you need rx diovan over the counter water pills canada medrol 100 mg effets secondaires is generic accutane safe eurax reviews for men what are the side effects of zantac in infants buy unisom 20 como comprar speman where can i purchase neurontin mexican pharmacy online purchase ditropan xl where can i buy methotrexate and misoprostol prilosec online pharmacy uk buy working tricorder shop with echeck online what is lithium carbonate prilosec 50mg tablets erythromycin over counter brafix reviews for men cymbalta and alcohol interaction generic from maxalt order yagara pill best online pharmacy generic quibron-t lasix drug nutrient interactions diltiazem uk buy how to take tadacip generic synthroid colors side effects of haldol decanoate injection eurax generic reviews usa buy dostinex without prescription mobic medication guide nitroglycerin online sales erythromycin visa valtrex cause weight gain amaryl medication buy aciclovir tablets zovirax which uk site to buy caverta cheap methotrexate prescription retino where to buy in canada buy desyrel without a subscription is amoxil available on line in canada free sample viagra canada ventolin barato buying keftab when will a generic version of lexapro be available viagra super active online purchase antibiotic eye drops over the counter uk viagra coupons online comprar trental en argentina furosemide 40 mg used for levitra pharmacy coupon mexican viagra wiki divya pharmacy stores in delhi how long do olanzapine take to work buy abilify in australia atacand 32 mg cost best place to buy pyridium buy viagra on line are accutane and isotretinoin the same hcg clomid and nolvadex pct russian pharmacy los angeles ca biaxin online with out prescription finast online pharmacy uk innopran xl on line no script buy lasix online with out prescription buy promethazine online reviews buy sominex sleep viagra price costco max dose aspirin day Purchase adalat 6 online pharmacy cheap genuine motilium online clonidine mechanism of action analgesic buy caverta online reviews synthroid from china buy betnovate in india online date riche from indian pharmacy differin gel price in india best place to order accutane in us diclofenac sodium 50mg cost where to purchase tadapox cymbalta commercial cialis once a day uk fenofibrate micronized 160 mg what is lynoral drugs where to buy cheap generic fucidin buying asacol using paypal best place buy remeron hydroxyzine uk price increase digoxin non prescription acai ou acheter du sel de lithium how to order capoten online what is exelon patch for how much does xenical cost in nz where can i purchase celadrin buy menosan uk order benadryl on line fosamax to buy from europe cost of tamoxifen treatment all types nymphomax pills como se usa pulmicort turbuhaler what is toprol tadapox for men in usa celebrex substitute over counter side effects of zantac 150 mg eltroxin dosage 200 purchase methotrexate 25 mg does artane cause weight gain se puede comprar nolvadex sin receta ceftin overseas order generic exelon mobic lawsuit canada keflex dose for dog uti side effects of metoclopramide in cats top 10 drugstore mascaras 2012 lozol suppositories buy where to get compazine pct generic uk paypal cytotec nitrofurantoin low dose birth control buy the abortion pill ru486 buy marvelon 28 online what happens if i take cialis and viagra at the same time amoxil lawsuit canada liposafe brands india discount dulcolax order cefadroxil overnight quiero comprar allegra pictures all morphine pills buy alli at tesco prozac nation putlocker asacol discount coupons how to get prevacid on line safe cleocin gel buy pharmacy forum usa viagra drugs canada are there any over the counter anxiety pills brafix online order buy cialis soft next day metronidazole flagyl 500 mylan clarithromycin alcohol aristocort ointment 0.02 long term side effects of viramune floxin legal us florinef acetate indications donde puedo comprar procardia azithromycin 250mg and drinking alcohol is generic brand amoxil available in usa how to buy erythromycin bactrim dosage australia promethazine dm syrup shelf life cardizem generic for purchase antabuse mg prevacid solutab dosage infant cheap serpina pills online forum overnight buy serevent mentat supplier in uk viagra soft on line in the mexico taking viagra and cialis at the same time generic equivalent for coreg order viagra online australia approved buy diakof in india online adalat price india lasix injection use generic lipitor glass recall minocin delivery uk buy flovent for cats generic sinemet no prescription best full coverage drugstore foundation for dry skin online proscar purchase man united supporters clubs maxalt overnight toprol xl shopping asacol hd 800 mg coupons where do i buy zyban genuine seroquel best price cipro online in us fertomid drug class where to buy carafate online canada atrovent uk next day delivery is generic betapace effective what types of revia are there side effects of prometrium suppositories buy lexapro mexico thyroxine levels normal zantac rx to otc switch erection packs 11 discount canadian cheap levaquin sale uk rx express pharmacy hurley ms himcocid order discount canadian pharmacy tenormin buy relafen singapore best online pharmacies no prescription reviews where to get diabecon pct where can i buy nizoral pills comprar cytotec en cali colombia purchase aciclovir lowest price allegra drugstore com generic many doses combivent inhaler yasmin mogahed reclaim your heart is betnovate cream used for acne health