amitriptyline tablets on line to buy viagra prices tesco buy cheap valtrex online no prescription best prices on does generic viagra work levitra professional mg no prescription zofran pump uk non generic order abana cheap phone in order for yagara how long to use erythromycin eye ointment difference between ortho tri cyclen lo and generic version buy rogaine 5 online usa glucophage xr maximum dosage generic advair diskus 250 50 fluticasone propionate buy paxil pills in the us reglan phone orders price increase kamagra allegra dosage for dogs generic pyridium plus synthroid medication used generic erexor buy canada antibiotics without prescription where do i buy effexor xr career at cipla ltd. goa arimidex pct zestoretic cheap price lortab 5/500 clomid not generic skelaxin without a script schulferien bayer 2012 viagra necesita receta en mexico how can i buy ed medicines to hk kamagra 100mg tablets generic viagratm viagra generica online espa“a buy serpina online overnight what class of drugs is keflex can i order alli online side effects of zetia and crestor comprar compazine original trazodone dosage for sleep what is propranolol hydrochloride inderal sustiva drug rash best dose of trazodone for sleep lithium pills get you high all types duetact pills tadalafil tablets 20 mg used can i order elimite no prescription in the usa chloromycetin drug information what is bupropion drugs is it legal to purchase prescription drugs from canada antabuse in usa venlor online store moduretic drug class cheapest carafate tablets uk revatio medication cost tretinoin 0,025 delivery the vitamin shoppe reviews estrace generic for generic parlodel uk paypal nexium medication side effects safe eurax no precription diabecon daily use reviews can i buy viagra in usa quibron-t prices cvs over the counter replacement for hydrochlorothiazide online medication finasteride what is protonix drip for proventil drug store online list of tesco stores selling finax what is voveran 50 used for canadian pharmacy valtrex prescription how much is viagra professional tablets what does diclofenac treat albendazole coupons resources for zestril phenergan gel cost la pharmacie du bon dieu comprar antabuse portugal arthritis uk chesterfield what does augmentin 875 look like buy periactin online reviews bactroban 20 mg/g ken•?cs how much will bupropion cost drug prednisone 20 mg acheter micardis drug market order cefixime nizoral shampoo shortage 2013 cephalexin pills for dogs stopping lexapro weight loss low price pilex uk plavix walmart pharmacy ampicillin 500mg used prevacid online australia generic cialis cheap online exercise induced asthma betnovate online meds periactin ordering no prescription gyne-lotrimin usa cialis professional spain over counter cheap abana 10 tablets cheapest kamagra uk can you order etodolac buy trandate with paypal where can i buy furosemide online uk indian generics online ginette-35 actonel women buy buy amitriptyline 10mg drugstore generic caverta cost long term adverse effects of accutane buy tetracycline acne super active baby at 24 weeks lopid website pill identifier side effects what is norvasc medication for cheap albendazole us pharmacy prescription florida styplon comprar exelon en argentina how much will altace cost plavix 75 wiki generic prednisone eye drops get diltiazem toronto dapoxetine bonus pills what is micardis hct medication flagyl single dose online wellbutrin purchase very cheap serevent what kind of seizures does dilantin treat levlen lawsuit settlements long term side effects of glycomet generic valtrex online levitra plus discount medications luvox cheap comprar cialis original rogaine foam or liquid pill identifier with pictures xanax atacand prices usa purchase generic ampicillin online pharmacy buy tetracycline fda generic acheter imitrex order albuterol inhaler online no prescription avapro from usa pharmacy alavert tablets price minocin online forum purchase alesse where can i buy viagra from spain indinavir spain tinidazole daily use reviews uk version of erythromycin ortho tri-cyclen non perscription countries tenormin bonus pills what is bactroban drugs effects of viagra recreationally sims 3 custom content clothes propecia no prescription compare prices best place buy viagra sublingual what is finpecia tablets can i take diclofenac sodium and paracetamol is it legal to buy nolvadex in australia comprar ampicillin original en madrid parlodel medication side effects atrovent side effects long term use liposafe costco quickest lasix friv 1000 jogos gratis duloxetine reviews depression where to buy viagra singapore what types of danazol are there cialis free trial uk buy ethionamide in singapore eulexin online forum risperdal 1 mg tabletas online generic prazosin bupropion weight loss mechanism what happens when drinking on metronidazole suppliers of venlor in us viagra 50 mg price fluconazole 200 mg tablet side effects minipress coupon code imitrex direct pharmacy sale celexa best site for ventolin buy phexin capsules can you purchase doxycycline over the counter color contact lenses no prescription florida epivir-hbv drug better than coumadin oxytrol dose ordering kamagra chewable buying sustiva using paypal buying purim using paypal torsemide shortage can fucidin ointment be used for acne kamagra oral jelly women buy cefixime bonus pills himalaya speman medicine elocon brands india prandin side effects long term use legal buy viagra canada order levitra online bactroban prescription only where to buy chloramphenicol drugs online viramune tablets from buy how do you know when to increase dose of celexa generic pills for cialis sublingual what is diamox drugs tenormin injection discontinued premarin pill shortage xalatan where to get chloroquine pill shop discount code acquisto diltiazem sicuro online buy genuine floxin uk buy albendazole with pharmacy nizoral tablets australia clonidine mg price entocort reviews cheap amitriptyline free delivery get nootropil toronto online flovent purchase vytorin product information australia arava power company stock what does fluoxetine make you feel like translational medicine alliance forum 2009 buy diakof hong kong effexor xr fast uk side effects of finasteride 5mg tablets nexium dosage medication doctor lynoral max dose car insurance quotes online danazol australia pharmacy cialis buy australia online cheap generic ayurslim is antivert otc cool things you can buy with paypal erythromycin dosage for rosacea buy revatio bulk duetact tablets uses take clomid steroids are unisom sleeptabs safe propranolol dosage for ptsd himalaya pilex ointment price what are the side effects of nexium 20mg acquistare etodolac in italia buy arjuna in ireland ponstel medicine children buy levitra professional with 1mg canadian amlodipine besylate buy beconase aq with e check arava online in usa viagra sublingual costco order dramamine online in usa tamoxifen citrate reliable for sale provera tablets on line to buy yasmin generic brand reviews common lexapro side effects yasmin le bon interview atacand australia pharmacy metoprolol tartrate overdose genaric viagra pay with checking acct cvs generic prescription prices current price ampicillin does viagra work for sale uk only trazodone ordering no prescription robaxin online shipping buy otc viagra breast cancer medication arimidex my elavil coupons how to take diflucan is nexium better than aciphex buy tenormin astrailia what is furosemide 20 mg purchase benicar olanzapine generic reviews side effects of cipro retin-a 0,025 no prescription canada non prescription compazine best snovitra super power prices what is thalidomide used for nowadays veera 8th february 2013 desi tashan discount code for desyrel cialis vs viagra vs levitra which is better comparison reglan delivery weekly actonel dose valacyclovir generic price where to buy abortion pill online flovent legal us can get valtrex uk where purchase brahmi how much is national insurance actonel by mail order how to take ventolin mg order methotrexate pills for abortion online alesse generico online combivent discount voucher purchase benicar online no prescription nexium perth australia generic revatio us is there a generic form for aciphex side effects of liv 52 from himalaya buy cheap pilex using pay pal can you buy valtrex drug trusted purchase generic brand advair diskus how to take lisinopril hctz patient reviews on diflucan buy triamterene online what are the side effects of viagra on women is it safe to order trazadone online diclofenac tablets from buy indian generics online bentyl snydroid no perscription benadryl 100mg cheap no prescription needed percocet online ditropan shortage can you order zyrtec allergy drug generic uk paypal diabecon keflex antibiotics purchase levaquin legal us esomeprazole tablets side effects online drugstore doras us casodex to buy from europe pharmacy express scripts inc ventolin inhaler price in india what percentage of people taking celexa gain weight can you snort promethazine 25mg pills how to by finax online cytotec uk no prescription what does allies mean social studies flonase online pharmacy uk cost of emsam without insurance cheap kamagra soft buy online prescription drug ciplox indian pharmacy apcalis sx how to get brand levitra in australia order hctz pills relafen double dose can you buy proventil albuterol sulfate recommended dose of nitrofurantoin for uti half price isoptin avalide generic canada malarone tesco pharmacy price flagyl precio buy benzac ac online voltaren cream coupons viagra professional online pharmacy discount nexium prescription where to buy tamoxifen citrate no prescription comprar nootropil portugal how much does coumadin cost without insurance is lisinopril available over the counter clomid order online generic plavix 75mg where to buy viagra pills online is generic benicar effective cardizem cd generic version meclizine sale accutane cheap canada pharmacy where can i get acai berry diet pills alphagan results forum penegra review acquistare eurax in italia levitra professional over the counter drugs beconase aq ordering no prescription flagyl er rx claritin 10mg loratadine tablet glucophage online store maxaman pas cher phone in order for nizoral erexor pas cher atarax online forum buy amitriptyline jeep alli pills buy is finpecia legal in uk imitrex with no rx cytoxan no prescription needed isoptin no prescription compare prices luvox shelf life asda pet insurance billig cymbalta online kaufen buy vasodilan usa can you buy mentax generic online pharmacy bactroban price in india adalat generic side effects flomax mr capsules development of canadian safety indicators for medication use long time side effects coreg online viagra non prescription topamax to buy american glucotrol xl levothroid 125 mcg tablets amantadine tablets side effects robaxin pas cher online coreg purchase eurax mg tablet glucotrol xl generic brand what type of medication is prednisone bystolic online coupon us pharmacy online elimite viagra doctors las vegas is augmentin better than zithromax hoodia pills holland and barrett diarrhea medicine cipro order famvir 120 mg azathioprine dose crohn;s disease do i need a prescription for tulasi sildenafil 100mg for sale side effects of altace comprar ethionamide portugal buy dostinex online with mastercard buying hyaluronic acid buy retin a tretinoin uk thalidomide scandal in europe luvox online overnight shipping buy vantin boots pharmacy acticin pharmacies purchasing celadrin online uk buy speman with paypal buy remeron online pharmacy 10 000 games dice score prinivil contraindications buy lopid online pharmacy seroquel lawsuit 2012 purchase proventil on line in india liv 52 max dose side effects after stopping prednisone what medication works best for anxiety and depression is viagra a class c drug wellbutrin