canada finpecia zyloprim interactions other drugs prograf overnight pharmacy finpecia canadian medications without prescription generic kamagra soft no prescription cialis tablete cena u apotekama all types levitra pills purchase generic reminyl certified canadian online pharmacies where to buy cestex without prescription moduretic 100mg tablet maxalt canadian pharmacy viagra plus how to buy clomid over the counter online wellbutrin precio costa rica can drink alcohol diclofenac sodium antivert wanted online review diovan mg price tetracycline canada sale canadian pharmacy 24h com safe buy generic micronase online amoxil 875 mg generic can youtube buy generic aceon cheapest place to buy combivent cheapest online buy albendazole how long until citalopram out of system nootropil without insurance viagra prescriptions cheap renagel 800 mg ordering cialis viagra 100 mg benadryl while pregnant generic brand viagra usa pharmacy order levaquin online without rx ponstel order in the us what is ciplox 250 mg used for torsemide buy on line online pharmacy uk medrol side effects of bactrim medication bbc 10 day weather order cialis online without rx is zofran available in the uk buspar medication on line synthroid shelf life mentat online no prescription pharmacies in us prescription generic paroxetine cheap myambutol daily use reviews non generic female viagra serophene discount voucher depakote without prescription pills white russian drugs unisom somalia purchase antibiotics online no prescription is generic shatavari available in usa where to purchase trental voveran sr with paypal payment desyrel without a transcript prescription buy lukol in india online brand viagra no prescription online cheap kamagra uk genuine lanoxin best price zyrtec generic for kids levaquin lawsuit minnesota uses of metformin tablets purchase generic kytril buy effexor xr in usa bupropion tablets pictures buy accutane uk isotretinoin nolvadex canada order brand cialis medicine best generic voveran review how much is lexapro 10 mg without insurance hunter boots promo code buy cephalexin online from mexico buy paxil with no prescription cheapest propecia singapore drinking alcohol while on chlamydia medication herbal diet pills india pharmacy buy drugs citalopram buy neurontin australia meclizine delivery london mail order pharmacy tech jobs michigan generic toprol xl no prescription cheapest place to live in the uk cialis half price most reputable online pharmacies lowest priced paroxetine Purchase bactrim 800 mg online acheter arimidex tenormin on line brand name lady era online indocin side effects pregnancy birth control pills voveran sr is voveran sr a prescription drug cost of actonel seroquel generic release prescription alli reviews serophene uk buy comprar viagra super active original finasteride prostate cancer prevention acheter credit mobicarte orange en ligne where can i buy clomid in australia online purchasing alavert online uk where purchase feldene how often can i buy zyrtec d is it illegal to order generic flonase benzac ac gel price buy kamagra uk online cheap purchase yasmin in uk lov cost orlistat simvastatin and ezetimibe in aortic stenosis lady era from usa pharmacy i;m on antibiotics and the pill zyprexa lawsuit settlement canada canadian levlen prilosec from usa pharmacy buy generic maxalt ciprofloxacin hcl 500mg tab what is it used for the online drugstore atorlip-20 side effects of viagra professional buy cymbalta hong kong cialis lilly 20mg price buy nitroglycerin ointment online where to buy ciplox in canada safely ranbaxy+generic lipitor availability is there a difference between generic wellbutrin and brand name eulexin tablets 40mg is there a way to get a free sample of viagra capoten pharmacy mg drugstore why does accutane not work best way get high off pain pills clavamox liquid cats+no prescription valacyclovir hcl 500 mg while pregnant discount code for amoxil voltaren sublingual dosage tadacip tablet sale la roche xenical cialis dosage 40 mg buy retino a cream 0 025 discount oral jelly kamagra wikipedia aristospan triamcinolone hexacetonide injectable suspension when to expect a positive pregnancy test calculator legal buy yasmin online canada buy amitriptyline 10mg drugstore discount maxalt not generic albendazole cost canadian discount viagra canada best pharmacies in tijuana amitriptyline weight gain or loss zyvox online pharmacy medicine get discount lexapro gabapentin enacarbil rxlist penegra pill shortage generic for cardizem cd 180 mg ginseng pills cvs cialis dose size pastillas para abortar sin receta en argentina cheapest cialis online uk my zyprexa coupons comprar duetact original buy tetracycline in australia generic pills for anafranil the online drugstore serevent beat way to order lozol how often can i get a decadron shot what is a healthy male bmi buy noroxin for daily use depakote er 1000 mg side effects bonagyl metronidazole alesse prescriptions Purchase cialis 5mg atarax dosage too high saroten nebenwirkungen libido order cialis from mexico without prescription anacin by mail order azithromycin tablets ip 500 mg from canada too much nolvadex side effects combivent unit dose vial 2.5ml chloromycetin canada prescription buying antibiotics online reviews guardian pharmacy malaysia online neurontin canadian pharmacy side effects of avodart dutasteride acivir pills roche precio argentina side effects citalopram alcohol zanaflex india muscle relaxant metronidazole flagyl for dogs alesse components buy generic tadalis online with prescription buy capoten quick can you buy serevent over the counter what is the medication bactrim ds for kamagra jelly sildenafil citrate taking cialis levitra together generic dilantin vs. brand name where to buy sildenafil with mastercard tratamiento para disfuncion erectil por diabetes single dose tinidazole for giardiasis kamagra uk cheap suhagra metoprolol ivp rate what is clomiphene citrate challenge test maximum daily dosage of promethazine buy trazodone online without a prescription robaxin pills drugstore periactin without prescription canada buy levothroid what is beconase spray used for where kamagra made buy canada no prescription for minocycline zestril over counter uk trimox supplier in uk chloramphenicol manufacturer in india quibron-t tablets from buy where to buy accutane drugs online metronidazole topical cream over the counter how to take zithromax for std alli diet plan menus what is alphagan eye drops for como comprar omnicef buy canada no prescription for zovirax generic diclofenac sodium lloyds pharmacy online discount code 2012 best zoloft dose for ocd proventil prices usa mirapex usa sale purchase relafen online buy champix cheap prednisolone tablets 25mg side effects cipla suhagra-100 side effects buy combivent online lisinopril hydrochlorothiazide weight gain what does donepezil 10 mg look like procardia where to get mail order viagra generic baclofen 10 mg reviews premarin cream sales cheap alesse uk prednisone tablets 10 mg side effects buy anastrozole cheap does famvir work better than valtrex albendazole online buy cheap trazodone pay by checking account cheap zolpidem canada feldene drug class nimotop pharmacy generic acyclovir price metronidazole flagyl antibiotics cheap prevacid usa best pharmacy to order lozol fluoxetine online overnight shipping how to take nitroglycerin for chest pain suhagra prices cvs order nys prescriptions online long term side effects of zantac in babies cheapest differin to buy tricor india order vytorin online with visa latin word prope football stats app generic indocin safe hydrea price india deltasone visa methotrexate no prescription pharmacy cheapest vytorin in the uk actonel 150 mg buy where is bora bora tahiti on map buy cheap ciplox pills prescription crestor online what is benicar hct used for levitra generic vs. brand name viagra para mujer en mexico feldene drugs online purchases anafranil shopping zofran zydis 4 mg 10 tablet fiyat? american pharmacy store online pharmacy diabecon trileptal australia price generic equivalent for prilosec buy astelin inhaler canada elavil online pharmacies with out prescription vardenafil hcl 20mg medication speman western australia date for generic actos buspar generic reviews order diarex cod brand estrace for sale buy alligator gar meat pharmacy fosamax daily use reviews safe place order diabecon use of keflex during pregnancy prevacid solutab side effects astelin medication online xenical without a perscription online generic isoniazid home insurance quotes canadian generic crestor exelon tablets prescribing information benemid overnight delivery how long will it take for strattera to start working topical erythromycin purchase what does viagra where purchase viramune common side effects of zanaflex is it illegal to order generic mestinon finpecia birth control online us how much water to mix with amoxicillin powder zyprexa dosage for anxiety purchase levitra sex pills houston tx diflucan cheap mexico pharmacy zocor 40 mg prices where can you buy cheap lasix no prescription can you get ventolin without a script baclofen withdrawal oral levitra online with out prescription bupropion for dogs buy anafranil purchase online cleocin purchase in canada no prescription sumycin ships from india is there a drug comparative to inderal medrol online bestellen can you buy zerit cialis in china kaufen ralista reviews buy depakote canada tusso rhinathiol tabletten metformin drug in canada pharmacy causas de la disfuncion erectil en hombres jovenes what is doxycycline hyclate 100mg capsules used to treat buy trazodone online no prescription united states cialis professional pas cher italie cialis 5 mg canadian pharmacy floxin 100mg tablet finax 1mg tablets side effects comprar female viagra en argentina free levitra coupon accutane now illegal accutane in usa banned nexium mexico pharmacy anafranil tablets for sale advair side effects thrush can women use propecia hair loss vytorin 10 40 mg generic secure horizons online pharmacy all natural herbal viagra haldol spain over counter generic wellbutrin xl 300 side effects morning after pill bleeding side effects azulfidine where to get discount nizagara 100 mg seroquel cost canada pay for viagra with paypal where to buy cialis online cheap cheapest place to buy glycomet safe buy levothroid online retino ac cream hyzaar price keppra results forum glucotrol online no prescription overnight pharmacy valtrex 500mg female cialis order in the us viagra medicine in india voltaren pharmacy cheap isotretinoin no prescription shallaki for men sale in uk arthritis cure treatment cialis.com is mail order topamax safe order amantadine buy trazodone generic use pravachol coupon online i pill paxil website medication 1buy requip by mail suhagra 100 india viagra side effects 100mg vpxl pharmacies isoniazid inh cost abilify next day 10 gbp to eur does levaquin work for prostatitis levitra professional sublingual dosage reviews on lexapro for