sr birth control online india orlistat alli reviews half price tulasi where to buy viagra professional without a prescription ampicillin for sale online buy shatavari paypal promethazine now co uk non prescription nizagara pharmacy aldactone potassium sparing diuretic cheap holidays yasmin hammamet differin gel acne reviews can you get zithromax over counter coumadin online overnight order abilify 1 generic mg terramycin tablet sale accutane shipping overseas no rx keftab online plendil over the couter allegra online pharmacy buy seroflo from mexico online cheap clozaril 100 mg uk generic buy cheap allegra furosemide online pharmacy shipped to canada ciprofloxacin dosage chest infection where to buy cheap generic lozol can you still get a blood clot while on coumadin how to be a strong healthy man what is the generic drug for augmentin american anacin generic name for trental what is clomid 50mg used for proscar discount com can you buy brand levitra in ireland online pill store prescription plendil tablets price buy ayurvedic medicines online brahmi italiano can i get viagra plus what is acai juice used for mobic 7 5 mg cost comparison buy strattera online without top 10 online betapace sites where can i buy silagra cephalexin canada no prescription ashwagandha online cheap betnovate ointment pil trazodone cost without insurance acyclovir ointment buy canada can buy levothyroxine uk discount bactroban tablet sale how much is pulmicort without insurance lasuna suppositories buy prednisone uses and sinus infection doxycycline tablets 100mg canada indocin dosage heterotopic ossification cialis 10 mg costi pfizer wins case to keep viagra patent buy lanoxin online in usa what is advair diskus prescribed for viagra side effects eyesight top 10 online bentyl sites online pharmacy without prescriptions medications to treat chlamydia and gonorrhea cheapest venlor trazodone no prrescription inderal 40 mg propranolol dapoxetine approval australia buy luvox pills in the us hydromorphone uk donde comprar dutas onde comprar dostinex levothyroxine with rx cialis rx list benfotiamine canada head office dutas without rx generic nexium canada pharmacy cost of seroquel generic cheapest benzac amiloride hydrochloride side effects what types of seizures does keppra help is it illegal to order generic femara prescription drug flagyl er sumycin from usa pharmacy canadian prevacid tablet baclofen pills drugstore glucophage reviews and dosage orlistat tablets 150 mg neurontin cheap cheap pharmaceutical stocks nitroglycerin shop +cialis us super pharmacy cefixime without prescription pills bystolic from usa pharmacy buying famvir from canada no prescription order viagra soft from mexico without prescription is doxazosin available over the counter buy differin cream price generic prilosec cost naprosyn side effects long term buy brand vantin ordering silagra tadalafil buy online tretinoin 0,05 generic pravachol order canada bupron discount no prescription buy adalat no prescription amoxil side effects rash ophthacare drug class discount sarafem of canada compare prices ginseng cheapest zestoretic which uk site to buy aciclovir buy furosemide from canada buy procardia 20 generic ambien wiki list of tesco stores selling myambutol l-tryptophan maximum dosage cheap coumadin lasuna pharmacy order how to take fluoxetine capsules order levitra professional online in usa pharmaceutical news ireland generic avapro no prescription indian pharmacy pilex cialis tabletten wikipedia levitra professional uk sale cytotec delivery advair dosage and administration cialis originale 10 mg prezzo where to get irbesartan requip recommended dosage differin cream 0.1 buy nymphomax generic equivalent provera without a prescription from canada what is parietal pain where to get stromectol buy live crickets online canada lamisil online usa no prescription lopressor 50 mg tablet epivir-hbv australia price buy generic motrin will fosamax cause weight gain order prilosec canada luvox supplier in uk prednisona dosis para perros buying apcalis sx using paypal order generic levaquin cymbalta duloxetine dosage risperdal for sale usa sale nymphomax zyban legal us suhagra online usa no prescription reviews on hyaluronic acid serum canada drugs seroflo with prescription american express login india corporate can you buy zebeta pharmacy bisoprolol billig entocort online kaufen purchase 5 cheap progaine volumizing shampoo ctfxc alli spain voltaren cream for sale pct needed for anavar only pharmacy that sells suprax are canadian pharmacies safe to use depo provera australia order generic kamagra chewable amitriptyline medication on line lowest price combivent free dilantin level buy rosuvastatin online periactin for cats overdose trileptal canada pharmacy follicle size for ovulation on clomid sildenafil ratiopharm 50 mg zofran injection side effects billig antivert online kaufen legal buy lithium online canada online pharmacy india cialis cheap online generic ampicillin side effects of synthroid medicine mobic uk next day delivery wild ginseng prices in illinois aceon with american express is it illegal to order generic urispas do you need rx methotrexate why can;t you use zovirax cream on genital herpes accutane journal 2010 nifedipine generic procardia indian pharmacy antivert dynamic health pomegranate juice concentrate discount on plavix elimite how to buy homeopathic viagra alternatives aleve dosage recommended zyvox prices usa 750mg norfloxcin how to buy clonidine can you buy viagra over the counter in italy day most common side effects of effexor xr buspirone purchase effective clomid fertility drug aspirin wholesale prices canadian ceftin discount approved cheap venlor 40 mg buy nolvadex paypal side effects of propranolol overdose crestor 40 mg medication generic flomax from canada what is the dosage of dramamine for children best otc medication for ringworm acai 1000 mg weight loss rumalaya forte western australia order arimidex canadian pharmacy buy viagra online order cheap generic coreg yasmin medicine online can i buy viagra using paypal claravis canada price zestril order by phone tricor enterprises florida can i get eulexin primitine mist inhalers voltaren gel costco retin a micro buy uk buy erection packs 2 canada weak viagra cheap acai 40 mg best place to buy acai berry supplements casodex daily use reviews viagra para mujeres donde comprar amoxil visa generic propranolol buy canada actos uk buy saw palmetto extract procardia free shipping dosage for synthroid medication buy digoxin for daily use exelon shipping overseas vipps pharmacies that sell viagra online buy entocort mexican pharmacies micardis without prescription canada what are the long term side effects of seroquel how much is cialis per pill in canada how much does generic plavix cost assistir filmer online order mircette generic albendazole without a prescription from australia cheap tadalafil online buy femara with aurochem india pvt ltd betnovate precio mexico cvs generic drug program list brand amoxil online pharmacy uk xenical daily dose blue round pill v one side 2531 walgreens pharmacy cialis does mircette make you gain weight atarax cheap india pharmacy side effects of micronase how long does it take for differin to expire brand viagra for purchase colospa pill canadian generic prevacid availability erythromycin tablets dosage acne blue paxil pills ordering super active+ viagra online buying avandamet from canada no prescription cymbalta from canada celexa dose rxlist aceon solar (solarsds) sominex bestellen canada why is there a shortage of zithromax snorting lithium pills can you order plendil what is fluoxetine 10 mg used for buy ortho tri cy without prescription sinutab maleato de clorfenamina therapeutic dose of neurontin for neuropathy comprar flonase portugal prednesone tablets, retail, pharmacy support team online pharmacy uk actos can you die from a unisom overdose max dose of metformin per day purchase zetia canada how to get doxycycline hyclate betnovate lawsuit canada abilify online cheap baclofen pump how does it work saw palmetto extract costco buy florinef 15mg online dilantin online usa no prescription side effects of valtrex 1000 mg forum ou acheter du cialis sur internet do you need rx minocin azulfidine en-tabs 500 mg health canada vpxl nombre generico de lamisil all types indinavir pills antibiotico acne zithromax buy cozaar 5 buspar canadian online overnight pharmacy zithromax without prescription drugs can order prinivil canada nizagara pharmacy order fastest hydrochlorothiazide uk delivery chloramphenicol with american express canadian drugstore no prescription amoxicillin pregnancy category typical lexapro dosage deltasone wikipedia zovirax boots the chemist paroxetine 10mg review noroxin drugs online purchases levlen 100 review generic apcalis sx safe non persciption deltasone baclofen drug oversea ebay allison transmission evista lawsuit canada how to order pilex online dutas capsules manufactured dr reddy;s ampicillin canadian online doxycycline hyclate common uses avalide results forum nexium prescription discount card ventolin pharmacy online how to order cipro online erythromycin australia price bactrim australia advair diskus generic canadian discount mebendazole buy vermox online propranolol hydrochloride over the counter no prescription buy generic accutane online como comprar flomax serophene in italia chloroquine availability australia celebrex pharmacy coupons 100 pure acai eye cream cymbalta prices walmart price of zetia at walmart buy brand cialis in uk order nimotop tablets purchase minipress lowest price clonidine generic canada order aldactone pills retin drug in usa pharmacy buy viagra online australia mastercard buy calcium carbonate online pharmacy generic imuran nizoral 100ml buy innopran xl bulk buy triamterene hydrochlorothiazide where to buy unisom sleepmelts buy betoptic without rx allopurinol cost walgreens lithium no prescription required trandate online ordering acyclovir pregnancy complications canada cheap viagra jelly discount oxytrol cytotec brand order oral kamagra jelly uk genesis today acai chews reviews prandin canada prescription prazosin without a prescription pharmacies in buy aciphex rabeprazole diovan hct coupon free trial reliable canadian pharmacy no prescription doxycycline dose for kennel cough in dogs overseas pharmacy no prescription plendil is tenormin available on line in canada rx prescription from canada buy differin 0.3 gel online what does imitrex feel like can i get high on lithium order tadacip online no prescription with a amex who proposed an alliance between germany and mexico chances conceiving twins 50mg clomid cheap pharmaceutical stocks 2013 antivert drug store online generic cialis overnight shipping buy benzac 5 fexofenadine pregnancy category cheap pills .com cheap buy antivert mg cymbalta dosage 120 mg best cheapest live rock buy tamoxifen online cheap why has zantac been discontinued non persciption zebeta cvs online pharmacy pricing paroxetine 100mg ciplox tz medicine revista for sale by owner costa rica tenormin from australia online generic robaxin estrace brand order best muscle relaxant tablets pletal legal in england advair diskus barato lasix e um diuretico osmotico generic ralista cost benadryl 100 count xenical store hytrin rx zoot z-pack training bag reviews side effects of prevacid 15 mg albuterol buy uk is there any food that works like viagra discount cystone caverta usa cvs prices content management system reviews leading indian pharmaceutical companies generic name for erythromycin ointment generic diakof no prescription order valtrex in canada and propecia zyvox 60 mg 300 ml buy medrol online mexico no prescription list of fda approved online drugs in the what is aciphex rabeprazole sodium 20 mg for levitra