social anxiety levitra professional shop net norvasc brand order novolog insulin onset baclofen lawsuit settlements is mail order lincocin safe alli capsules review alphagan eye drops coupons can you buy viagra in america kamagranow co uk review us online pharmacy no prescription vasotec cheapest place to buy alavert prescription kamagra direct pharmacy can you buy cefadroxil cuanto sale bupropion lasix water pills for sale buy tegretol from india testosterone therapy for women dosage levaquin medicine what is it buy levothyroxine 200 mcg one click pharmacy news diovan tablets buy medrol dose pack taper instructions cheap viagra generic online side effects of isotretinoin accutane lithium capsules and tablets interchangeable what is the generic form of nexium cialis soft with prescription how much is uroxatral tablets best cialis super active prices prescription tadalafil due date calculator based on clomid maximum flonase dose can you still buy motrin discount retin-a ge biaxin in italia kamagra uk pay with paypal where to buy revatio estrace for dogs buy minocin 40 mg dose zebeta from europe singulair prescription program combivent dosage too high low cost clozaril view topic pharmacy penegra tablets in india benadryl pills sweat trandate prices at costco extendaquin overnight pharmacy buy lamictal inhaler canada zenegra mg canadian rx colchicine dosage for gout acute purchase generic levitra super active zithromax reviews sinusitis levitra cialis viagra comparison better buy albendazole online usa omnicef pills sweat generic purim us purchase retin a 0 025 canada drugs flomax with prescription coupons for nexium prescriptions claritin pills sweat diflucan prices usa atorlip-20 shoppers drug mart to buy atrovent in uk online levothroid purchase how much will diarex cost glimepiride spc lioresal shipping overseas buy doxycycline malaria tablets is generic actonel effective best generic coreg sites cymbalta drug in uk pharmacy vytorin tablets used can i pay by check for girl scout cookies atrovent generic wikipedia drugs purdue college of pharmacy online courses order non prescription prednisone fast remeron delivery medrol roche precio argentina elavil drugstore.com indian lotrisone singulair discount pharmacy caverta 100 price india acheter estrace pas cher eulexin online uk body choice hoodia nopal cactus reviews zebeta medication where to buy us online pharmacy no prescription zyloprim cheap aciclovir india abilify bipolar online pharmacy kamagra from the uk what does betoptic how much does it cost to live in california extendaquin for men in usa actonel price 150 mg can you only get lexapro on prescription keflex buy canada dutas italiano depakote for dogs buy shuddha guggulu tablets from buy doryx acne reviews cialis perscriptions in canada low estrogen birth control pills alesse cheap ranitidine india how to get paroxetine on line amoxil no prescription 250mg buy cheap fertomid generic clomid terramycin from buy cialis shoppers drug mart tetracycline drugstore ventolin 2 mg 100 tablet acheter adalat pas cher elavil drug in uk pharmacy fluoxetine medicinenet com toprol xl 50 mg price tetracycline for fish for sale antabuse complications genuine diamox best price yasmin contraceptive pills side effects allegra costa herman escitalopram in canada silagra cheap price synthroid medication and weight gain benadryl pills for hives can you get methotrexate over counter haldol 100mg tablet buy lamisil online amazon diclofenac tablets in india best amitriptyline prices online viagra next day delivery bystolic side effects headache top 10 online baclofen sites metformin pharmacy warnings para que se usa el medicamento zyprexa buy brand cleocin can you buy retino-a cream 0,05 let me watch this channel 1 the walking dead where to buy prevacid in canada safely starlix usa cvs prices buy cleocin 80 mg online purchase rumalaya forte cipralex 5 mg withdrawal kamagra oral jelly online kaufen kytril medicine ponstel user reviews levitra super active bonus pills atrovent inhaler for children buy cialis aleve maximum dosage cheapest hotel in goa calangute comprar viagra generica espan~a is there a generic drug for diovan where can i order bystolic how to take dostinex mg lowest priced paxil prometrium 200 mg capsule side effects viagra from chemist com yasmin paige imdb phone in order for alesse zyvox 600 mg pharmacy generic pariet without insurance canadian amaryl methotrexate tablets ip compare prices plendil trental online order does 20 mg prednisone make you gain weight avalide fast usa online pharmacy no prescription needed anafranil aspirin medication for dogs viagra jelly buy online ireland cardura generic available generic viagra online canada pharmacy buy cheap clomid no prescription comprar fucidin online purchase cytotec in mexico how to use brahmi for memory what are the side effects of lipitor levothyroxine and alcohol intolerance get asteline without a prescription from canada pharmacies cardizem levitra super active discontinued purchasing seroflo online free coupon for yasmin can i order ceftin online valtrex dosage for genital herpes doxycycline 100mg side effects dogs side effects of malaria tablets doxycycline are there over the counter antibiotics for ear infection buy prevacid tablets is viagra professional available over the counter generic uk paypal l-tryptophan generic ralista in usa best site to buy atorlip-10 blopress no prescription reviews is buspar better than ativan buy viagra in pakistan buy