plus side effects long term use orlistat in usa what types of trental are there low cost view topic avalide free consult keppra generic very cheap retino-a cream 0,025 best place buy kamagra pct best site get metformin what is the medicine celebrex for bupropion medication side effects rumalaya gel suppositories buy ou acheter xenical en france wellbutrin sr weight loss buy topamax without prescription canadian pharmacies best price for dostinex dilantin online purchase mail order flovent order vermox online no prescription with a echeck yasmin birth control no weight gain menosan order canada can you buy cialis professional in ireland online drug shop 10mg canadian viagra jellyfish dutas generic avodart max dose of aleve per day adidas torsion allegra camo lipitor medications buying tadacip for dogs 1 gbp to eur post office singulair 10 mg for children can you buy viagra soft in ireland pharmacy 50mg aldactone for sale in the uk celadrin coupons a good web page to buy torsemide with no script order zithromax finast drug store online vpxl fda approved to buy without prescription does cymbalta come in generic form viagra no prescription overnight shipping buy arava inhaler canada zebeta non perscription countries buy prandin uk cheap reminyl free delivery lexapro online in canada vytorin side effects uk diflucan pill reviews atarax hydroxyzine hcl 10mg mobic canada prescription what is crestor vantin generic 2013 drugs can order proventil canada yagara tablets uses where can i buy calcium carbonate chalk quiero comprar cytotec en chile mentat ds syrup spain does levitra compare viagra online pharmacy cytoxan online generic eldepryl what is cephalexin 500 mg used for yaz yasmin lawsuit in canada buy advair diskus new zealand online buy abilify online usa generic buy colospa in ireland cheap viagra sales online adjusting to new synthroid dose acheter viagra jean coutu what is doxycycline used for in humans where to buy allegra-d 24 hour cloridrato de sertralina 50mg medley no prescription brahmi provera buy online india anastrozole 1 mg bodybuilding como comprar astelin terazosin hytrin’Ř buy moduretic online no prescription us side effects of synthroid generic aspirin online coupon code benzac ac 100 physical anxiety symptoms luvox no prescription compare prices buy levitra professional online from india buy prednisolone bulk get accutane prescription uk is there a generic form of zyrtec buy blopress new zealand online prilosec dosage pediatric levitra super active plus can you drink alcohol with doxycycline 100mg motilium breastfeeding weight gain viagra women available india generic amaryl tablets for sale brand remeron buy antivert drug classification buy terramycin boots top drugstore mascaras 2010 exelon canadian pharmacy malegra fxt order viagra sublingual shelf life amantadine discount pharmacy canadian how does viagra work official nymphomax tablets price expired zyrtec medication the mechanism of action of amantadine in parkinsonism a review buying vasotec in manchester do i have social anxiety us pharmacy online pilex generic from brahmi actos without a script 30mg prescription dramamine to buy in england where can i purchase letrozole cialis order online prescription midamor online overnight buy bactroban with nexium mups 20 mg prospecto alesse medication pregnancy combination candian healthcare oxytrol paypal claritin lawsuit buy estrace boots pharmacy protonix vs nexium kamagra oral jelly no prrescription do i need a prescription for viagra in singapore furosemide noprescrition needed uk online pharmacy where to buy alli in canada lowest use vantin coupon online where can i get actonel pills what is cialis side effects united support against multiple sclerosis alesse from usa pharmacy viagra der apotheke reglan tablets buy non prescription birth control pills walmart buy zestoretic pills actoplus met non perscription countries buy cheap paroxetine online is low dose aspirin safe what does allegra d do for you allergy buy clomid online without prescription dipyridamole medication side effects do you need rx lopressor pravachol from europe xanax dosage chart metformin online uk vytorin discount s purinethol prices what is the correct dosage of trazodone get hydrea las vegas dilantin toxicity icd 9 code buy fosamax usa buy brand cialis without a script tenormin lawsuit buy carbozyne uk trimox dosage instructions cost of flagyl ordering pamelor average cost of accutane treatment order viagra jelly cheap generic for aciphex how much cephalexin to take for uti keppra tablets 250 mg what is premarin vag cream for do you need rx myambutol depakote uk companies only clorfenamina dosis ni“os leukeran in the uk accutane side effects years later depression price increase stromectol what does tetracycline do for acne best depression anxiety medication non generic glucophage ephedraxin tablets purchase on line how long to take plavix after stent placement cost of lynoral trental dosage recommended how to get actos in australia lotensin user reviews comprar renagel online levitra sales canada discount aldactone no prescription reviews where can i buy xanax bars online nolvadex low cost is there a drug comparative to grifulvin v dipyridamole online how many different types of viagra are there symptoms of ibuprofen overdose sale differin can drink alcohol while taking zithromax generic actonel innopran xl tablets uses buy duphalac depakote retail price hydrochlorothiazide uk order betnovate-n order yagara tablets anacin mail order india how much will avandamet cost accutane medication treatment how much does levaquin cost at walmart is it illegal to order generic venlor synthroid online in us crestor reviews ratings bula online atrovent prilosec usa cvs prices hoodia weight loss drink at costco estrace australia pharmacy advair diskus buy without rx torsemide generic for get glucophage las vegas donde comprar brahmi methotrexate max dose buy atorlip-20 tablets online where to allopurinol buy robaxin pills online kesan makan pil perancang noriday online pharmacy uk cialis jelly cheap emsam usa viagra canada overnight bystolic cost 10mg buy zocor online us no prescription malegra dxt on line no script best site to buy ampicillin ranitidine discounts buy zithromax online with out prescription flagyl er reviews for men prednisone 100mg buy generic cialis sublingual paypal tesco pharmacy diclofenac online where to buy cymbalta cheap mobic medication cost is it legal to buy prescriptions drugs online ginette-35 reviews does tetracycline work for chlamydia cheap genuine bupron sr online buy online abilify generic valacyclovir price cvs 36 hour cialis without prescriptions what is meclizine for prednisone maximum daily dosage cost of pancha tulasi generic meclizine hcl dilantin first order kinetics tinidazole shortage generic requip for sale on line apo-azithromycin diarrhea dostinex canadian source aspirin rxmed over counter proventil acyclovir chicken pox children dose zenegra tablets on line to buy cheap brahmi 100 mg comprar viagra miami how to use glucotrol xl how strong is lortab 7.5 ranitidine 75 online cialis super active pills depakote generic 2013 drugs buy no prescription accutane online milner rushing discount drugs inc can topamax tablets be split buy extendaquin capsules safe diovan no precription buy clozaril online with no prescription what class of drug is micardis orlistat from biocon finpecia woldwide shipping zanaflex tizanidine hydrochloride diclofenac shop net buy keppra online from usa order allie finkle bookstore endep in the uk now ciprobay and alcohol yagara woldwide shipping can you buy clonidine online pharmacy generic what is metoprolol tart lotrisone online coupon code aciclovir generico comprimido pre“şo lincocin online order what is coreg used for calcium carbonate 500 mg tablet singulair mist canada aspirin medicine side effects prescription zantac vs over the counter zantac furosemide 500mg indication can i buy fertility pills online pharmacy online degree programs buy elavil online india prednisone 10 mg tablet picture buy carbozyne new zealand online buying prescriptions from canada when is lipitor generic organic pharmacy carrot butter cleanser buy keflex without a prescription from canadian pharmacy buy retin a cream 0.1 discount penegra kino onlain levitra 20 mg quanto costa buy roche roaccutane+uk acivir pills uk buy online-pharmacy-1-800-490-0365 starlix prescription coupon which uk site to buy depakote ordering soft lowest price viagra generic viagra where can i buy paxil in canada voltaren gel without rx trileptal results forum order trazodone canada buy rosuvastatin online thru paypals pantoprazole sodium and domperidone bupron sr coupon code beconase hayfever nasal spray review diflucan direct pharmacy low cost reglan cialis soft sale pharmacy lowest price buy suprax with e check what are some of the side effects of lamisil best erection pills otc serevent shoppers drug mart ordering low dose speman buy zyprexa greece zerit sublingual dosage diakof next day delivery zofran lawsuit when do you need viagra buy over the counter duetact online cheap amaryllis bulbs buy where to buy hyaluronic acid injections thyroid synthroid weight gain como comprar bactroban where can i purchase amantadine xbox liv pas cher fexofenadine pregnancy lactation licensed pharmacy levitra professional wo bekomme ich viagra ohne rezept rhine inc in india online pharmacy no prescription needed danazol minomycin generic reviews generic name for lasix generic prinivil in usa do i need a prescription for ralista remeron anxiety dosage celexa warning above 40 mg nexium uk next day delivery how to use dulcolax contact laxative ordering viagra from canada generic proscar australia buy how to take flovent for ee minocin mr side effects generic colchicine not available best place buy zaditor pct cardura dose hypertension research chemicals usa review allegra over counter equivalents how to buy aleve can you take ginseng daily us online pharmacy no prescription benicar viagra online japan where can you get nizoral shampoo atorvastatin tablets 20mg can i get alesse what does fertomid 50 look like rhinathiol promethazine for kids ketoconazole nizoral tablets price increase lexapro wellbutrin tablets purchase on line combivent pills uses of naprosyn tablets avalide for purchase where to buy cheap fertility drugs where to buy premarin with amex prednisolone cheapest rate what is anafranil prescribed for emsam women buy medrol perth australia safe augmentin buy buy lotrisone over counter drug where can i purchase prinivil can you take cialis and viagra safe sites for canadian viagra will coreg cause weight gain pharmacy buying actos cvs mail order medications voveran sr online overnight shipping mastercard kamagra deltasone dosage instructions proscar in india is sertraline generic for zoloft aspirin medicine information minipress pharmacy prices list best site to buy motilium zanaflex store prescription carefully generic protonix drug buy online prograf generic oder online zpack without a perscription phytopharm hoodia sale adults toy stoy pay by e check online buy live marine fish online uk canadian zyvox buy tablets zyvox online best pharmacy to order fucidin are there long term effects of accutane order generic clomid cytotec pills in dubai biaxin generic clarithromycin how to purchase ranitidine online generic coreg uk paypal micardis plus tablets 40mg depakote online legally rhinocort aqua nasal spray where can i purchase ginette-35 keflex mist canada allopurinol pharmacies can i legally buy canadian drugs comprar actonel 150 cheap 10 accutane 10mg will you buy hydrochlorothiazide canadian pharmacies morning-after pill uk toprol xl new zealand tamoxifen dose in mice ordering glucotrol xl diet generic elimite cream for scabies procardia maximum dosage buy estrace next day malegra dxt online usa no prescription what is an example of alliteration in the raven what is prednisone 20mg tablets worldwide pharmacy hyzaar zerit coupons compare prices rumalaya forte trental direct pharmacy itunes gift cards australia buy online where to buy amaryllis bulbs toronto benefits for men taking clomid purchase generic oxytrol sotalex 80 mg compresse prezzo goodrx coupons best life pharmacy sale ayurslim compare prices claritin ceftin user reviews buy hydrochlorothiazide without prescription glucotrol xl dosage forms astelin nasal spray steroid buy lincocin tablets online levitra uk buy clomiphene citrate clomid how much do nexium pills cost buy aldactone cheap pharmacy finasteride prostate cancer prevention 2011 brand amoxil cost in canada where can i get brahmi pills ordering plendil here in canada buy l-tryptophan greece how to make viagra at home antabuse pills how much strattera to get high tegretol canada prescription aciclovir 40 mg minocin tablets 40mg buy eldepryl astrailia avapro 40 mg dose no prescription zyban sale buy ethionamide in ireland best cyklokapron prices cheap 1 accutane mg roaccutane buy promethazine mg online buy lamisil 10 cheap cialis jelly no prescription rogaine 5 drug class where to get liver function test inderal 10 mg anxiety fluoxetine on line in the uk off label uses for carafate generic cialis online diovan canada purchase comprare augmentin provera and clomid success rates celebrex price fluconazole 50mg capsules side effects menosan pharmacy prices list low price prozac Purchase abilify 20 pharmacy can you buy rocaltrol online prescription where to benfotiamine tamoxifen citrate 20 mg tablets levitra cialis viagra generic cialis for sale on line testosterone cream men dosage where to buy kamagra oral jelly ointment malegra fxt comprar crestor statin drug pyridium without a script ethionamide cheap brand keftab for sale arjuna prices cvs indian generics online doxycycline lov cost benicar buy anti depressants on line without prescription buy lamisil boots pharmacy synthroid vs generic levothyroxine do you need rx prometrium pariet by mail fucidin overseas skelaxin buy without obetrol betapace order skelaxin max dose prednisone 5mg dose pack 21 directions compazine generic wikipedia drugs costa allegra ship reviews billig zaditor online kaufen buying acai berry in australia nolvadex for sale no prescription alphagan eye drops cost what color are cephalexin pills sarah's accutane journal can you buy diflucan over the counter yeast infection order sinemet pill where to buy aspirin 75mg buy aciphex 5 rayos prednisone cost what is the difference between aricept and aricept odt endep in the uk micardis suppositories buy como comprar toprol xl purchase eldepryl cheap buy bentyl in singapore roxithromycin usa sale buy generic sinemet with bonus what is tadalafil generic order elocon cream 0.1 5g buy coversyl 8mg nexium 40 mg 28 tablet yan etkileri minocin buy on line what is the dose of valtrex for shingles aleve 100 count lotrisone cream ingredients can you take over the counter drugs with prednisone overseas pharmacy no prescription hytrin hoodia limited india clavamox dt gravidez motilium cheap canada pharmacy 1000 mg levaquin anxiety treatment herbal to buy zyvox in uk comprar combivent online prozac overdose amount what is dramamine high low dose valtrex for cold sores rogaine 5 usa cvs prices is zoloft better than paxil max daily dose of flonase buy sinequan visa voveran online usa purchase cephalexin cheap online buy online mentax generic too much levothyroxine signs zyvox overseas name female viagra pills india cheap car insurance for students order alli weight loss online buy zantac 150 pharmacies abilify cuanto sale el finasteride zithromax pas cher zantac discount cialis order by mail bentyl non generic viagra jelly without prescription canada purchase ampicillin on line in india lozol online order actos wiki order generic cialis sublingual order lithium online coumadin generic wikipedia drugs comprar amitriptyline en argentina best pharmacy to order hyzaar order celebrex online no prescription viagra online no rx list of tesco stores selling atorlip-20 buy ampicillin patch benicar online order uk version of aceon best pharmacy to order bupron sr toradol shot wiki celadrin order canada purchase zoloft on line in usa ditropan uk buy can you buy nimotop in ireland buying promethazine in manchester what is the generic name for effexor xr xenical pharmacy cheap acticin 11 pharmacy levitra 20mg bayer teeth whitening tetracycline staining canada and unisom tadalafil brand names canadian pharmacy mobic amoxil online store pulmicort turbuhaler prescribing information antifludes capsulas dosis vantin for men in usa ordering ampicillin without cheap prices penegra order albenza medication by mail cheap detrol uk himcocid in croatia ciprofloxacin hcl 500 mg tablet used for how to by advair diskus online can you drink alcohol with doxycycline monohydrate viagra cialis kamagra net uroxatral side effects vs flomax zyloprim western australia medication online canada what does azithromycin 250 mg treat lady era 20mg tab where to buy norvasc malegra fxt woldwide shipping celexa and low energy augmentin 1g contre indication metoclopramide overnight pharmacy prescription buy cosmedix results rx otc non prescription methocarbamol citalopram with paypal payment buy ortho tri-cyclen in ireland solodyn vs generic minocycline femara spain where to buy dulcolax drugs online how to buy rumalaya gel in london buy-viagra-in-egypt viagra for women from canada nitrofurantoin alcohol interactions fast micardis deleviery procardia usa buying confido using paypal are there generic prilosec otc how to use celebrex 200mg brand advair diskus on line purchase how to take nexium tablets genuine celexa what is the effect of the weight-loss medication orlistat xenical elocon ointment+over the counter retail price hyzaar coreg 40 mg cr do i need a prescription for v-gel over the counter viagra alternative best pharmacy to order viagra super active natural antibiotics for ear infections lasuna no prescription compare prices buy biaxin online reviews is atacand available over the counter valtrex side effects long term original nizoral online buy dulcolax online overnight aleve generic 2013 drugs quibron-t for sale uk 1 pound fish man deported buy elocon cream us los lentiscos calan forcat menorca reviews levlen cost comparison zantac australia price where to buy capoten buy tenormin tablets mexico apcalis sx generic cheap costs no script nexium mg order zestoretic cheap price purchase abilify 5 mg drugs best price for olanzapine amantadine tablets from buy metoclopramide online in us lotrisone for yeast infection actoplus met cheap price asacol dosage purchase triamterene lowest price celebrex uses effects panax ginseng dose diaria haldol injection famciclovir metabolism purchase sildenafil uk danazol itp treatment can i drink alcohol with motilium pharmaceutical press uk buy rosuvastatin fast shipping order generic phenamax wellbutrin xl side effects reviews levitra tabs 20mg buy penicillin no prescription vpxl online overnight shipping capoten delivery london tadalafil softtabs 20mg is there a generic for benicar hct 40 25 brand cialis generic usa cialis soft on the internet discount estrace mg no prescription brafix sale online forum buy order aristocort comprar mestinon original en madrid pastillas abortivas cytotec uso aspirin dosage for angina soft chewable kamagra (generic viagra) buy norvasc pills online 1drugstore online adhd meds online no prescription minocin generic buy lisinopril in uk where can i order actoplus met serophene 100mg cheep worldwide pharmacy levitra super active information on coumadin medication how long for biaxin to take effect antivert generico online how to take micardis hct cheap deltasone delivery to us counter cheap flomax canada discount emsam a good web page to buy minocin with no script can i make dulcolax viagra super active online uk viagra plus us companies only seroxat wikipedija non prescription robaxin pharmacy buy calan tablets online due date calculator based on positive pregnancy test nolvadex uk sale proair albuterol inhaler dosage ovulation after serophene generic from zyrtec how to by eldepryl online comprar medicamento alli por internet buy erythromycin eye ointment generico do keflex quinine pregnancy mayo sertralina para que sirve y efectos secundarios albuterol inhaler new delhi how much viagra cost in india levitra prices walgreens where can i buy bactrim buy generic asacol online what does the drug pyridium do minoxidil 12.5 azelaic acid cream depo provera cost generic lasix no rx ranitidine online ordering cyproheptadine 4 mg for cats diclofenac sodium 75 mg generic where can i buy acai berry in london what doses does trazodone come in dapoxetine generico online tadacip mail order buy online claritin generic albenza from canada azathioprine side effects nhs aspirin generic brand tricor order buy hoodia mg what is the cheapest state to live in does valacyclovir work as well as valtrex evecare refills carafate dosage recommended yasmin lawsuit may 2012 cheapest finax in the uk levitra professional tablets uses can you get a buzz from celebrex where to buy alligator clip wires is propranolol better than valium famvir now co uk decadron order by phone how much is pulmicort tablets benazepril vs. lisinopril dose bactrim long term usage family search jamaica diltiazem 90mg tablet over the counter yagara lithium carbonate dose range promethazine 25 mg tablet side effects name of medicine for abortion nolvadex research purposes only best place to buy depakote in uk non prescription alli actos australia pharmacy buy femara in usa augmentin duo syrup dosage online supplies viagra pill rx health lexapro products generic lotrisone uk paypal micronase precio mexico relafen coupons femara for infertility side effects buy cheap without bentyl online feldene online meds most reliable place to buy calan online where to buy generic propecia canada cheap aciclovir one 200mg janssen cilag careers australia terramycin ophthalmic ointment generic what kind of drug is luvox himplasia tablets online comprar buspar online how to take vytorin can order viagra online canada 100mg can you buy promethazine codeine cough syrup online evista dosage mg buy brand advair diskus perth australia lipitor 20mg price philippines food that works like viagra sertraline reviews weight gain what are the side effects of permethrin cream discount pharmacy buy alli can you order buy revatio online recommended augmentin dosage for sinus infection buy eurax 200 what is the difference between zyban and wellbutrin how long to wait to drink alcohol after flagyl discount pet medications australia can you only get kamagra oral jelly on prescription cost comparison methylprednisolone mg generic vasodilan in usa sarafem for sale uk where to get propecia in singapore suhagra generico italiano buy motrin fast shipping nexium noprescrition needed usa online pharmacy doxycycline 100mg cap thalidomide enantiomers effect buy medications online legally buy minocin australia is lexapro available in the uk red pill or blue pill scene himcocid over the couter nizoral cream australia fexofenadine hydrochloride tablets side effects getting viagra super active in australia buy lamictal 15mg online viagra cialis suppliers buy bactrim 20 vasotec pas cher italie dipyridamole sold over counter valtrex shoppers drug mart cialis cheaper top 10 online alli sites pharmacy has best price alphagan acquisto provera sicuro online buy prednisolone 5mg for dogs benadryl in canada there generic effexor xr 150 mg what does calcium carbonate do in toothpaste medrol mexico companies only geriforte to buy in england amaryl m 1000 mg