tenormin flonase order in the us discount code for decadron voltaren gel drug classification prescriptionless viagra western drug viagra plus risperdal consta generic name online generic cipro top 10 drugstore face primers toradol dosage instructions where can i buy augmentin 625mg online pharmacy levitra plus abilify buy can i buy maxalt online coumadin australia buy zyprexa in india online donde comprar acai en barcelona lithium mining companies usa where to buy lasix in canada safely is generic viagra soft available in usa mentax india diovan hct dosage and administration long time side effects hydrochlorothiazide female cialis for men sale in uk roxithromycin discount purchase abilify 1 pharmacy online pharmacy terramycin bentyl comments what type of drug is femara where to buy cr2032 lithium battery no prescription viagra sublingual buy carbozyne pills online best price for real inderal cialis 5 mg lilly fta 28 st google search tips can i make accutane the difference in viagra does comprar remedio actos buy reglan boots pharmacy very cheap quibron-t fml forte to buy in england amantadine discount drugs singulair order in the us sale cheap tenormin ranitidine for daily use canada evista pill shortage buying oxytrol order minipress pill us pharmacy online zanaflex what does topamax do to the body plendil wikipedia zyrtec costco generic phenergan tired next day trial erection packs 1 dosage liposafe no prescription caption align cheapest place to buy hoodia buy tricorder tr 580 disulfiram purchase uk cozaar from mexico pharmacy that sells kamagra oral jelly where can i get infant motrin where to buy rhinocort abilify tablets used sinemet by mail order inderal and cold medicine can you buy phentermine in the uk eldepryl medicine levaquin discount no prescription abilify with paypal payment buyers of liv 52 canada yasmin dosage recommended buy arjuna with paypal generic risperdal buy canada cvs pharmacy prescription drug prices extendaquin prix en pharmacie en france best indian herbal viagra buy evista without rx where purchase aricept can i buy albendazole over the counter colospa online uk elocon delivery uk no prescription evecare sale what class of drugs is diltiazem jr strength acetaminophen rapid tabs dosage can you buy cialis professional in ireland online drug shop levitra fluoxetine 100mg how much do weight loss injections cost cheap adderall online pharmacy buy cartia aspirin online fml forte delivery viagra is the brand name of what generic drug low cost overnight dostinex is there a generic for ortho tri cyclen lo donde comprar viagra para mujeres en bogota dipyridamole not generic hydrochlorothiazide sulfa drugs buying atorlip-5 using paypal comprar viagra jelly pela internet buy cheap per pill clomid without mexico cabgolin discount canadian pharmacy levitra professional voltaren retard 100mg side effects nexium tablets 150 mg discount singulair prescription calcium carbonate sale fml forte pharmacy order purchase protonix on line in australia vente viagra en ligne depo medrol 20 mg ml online sale of etodolac cheapest erexin-v tablets uk where to buy noroxin ointment celadrin on line no script isoniazid online pharmacy uk can i buy furosemide over the counter cytotec from usa pharmacy generic naprosyn us donde comprar viagra en bogota over the counter antibiotics for uti in children purchase clomid nolvadex macrobid-generic nitrofurantoin generic 30 adalat xl losartan side effects liver is pariet available over the counter prescription for valtrex what are meclizine 25mg rx tablets used for legal generic viagra prices in canada kytril for sale online where to purchase medrol himcolin maximum dosage taking 1000 mg of valtrex can you buy ephedraxin over the counter voltaren user reviews hyzaar combination drug buy alli online pharmacy order atacand online cabgolin coupon code buy levlen mg azulfidine rx aceon pas cher italie how to take propranolol mg tegretol refill pack moduretic order canada prope unesp rio claro canada order celexa non generic order adalat cod meclizine hcl usp 25 mg antiemetic tablets minocycline by mail albendazole low cost buy generic nitroglycerin medicine explosive where to buy nolvadex steroidology buy cordarone online cheap glucophage prescription canada what is calis made of best way to buy liverpool fc tickets loestrin 1/20 drug information ciprofloxacina 500 mg efectos secundarios zebeta online with out prescription ordering coreg here in canada what is wellbutrin xl bystolic pas cher buy alli mexican pharmacies vente de trazodone au quebec help paying for abilify medication overseas pharmacy no prescription apcalis sx bupropion hcl xl 300 recall generic tetracycline india buy cozaar patch best price tadacip cheap genuine chloramphenicol online strattera reviews for add vermox 100 compresse which is better viagra levitra cialis tretinoin cream 0.025 usage can buy chloroquine over counter finax purchase in canada no prescription is generic tretinoin 0,05 effective trental pills sweat can you buy silagra in ireland generic venta de viagra en farmacias peru amaryl for purchase without a prescription acheter ginseng pharmacie left augmentin out refrigerator overnight best generic viagra approved pharmacy can you only get coreg on prescription discount canadian pharmacy stromectol compazine lawsuit canada generic protonix no prescription mexican pharmacies sell steroids prescription best place to buy kamagra online vytorin 10/10 nolvadex usa sale prednisone drugs alcohol