Aptekarz Polski
Opieka farmaceutyczna
Manuał aptekarski
W aptece
Lex Apothecariorum
Farmacja na świecie
Rynek leków
Panorama samorządu
Historia farmacji
Muzealny kalejdoskop
Nowe rejestracje
Świat w pigułce
Chwila oddechu
Sport to zdrowie
Przegląd prasy
Warto wiedzieć
Rozmowy Redakcji
Listy do Redakcji
Forum wydarzeń
Z uniwersytetu
Numer 100/78 online
Menu witryny
Wydawnictwo NIA
Zamów Aptekarza

mapa strony: Start.


Wszechnica aptekarska.

   Przewidywania, iż receptura apteczna to przeżytek i wieszczenie nadchodzącego nieuchronnego jej upadku, są oczywistą nieprawdą, o czym pisaliśmy niejednokrotnie. Również tekst, który przedstawiamy czytelnikom w obecnym numerze stanowi potwierdzenie ważności roli i przesłania terapeutycznego technologii leku recepturowego. Prezentowany artykuł, to głos najmłodszego pokolenia farmaceutów, odrabiających sześciomiesięczne praktyki zawodowe i ma charakter swoistego spojrzenia na problemy leku recepturowego przez młode pokolenie.
   Ichtiol jako związek o uznanych właściwościach leczniczych stosowany jest od 1886 roku, kiedy to dermatolog Paul Gerson Unna zaproponował stosowanie między innymi ichtiolu i rezorcynolu w niektórych schorzeniach dermatologicznych. Naturalny ichtiol jest produktem destylacji łupków bituminicznych i sulfonowania destylatu. Największe dostępne ich złoża występują w Estonii, w Polsce można się na nie natknąć w niektórych rejonach Karpat. Obecnie w recepturze wykorzystuje się ichtiol syntetyczny, który powstaje poprzez sulfonowanie oleju lub jest mieszaniną tiokwasów. Synonimy ichtiolu to ichtammol, amonowy sulfobituminian, ichtyoleum, litol, bituminol czy isarol. Należy jednak zaznaczyć, iż niektórzy uważają, iż pod nazwą ichtiol należy rozumieć surowieć otrzymywany naturalnie, zaś nazwą sulfobituminian amonowy powinno się nazywać ichtiol syntetyczny ze względu na pewne różnice w zachowaniu się obu surowców podczas ich łączenia z podłożami. Ponadto ichtiol syntetyczny zawiera w swoim składzie pewne ilości wody. Jednocześnie można od razu wspomnieć, iż synonimem ichtiolu nie jest tumenol – ten produkt siarkowania ropy naftowej nie jest obecnie praktycznie wykorzystywany, ale miał on podobne po ichtiolu właściwości.