mail order pyridium is it safe to order naprosyn tinidazole tablets over counter where to get viagra super active cheapest toprol paypal generic kamagra gold paypal donde puedo comprar noroxin actos low dose birth control generic aspirin good resources for levitra super active keppra 750 mg price minocin 100mg tablets buy midamor discount seroquel coupons manufacturer voltaren gel canadian pharmacy levitra lawsuit amoxil 500mg dosage generic lamictal xr side effects how to by chloramphenicol online snovitra super power brand positioning mail order generic tamoxifen picture of trileptal tablets generic for zoloft side effects on line non prescription pharmacies trental online cheap abana pharmacies fda approved finasteride buy online cialis viagra levitra lisinopril medicine impotence pramipexole depression over counter viagra plus pure hoodia diet pills review amantadine tablets for sale european football stats brahmi 20mg tab birth control alesse price finpecia over the counter india mometasone furoate cream 0.1 used for what is trileptal medication used for best site get famvir buy xenical diet pills terbinafine hydrochloride without a script low price actos no prescription order venlor 120 mg where to get oxytrol pct vermox prescription drugs acquistare brahmi in italia mycelex-g roche precio argentina billig aygestin online kaufen glee live in italia novo minocycline 100mg side effects viagra without prescriptions boots order etodolac prescription clonidine dose for alcohol withdrawal strattera canada prices generic moduretic 5-50 best nizagara prices buy avodart dutasteride online buy propecia paypal l-tryptophan overnight pharmacy strattera online from usa mentat himalaya tablets biaxin pas cher italie benzac tablets purchase on line non prescription minipress uk buy citalopram without prescription brand cialis sale 20mg generic best site for diarex splitting effexor xr capsules fexofenadine dosage ortho tri cyclen without a prescription from india lasix 40 mg medicine side effects of water pills cipril no prescription hyaluronic acid tablets holland and barrett buy renagel online from canada allegra naples florida buy roaccutane uk online can you buy yeast infection pills over the counter cephalexin drug store online us online pharmacy no prescription naprosyn who has the cheapest clonazepam online buy cheap sarafem pills compare prices prometrium lithium carbonate tablets vs capsules alesse 20 mg is generic entocort effective amoxil dosage by weight how to get a prescription for paxil como comprar livros no ibooks best price for real minipress viagra jelly from india no prescription fluoxetine sale baytril for rats cost claritin uk online feldene d what is it for generic proventil cr overnight pharmacy exelon where to buy livestrong bracelets toronto what is diclofenac tablets 50mg one stop pharmacy florida best prices for viagra online long term side effects of dulcolax trileptal 150 mg film tablet 50 tb where can i get avalide pills bentyl on line finast generico italiano tadacip 20mg tab janssen cilag product pipeline where to buy viagra philippines how much does generic lexapro cost requip medication generic order metformin canada mail-order levaquin genuine coumadin best price trazodone legal in england prevacid online from india lisinopril discount medications buy nitroglycerin 10 pharmacy chains northern ireland cefixime dosage for uti comprar dostinex barato pharmacy that sells zestril buy cheap terramycin pills vermox 100 per gatti anacin uk online motion sickness medication meclizine zyvox cash price cialis precio mexico buy adalat 20 nolvadex d discontinued cialis super active drug in mexico pharmacy ordering low dose lopid xalatan legal us lowest price minomycin paxil during pregnancy lawsuit canada what is astelin spray used for digoxin medication side effects purchase ortho tri cyclen cheap health canada avodart mentat dosage too high amantadine parkinson;s disease side effects of fake viagra atacand 16 mg tablet lopressor generic brand etodolac medication order buy nba live 10 xbox 360 discount detrol chloramphenicol daily use reviews zoloft uk no prescription how long does it take for propecia side effects to stop ventolin wanted online review resources for aricept lasix without prescription xeloda mg tablet cipla pharmaceutical industry in india strongest ringworm medication bactroban ointment user reviews betnovate shipping overseas florida parlodel grand order of calanthe prednisone 50mg tablets tinidazole pharmacokinetics buy fucidin 100 generic endep cialis same viagra buy kamagra from india online side effects of claritin reditabs viagra discount online zovirax on line no script how long does it take for finpecia to work european association pharmacy technicians erythromycin 250 mg what is it used for what is allegra medication is doxycycline monohydrate generic ortho tri-cyclen + canadian pharmacy desyrel order online rocaltrol roche precio argentina ventolin brand order what is promethazine hydrochloride injection used for what is purinethol liquid arimidex reviews buying levitra professional for dogs tem xenical generico buy wellbutrin sr online australia no prescription aqua bank card side effects of zestril buy periactin online no prescription voveran order pilex tablets in canada hydrocortisone cream betnovate purchase furosemide on line in australia lisinopril prinivil zestril side affects what is roxithromycin 300 mg tablets cytomegalovirus infection in a patient with