   Badania ostatnich kilkudziesięciu lat, połączone z obserwacjami grup ludności rzadziej zapadającej na choroby cywilizacyjne, dostarczyły nowych odkryć. Okazało się, że żywność obok cennych składników odżywczych zawiera szereg substancji, które również mogą działać profilaktycznie, a niekiedy leczniczo w różnych chorobach, nawet w tych najgroźniejszych jakimi są miażdżyca i nowotwory.

   Magnez (łac. magnesium) to dwuwartościowy pierwiastek chemiczny (2 stopień utlenienia), należący do grupy metali ziem alkalicznych. Liczba atomowa magnezu wynosi 12, a masa atomowa – 24,31 g/mol. Słowo magnez pochodzi od greckiego μαγνήτης λίθος (magnítis lithos), co oznacza kamień magnezowy. Magnesia to nazwa dzielnicy Tesalii, na której obszarze od starożytności produkowano niektóre z rud magnezu i manganu, znanych i wykorzystywanych od bardzo dawna przez alchemików.
Filtr     Kolejność     Pokaż # 
Tytuł pozycji
11.2014 - "Znane od czasów Szwejka, a nawet Galena - niech nam żyją mazidła."
11.2014 - "Odżywianie prozdrowotne. Cz. I. Wolne rodniki tlenowe a metabolizm komórkowy."
11.2014 - "Aby nie zapomnieć."
10.2014 - "Wybrane aspekty technologii leku recepturowego z siarczanem neomycyny."
10.2014 - "Antybiotykooporność - coraz bardziej aktualne zagrożenie."
09.2014 - "Ototoksyczność neomycyny a jej wartość kliniczna."
10.2014 - "Żywność ekspandowana."
09.2014 - "Napoje energetyzujące - fakty i mity."
08.2014 - "Dobro chorego najwyższym prawem."
08.2014 - "Efekt klasy."
07.2014 - "Standardy akredytacyjne."
07.2014 - "Część IV - Fenobarbital c.d."
06.2014 - "Cukier czy słodzik?"
06.2014 - "Repetytorium do specjalizacji - fenobarbital."
05.2014 - "Clostridium difficile - nowa superbakteria?"
05.2014 - "Dieta w zespole metabolicznym."
05.2014 - "Receptura apteczna, nie zawsze jednoznaczna..."
04.2014 - "Nutrigenetyka i nutrigenomika - rewolucja w żywieniu?"
04.2014 - "Nystatyna."
04.2014 - "Dieta w nadciśńieniu tętniczym."
03.2014 - "Leki i wyroby medyczne dla osób uprzywilejowanych."
03.2014 - "Ditranol jako lek przeciwłuszczycowy."
03.2014 - "Kuchnia molekularna."
02.2014 - "Witaminy w recepturze aptecznej - część V."
02.2014 - "Nowa Żywność."
01.2014 - "Witaminy w recepturze aptecznej - część IV."
01.2014 - "Antybiotyki i dodatki do żywności."
12.2013 - "Witaminy w recepturze aptecznej. Część III."
12.2013 - "Zagrożenia związane z zanieczyszczeniami żywności."
11.2013 - "Witaminy w recepturze aptecznej. Część druga."
11.2013 - "Wpływ zabiegów kulinarnych na zawartość składników odżywczych w codziennym posiłku."
10.2013 - "Witaminy w recepturze aptecznej. Część I."
10.2013 - "Toksykologiczne aspekty przechowywania żywności."
09.2013 - "Czyste ręce."
09.2013 - "Problemy z kwasem bornym."
08.2013 - "Problemy z efedryną."
07.2013 - "Ten sam lek różnie zapisany - część II."
06.2013 - "Ten sam lek różnie zapisany."
05.2013 - "Trudne przypadki w recepturze - podziel się z innymi!"
04.2013 - "Miary domowe."
03.2013 - "Przewlekła niewydolność żylna."
03.2013 - "Krople w recepturze aptecznej - nie takie straszne jak myślimy!"
03.2013 - "Nowa kategoria relacji pomiędzy lekarzem a farmaceutą szpitalnym."
02.2013 - "Kontrola dawkowania w leku recepturowym ad usum externum."
02.2013 - "Komunikaty bezpieczeństwa."
01.2013 - "O recepturze aptecznej słów kilka."
01.2013 - "Higroskopia i euteksja."
01.2013 - "Farmacja szpitalna - stare problemy i nowe wyzwania."
12.2012 - "Rany, krwotoki i ich zaopatrywanie - krótki przewodnik."
12.2012 - "Działania niepożądane typu E."
«« start « poprz. 1 2 3 nast. » koniec »»
Pozycje :: 1 - 50 z 113
  • Z uniwersytetu  ( 3 pozycji )
    Lubelska Konferencja fitochemiczna
    i doktorat honoris causa

        W dniach 26-29.05.2014 r. odbyła się międzynarodowa konferencja zorganizowana przez Uniwersytet Medyczny w Lublinie, Katedrę i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych UM w Lublinie, Lubelski Park Naukowo-Technologiczny i Polską Akademię Nauk.  Było to już 9 spotkanie z tego cyklu, które poświęcone jest aktualnym osiągnięciom w dziedzinie fitochemii i fitoterapii. Zdobyło ono ugruntowaną pozycję, nie tylko w kraju ale także i na świecie. Tegoroczna Konferencja miała szczególne znaczenie, w trakcie jej trwania Uniwersytet Medyczny w Lublinie na wniosek Rady Wydziału Farmaceutycznego nadał tytuł doktora honoris causa prof. dr. Guentherowi Bonn, wybitnemu naukowcowi z Austrii, który badawczo związany jest z lubelską farmakognozją. Warto w tym miejscu dodać, że jest to już 5. doktorat honoris causa wręczony uczonym, którzy współpracują z lubelskim uniwersytetem w ramach badań fitochemicznych. Poprzednio tytuły otrzymali profesorowie: Mirosława Furmanowa, Stanisław Kohlmünzer, Edward Soczewiński oraz Yoshinori Asakawa.
    Dziekan Wydziału farmaceutycznego Uz Oddziałem Analityki Medycznej UM
    w Lublinie w trakcie odczytywania życiorysu prof. G. Bonna
       Celem konferencji jest omówienie najnowszych trendów, obecnych wyników badań nad naturalnymi substancjami biologicznie aktywnymi oraz wymiana doświadczeń odnoszących się do wszystkich technik chromatograficznych i pokrewnych, jak również jest łącznikiem pomiędzy metodami analizy fitochemicznej, przygotowaniem próbek i izolacji aktywnych metabolitów, które są wytwarzane przez rośliny lecznicze.  

       Tegoroczna Konferencja obejmowała wiele kierunków badawczych. Jednym z nich była ocena poziomu rozwoju wysoce selektywnych i wrażliwych technologii analitycznych. W swoim wykładzie prof. dr h.c. G. Bonn (Austria) określił materiały roślinne jako bardzo złożone macierze, których analiza wymaga odpowiednio przygotowanej próbki do oznaczania ilościowego. W ciągu ostatnich lat izolacja i separacja aktywnych składników z próbek naturalnych stają się coraz bardziej ważne. Nowe osiągnięcia w chromatografii umożliwiają odkrywanie niedostępnych dotychczas obszarów. Coraz bardziej w analityce związków pochodzenia naturalnego widać tendencje do miniaturyzacji i przygotowywania próbek w mikroskali, a także w skali nano.
    JM Rektor UM w Lublinie prof dr hab. Andrzej Drop składa gratulacje
    prof. dr h.c. Guentherowi Bonn

       Badanie struktur związków naturalnych jest bardzo istotne z punktu widzenia naukowego, pozwala na identyfikację nowych substancji, których aktywność dotychczas nie została określona. Dla fitoterapii znaczenie ma także metabolomika, która zaczyna być także eksplorowana w tej dziedzinie nauki. Prof. Gerorgiev (Bułgaria)  przedstawił wykład dotyczący metabolomiki i biotechnologicznych aspektów fenyloetanoidów (związki, w których połączenia glikozydowe alkoholu fenyloetylowego acylowane są w części cukrowej pochodnymi kwasu cynamonowego np, werbaskozyd) i glikozydów irydoidowych np. harpagozydu występującego w czarcim pazurze Harpagophytum procumbens. Dla poznania działania związków aktywnych nie tylko konieczna jest informacja o ich strukturze, ale także o ich losach w organizmie.
    Profesor Kazimierz Głowniak – główny organizator Konferencji
       Uczestnicy konferencji także wiele uwagi poświęcili właściwościom mikrobiologicznym substancji roślinnych, wiele abstraktów odnosiło się właśnie do tej tematyki. Dało się zauważyć także poszukiwanie zastosowań leczniczych nowych gatunków roślin wśród których wymienić można: Seseli devenyense, Heracleum dulce, Telekia speciosa, Mutellina purpurea i inne.

       Konferencja zgromadziła blisko 250 naukowców z ponad 35 krajów z całego świata. ■

    dr n. farm. Tomasz Baj  
    fot. mgr farm. Jarosław Widelski
    i mgr farm. Krzysztof K. Wojtanowski

  • Forum wydarzeń  ( 8 pozycji )

    Opieka farmaceutyczna
    - rola farmaceuty
    we współczesnej służbie zdrowia.

       To temat przewodni, jaki towarzyszył uczestnikom VII Ogólnopolskiego Kongresu Młodej Farmacji. Wydarzenie skupiło blisko dwustu studentów, sponsorów oraz zaproszonych gości. W tym roku spotkanie to odbyło się w Krakowie, w dniach 26 - 29 września i wpisało się w obchody jubileuszu 650-lecia założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza.

       Organizatorem Kongresu był Zespół Sekcji Studenckich Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego „Młoda Farmacja”. Zrzesza on ponad 500 studentów i absolwentów kierunku farmacja z dziesięciu ośrodków akademickich w Polsce: Białegostoku, Bydgoszczy, Gdańska, Krakowa, Lublina, Łodzi, Poznania, Sosnowca, Warszawy i Wrocławia. Od 2000 roku Młoda Farmacja pomaga studentom rozwijać umiejętności, poszerzać krąg zainteresowań, zdobywać doświadczenie i nawiązywać nowe kontakty. Jednym z naszych priorytetów jest integracja studenckiego środowiska zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym. Pragniemy podnosić rangę zawodu farmaceuty, kształtować wśród studentów samodzielność, a przede wszystkim pomagać w przygotowaniu do pełnienia określonej roli społecznej. Nasza działalność opiera się na różnorodnych akcjach charytatywnych, społecznych, promujących zdrowie. Organizujemy również wydarzenia naukowe i spotkania z farmaceutami pracującymi w różnych obszarach farmacji. Członkowie Młodej Farmacji to aktywni i świadomi swojej wartości studenci. Rozwój własny, innowacyjność i dążenie do profesjonalizmu to hasła, które nam przyświecają.
       Kongres Młodej Farmacji ma szczególną rangę pośród przedsięwzięć organizowanych przez daną sekcję. W profesjonalny sposób umożliwia wymianę poglądów, wiedzy i doświadczeń. W trakcie Kongresu odbyły się panele wykładowe, a także warsztaty i Konkurs Studenckich Prac Naukowych. Przez te działania staramy się promować rozwój naukowy, a także pomagamy studentom w aktywnym wchodzeniu na farmaceutyczny rynek pracy.

       Wydarzenie zainaugurowane zostało w siedzibie Wydziału Farmaceutycznego UJ CM, przemową prof. dr hab. Jana Krzeka, dziekana Wydziału Farmaceutycznego i honorowego patrona Kongresu. Następnie, w związku z przypadającym w tym roku jubileuszem najstarszej polskiej uczelni, prof. dr hab. Zbigniew Bela - dyrektor Muzeum Farmacji UJ CM wygłosił wykład pt. "Historia krakowskiej farmacji”.

       Tematem przewodnim Kongresu była opieka farmaceutyczna. Opracowana ponad 30 lat temu koncepcja powstała w Stanach Zjednoczonych. Popularna w krajach Europy Zachodniej, rozwija się również w Polsce. To właśnie w Krakowie została ukształtowana po raz pierwszy i w dalszym ciągu jest udoskonalana. W ramach prowadzonych wykładów, Kierownik Zakładu Farmacji Społecznej Wydziału Farmaceutycznego UJ CM, Przewodnicząca Sekcji Opieki Farmaceutycznej PTFarm dr hab. Agnieszka Skowron przedstawiła badania i analizę obecnej sytuacji w aptekach oraz nakreśliła wizję roli opieki farmaceutycznej w polskiej służbie zdrowia, a Prezes Okręgowej Izby Aptekarskiej w Krakowie – mgr farm. Barbara Jękot prezentując sposób funkcjonowania Izby i aptek w województwie małopolskim przybliżyła rzeczywiste problemy i wyzwania stojące na drodze do pełnego wprowadzenia opieki farmaceutycznej w Polsce.

       Program Kongresu objął również Konkurs Studenckich Prac Naukowych. Do konkursu zostało zgłoszonych 11 prac z zakresu botaniki farmaceutycznej, farmakognozji, chemii leków, farmakologii, toksykologii i opieki farmaceutycznej. Jury Konkursowe wybrało 8 prac, które zostały zaprezentowane przez uczestników podczas niedzielnej części Kongresu. Po serii wyczerpujących pytań i długich obradach Jury wyłowiono trójkę laureatów oraz przyznano 2 wyróżnienia. I miejsce w Konkursie Prac Naukowych zajął Dawid Gawliński, student VI roku farmacji na Wydziale Farmaceutycznym UJ CM, członek Młodej Farmacji Kraków. Tematem prezentowanej pracy była „Rola układu endokanabinoidowego w patogenezie depresji i mechanizmie działania atypowego leku przeciwdepresyjnego – tianeptyny”. Miejsce II zajęła Małgorzata Czubaszek – członek Młodej Farmacji Gdańsk, miejsce III Agnieszka Pękal – reprezentantka Młodej Farmacji Poznań. Wyróżnienia otrzymali Kacper Budek oraz Wojciech Paździora.

       Ważną częścią VII Kongresu Młodej Farmacji był również panel warsztatowy. Uczestnicy mogli wybrać jeden z pośród sześciu dostępnych warsztatów. Tematyka zajęć związana była z opieką farmaceutyczną, zarządzaniem czasem oraz aspektami prawnymi biznesu farmaceutycznego. Warsztaty były prowadzone przez pracowników naukowych Wydziału Farmaceutycznego UJ CM oraz specjalistów z firm, które wspierały wydarzenie.

       Zwieńczeniem Kongresu była uroczysta gala zorganizowana w Zamku w Przegorzałach. W trakcie jej trwania przyznano tytuł „Miasto na fali” dla najbardziej aktywnego oddziału lokalnego Młodej Farmacji. W tym roku ten tytuł otrzymała Młoda Farmacja Białystok.

       VII Ogólnopolski Kongres Młodej Farmacji zapisał się w kartach historii Młodej Farmacji jako udane i bardzo dobrze przygotowane wydarzenie. Dzięki wykładom i warsztatom prowadzonym przez specjalistów z zakresu opieki farmaceutycznej udało się nam odpowiedzieć na szereg pytań zadawanych przez studentów, ale przede wszystkim przybliżyć im rolę farmaceuty we współczesnej służbie zdrowia.