rheumatoid arthritis in low-dose methotrexate how effective is the morning after pill after 4 days canadian pharmacy valtrex prescription discount lukol pills imuran drug class risperdal phone orders online retino-a cream 0,05 india psychological erectile dysfunction viagra doxycycline alternative prescription estrace cream without metronidazole alcohol in cooking citalopram over the counter australia how to order viagra online in uk where to get lady era methotrexate generic drug generic menosan safe epivir-hbv without prescription singulair weight gain side effect retin-a ge shoppers drug mart urispas delivery london reviews on differin cream 0.1 low cost digoxin is there a class action lawsuit against actonel side effects of mixing paxil and alcohol better than actos cheap generic drugs canada buy neurontin 15mg online metoclopramide hydrochloride australia buy metformin er 500mg purchase hydrochlorothiazide soft viagra reviews what are levlen ed tablets anafranil online canada vasotec next day shipping generic from prilosec cafergot 100mg cheep buy promethazine w/codeine syrup best site to buy neurontin buy seroflo online pharmacy therapeutic dose of zoloft for children amantadine 100 mg generic terramycin in usa how does finpecia work donepezil nice guidelines prevacid 15 mg tablet zoloft dosage increased anxiety buy over the counter tretinoin 0,025 online buy albendazole with visa long term use cialis effects best drugstore makeup reviews fast rosuvastatin deleviery atarax canada overnight delivery buy mentat in singapore how to by actoplus met online purchasing medrol online non generic levothroid where can i buy aleve augmentin australia pharmacy buy urispas online overnight purchasing propranolol online uk tinidazole without a prescription from canada buy kamagra chewable mg online prednisolone online forum overnight discount canadian pharmacy amitriptyline how to buy acivir pills viagra dosage nhs is pilex available over the counter baclofen comprare what is artane tablets finpecia over counter uk fincar on line for sale no script como funcionan las pastillas cialis buy micardis 10 where is prograf made rumalaya liniment uses medication aleve liquid gels naproxen sodium capsules canadian bactrim aldactone canada no prescription how long to cure chlamydia with azithromycin can order phenergan online how effective is alli diet pill ultra low dose trental purchasing tofranil online i pill synthroid website cuando usar provera asacol hd buy generic aceon online canadian lanoxin tablet beat way to order fincar msc marc mentat 2011 buy silagra 100 purchase zerit side effects of flomax medication in men prograf drug oversea tinidazole over the counter canada genesis finasteride tablets side effects zovirax free shipping what else is metformin used for besides diabetes vasotec low dose birth control side effects of tetracycline hcl overnight pharmacy without buy lasix online mexico no prescription medication Purchase 40 mg online accutane Purchase alesse birth control reviews ordering low dose female cialis brand triamterene buy is over the counter alli safe original blue pill for men and women review what does risperdal do ver habana blues online travelling overseas with prescription medicine viagra side effects hearing buy bupron sr in australia what does tadalis sx where can i get retin-a 0,025 genuine alligator purses made in cuba toprol xl online forum propranolol tablets uk post cycle therapy lotrisone order tetracycline for acne what is the right parietal lobe responsible for buy generic zebeta online with prescription buy pamelor australia suppliers of hydrea in us wellbutrin bupropion weight loss revia from usa pharmacy what is tadalafil liquid atenolol( generico tenormin generic coreg us comprare bacche di acai buy compazine hong kong mg online allie beckstrom series order magic to the bone research grade elavil over the counter medicine omnicef buy cymbalta in usa purchase desyrel lowest price buy inderal overseas what to do if prilosec doesn;t work elocon cream 0.1 15g cialis generic vs brand can claritin make you gain weight topamax drug in fr pharmacy warner chilcott asacol coupons cozaar direct pharmacy what is amitriptyline hydrochloride used to treat seroquel comprar how to get arjuna in australia proventil purchase in canada no prescription crestor mail order generic order liposafe tablets viagra super active sale sildenafil 50mg fertomid with american express is ordering medicine from canada illegal erythromycin 500mg dosage for adults claritin allergy 24 hour tablets 10mg express scripts mail order pharmacy fax number aciphex discount program clomiphene men buy buy dilantin 10 cordarone dosage too high discount code for augmentin buy effexor xr online thru paypals lexapro non prescription generic albenza no prescription what are the symptoms of middle ear infection in adults where ciplox minocycline hcl shelf life levitra ordering buy lipitor online amazon how long to use chloramphenicol drops betoptic max dose vermox 40 mg pharmacy dostinex drug schedule can order zyvox online how much is viagra male fertility drugs canada buy prevacid solutab online generic voveran sr in usa arava 20 mg side effects reviews on kamagra uk cleocin gel online coupon code meclizine pharmacy nitroglycerin over the couter floxin sale gyne-lotrimin from canada cheap generic isoptin cleocin without prescription miami etodolac extended release tablets usp 600 mg order clozaril online in usa comprar female viagra portugal corey nahman effexor price order claritin samples what do the different asthma inhalers do apotheke cialis preis order cardura medication by mail plendil tablets uk desyrel without prescription canada generic form of suprax what is malegra dxt amlodipine besylate price target cardizem discounted canadian generic alli mg order live bait online lamisil online australia can women take propecia hair loss caverta rx a good web page to buy ampicillin with no script rumalaya forte online usa no prescription lanoxin without rx canada-pharmacy-tramadol-no-p... kamagra chewable spain triamterene price what all does lamisil treat generic triamterene hydrochlorothiazide oral what does it mean when viagra doesnt work safe buy mobic online the alliance institute for integrative medicine in cincinnati oh aleve online store generic albendazole cost lisinopril next day zoloft doctors online pravachol prescription coupon how much will nymphomax cost celexa no prrescription side effects of tadacip do you need rx dilantin where can i buy brand advair diskus antibiotics buy online amoxicillin nizoral 2 shampoo price robaxin 500mg uses buy cymbalta online in usa acai berry tablets (1500mg) reviews buy astelin capsules phenamax online order kamagra oral jelly online sales doryx side effects depression safe buy phenamax online what class of drug is urispas arthritis treatment for cats how to get stromectol my bactrim coupons can you get singulair over counter comprar viagra farmacia internet coreg to buy best generic aspirin sites buy abana 2 pharmacy flomax birth control online mexico suprax antibiotic and alcohol kamagra gold 100 info brand advair diskus from usa side effects of flomaxtra tablets aldactone order online no prescription advair diskus 250 50 drug information voltaren price australia where to buy proscar online uk como comprar ampicillin drug market order biaxin benfotiamine pill shortage amaryl side effects weight gain purchase tamoxifen citrate mail order haldol nexium 20mg price ireland lisinopril medication use over the counter aricept how to purchase ventolin hfaŽ prednisone 40 mg daily side effects can you buy coreg carvedilol albendazole lawsuit settlements tablets to buy online order aciclovir levitra sale cheapest cialis medrol 4 mg tabletta best place to buy topamax in uk elimite brand order cheap vantin online citalopram no prescription overnight delivery levitra super active canada head office med cab celadrin augmentin birth control online us celebrex generic release date genuine albendazole how much meloxicam for dogs compazine suppositories buy purim drug class betneval 0.1 pour cent notice avalide no prescription overnight delivery cloma pharma china white-25 ephedra diet pills buy zyloprim australia where to buy metformin in the uk order propecia from australia without prescription how to get adalat in australia brand advair diskus online meds coreg to metoprolol dose conversion where to buy plendil drugs online mexico pharmacies online that sell zithromax us online pharmacy no prescription prilosec overnight voltaren buy urispas boots pharmacy coming off sertraline feel awful how to take neurontin to get high where can i get feldene from ventolin albuterol same trazodone dosage for sleep aid diltiazem cost in canada ephedraxin 20mg tab ampicillin online sales diovan hct 160 mg /12.5mg tablets generic differin gel us come e quando usare viagra levitra discount pills renagel mg tablet ditropan discount no prescription best website to buy cialis erectile dysfunction age 16 buy brand amoxil discount lisinopril online no prescription canada buy differin hong kong does viagra work after ejaculation cheapest place to get clomid life brand caffeine pills where to buy cipro ointment online generic amaryl buy cheap benicar online olmesartan cheap motrin free delivery bayer yasmin usa buy bactrim pills online claravis reviews side effects where haridra zofran side effects kids can you get accutane in canada voltaren rapid 50 dosage can you drink alcohol doxycycline walmart pharmacy atorvastatin recall comprar paroxetine pela internet citalopram hydrobromide shelf life can amantadine get you high isoniazid tablets side effects where to purchase alphagan can you only get serpina on prescription singulair 10 nowa cena evista on line discount canadian pharmacy levitra clomid 100mg success with pcos rheumatoid arthritis care all pills rx reviews buy hoodia paypal buy amoxil no prescription imuran max dose suppliers of ayurslim in us max requip dose elimite pill canadian haridra discount voucher order hytrin tablets viagra mann frau kaufen donde puedo comprar sarafem discount lithium ion batteries gel diclofenac sod 10 mg phenamax weight gain some natural viagras tetracycline online norapred prednisona para sirve where is hilton bora bora located buy amantadine 5 what does deltasone liquid pred where can i buy diarex order mycelex-g buyers of zyban canada colchicine cheap price buy hydrochlorothiazide tablets canada can you buy cialis in spain best place buy atorlip-10 pct cheap dapoxetine australia pletal mg tablet levlen contraceptive pill price levothroid discount rocaltrol discount getting nitrofurantoin in australia generic cialis super active (tadalafil) 20mg diflucan generic for indian cialis generic buy live rock online canada can you get viagra over the counter in ireland cheapest place to buy omnicef seroquel xl forum buy diabecon in india online bactrim noprescrition needed uk online pharmacy