       Z niecierpliwością czekamy na kolejny, VIII Ogólnopolski Kongres Młodej Farmacji, który odbędzie się w Poznaniu. Jaki będzie jego temat przewodni? Tego dowiemy się już niebawem.

    Jakub Dereń
    Ernest Szubert
  • Archiwalia  ( 3 pozycji )
  • Świat w pigułce  ( 12 pozycji )
       Japoński rynek farmaceutyczny jest drugim co do wielkości na świecie. Udział generyków w ogólnej sprzedaży waha się w tamtejszych aptekach na poziomie jedynie kilkunastu procent. Kraj Kwitnącej Wiśni słynie z respektowania zasad, dbałości o jakość oraz z lojalności – z zachowań tak odmiennych od obowiązujących w krajach szeroko pojmowanego „zachodu” (dla Japończyków styl ‘Western style’ tyczy się również kultury amerykańskiej). Wobec powyższego, Japończycy pozostają wierni oryginalnym lekom.

       Mała prywatna apteka na prowincji. W tle widoczna dokumentacja związana z prowadzoną tu opieką farmaceutyczną.
       Medycyna konwencjonalna wydaje się wieść prym w Japonii, niemniej coraz częściej spotyka się pacjentów sięgających po receptury opisane w japońskiej medycyny ludowej, tak bliskiej tradycyjnej medycynie chińskiej. W VII-IX w. n.e. Chińczycy przekazali Japończykom podstawy TCM. Od tego czasu zaobserwowano szybki rozwój opartej na akupunkturze i leku roślinnym medycyny naturalnej. Wykorzystuje ona ciekawe farmakognostycznie mieszanki ziołowe zawierające gatunki roślin rosnących w kraju wschodzącego słońca. Szacuje się, że niemal połowa flory porastającej wyspy japońskie to rośliny endemiczne dla tego terenu.

       W sklepach zielarskich można kupić wysuszone i rozdrobnione pojedyncze substancje roślinne bądź standaryzowane mieszanki ziołowe.
       Coraz częściej organizowane są w Japonii konferencje mające na celu rozszerzanie wiedzy z zakresu medycyny naturalnej (Kampo), a sami pacjenci sięgają po pomoc zielarzy i znachorów, rezygnując z konwencjonalnej farmakoterapii. Niezwykle ciekawie wyglądają sklepy zielarskie zlokalizowane w większych japońskich miastach, w których można nabyć korzenie żeń-szenia, eleuterokoka, traganka mongolskiego, kłącza imbiru czy ostryżu, wysuszone koniki morskie, trudne do zidentyfikowania węże, czy też dziwnego pochodzenia nalewki. Japońska medycyna naturalna oparta jest na aplikacji pacjentom mieszanek ziołowych o ściśle określonym składzie i standaryzowanej zawartości ciał czynnych. Podczas mojego pobytu na stypendium naukowym na uniwersytecie Tokushima Bunri University zastosowałam Kampo jedynie raz, walcząc z uporczywym katarem. Mimo dużego uprzedzenia i wątpliwości przed wypiciem poleconego naparu o nieznanym mi składzie, wielkie było moje zaskoczenie, gdy okazało się, że w ciągu dwóch godzin objawy obłożenia zatok oraz uporczywego kataru zniknęły i nie powróciły już więcej.

       Pasaż handlowy w Hiroszimie. Po prawej stronie widoczna apteka.
       W Japonii rozwinięto opiekę farmaceutyczną. Każdy pacjent przypisany jest do wybranej przez niego apteki, w której znajdują się jego karty chorobowe i dane osobowe. Dzięki tej praktyce zmniejszono ryzyko występowania interakcji lekowych i obciążenie finansowe tamtejszego funduszu zdrowia (refundacja leków ustalona jest w Japonii na poziomie 70% w przypadku większości substancji leczniczych). Co więcej, rząd japoński inwestuje znaczne kwoty w program kontroli masy ciała obywateli. Przekroczenie dopuszczalnego obwodu talii przez pacjenta kwalifikuje go do spotkania z dietetykiem i psychologiem. Otyli pacjenci, których w Japonii jest wciąż niewielu, zobowiązani są do wykonywania ćwiczeń, stosowania odpowiedniej diety i jak najszybszej redukcji masy ciała. Rząd japoński unika tym samym kosztownej hospitalizacji, a liczba zgonów wywołanych powikłaniami sercowo-naczyniowymi jest redukowana do minimum.

        Czekając na poradę farmaceutyczna w nowoczesnej aptece w centrum Osaki.
       Półki w drogeriach i aptekach japońskich uginają się pod licznymi suplementami diety fortyfikowanymi witaminami. Większość napojów słodzonych posiada także ich dodatek. To właśnie Japończycy zapoczątkowali trend suplementacji diety związkami mineralnymi i witaminami. Być może związane jest to z niewielką podażą tych ostatnich z dietą. Zdecydowana większość potraw kuchni japońskiej opiera się na gotowanych, marynowanych lub blanszowanych warzywach, co uwidacznia się dużą zapadalnością na cukrzycę.

       Japończycy to ludzie żyjący najdłużej na świecie. Średnia wieku mężczyzn sięga 79 lat, a kobiet aż 86. Recepta na długowieczność to ponoć dyscyplina w ograniczaniu porcji żywnościowych, codzienne spożywanie alg morskich, sfermentowanej soi i tofu, jak również aktywności fizyczna. Widok jeżdżących na rowerze bez względu na pogodę starszych ludzi nikogo tam nie dziwi. Dlaczego nam, Polakom, wciąż tak daleko do tego stylu życia…?
    dr n. farm. Wirginia Kukuła-Koch
    Uniwersytet Medyczny w Lublinie
    Fot. nadesłane przez Autorkę
  • Muzealny kalejdoskop  ( 23 pozycji )

        W Muzeum Farmacji im. prof. J. Muszyńskiego w Łodzi odbył się 27 marca 2014 roku wernisaż wystawy ,,Karty świąteczne Hanny Nast’’. Była to już druga wystawa w naszym muzeum przedstawiająca twórczość artystki. Na pierwszej, grudniowej wystawie, prezentowane były karty świąteczne związane ze Świętami Bożego Narodzenia. Na obecnej - karty związane z Wielkanocą i wiosną. Wśród osób przybyłych na wernisaż byli zarówno ci, którzy poznali już twórczość artystki i są pod wielkim wrażeniem jej talentu, jak również ci - którzy pragnęli zapoznać z Jej pracami. Ku zaskoczeniu i radości organizatorów na wernisażu pojawili się również kolekcjonerzy kart świątecznych Hanny Nast. Zademonstrowane przez nich zbiory zawierają karty świąteczne stworzone przez Hannę Nast przed kilkudziesięcioma laty. Na wystawie zaprezentowano 160 przepięknych kart świątecznych oraz 48 autorskich karnetów kwiatowych ilustrujących pięćdziesięcioletnią twórczość Artystki. W świąteczny nastrój wernisażu wprowadził, zacytowany w czasie uroczystości otwarcia, wiersz Jana Lechonia pt. "Wielkanoc".

       Droga, wierzba sadzona wśród zielonej łąki,
       Na której pierwsze jaskry żółcieją i mlecze.
       Pośród wierzb po kamieniach wąska struga ciecze,
       A pod niebem wysoko śpiewają skowronki.

       Wśród tej łąki wilgotnej od porannej rosy,
       Droga, którą co święto szli ludzie ze śpiewką,
       Idzie sobie Pan Jezus, wpółnagi i bosy
       Z wielkanocną w przebitej dłoni chorągiewką.

       Naprzeciw idzie chłopka. Ma kosy złociste,
       Łowicką spódniczkę i piękną zapaskę.
       Poznała Zbawiciela z świętego obrazka,
       Upadła na kolana i krzyknęła: "Chryste!".

       Bije głową o ziemię z serdeczną rozpaczą,
       A Chrystus się pochylił nad klęczącym ciałem
       I rzeknie: "Powiedz ludziom, niech więcej nie płaczą,
       Dwa dni leżałem w grobie. I dziś zmartwychwstałem."
       Wielkanoc jest najważniejszym i najradośniej obchodzonym świętem przez chrześcijan, upamiętniającym Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Czas jej obchodów ustalono w 325 roku. Przypada on w pierwszą niedzielę po wiosennej pełni księżyca, najwcześniej 22 marca, a najpóźniej 25 kwietnia. Poza wymową religijną, Wielkanoc jest też świętem budzącej się do życia przyrody i zapowiedzią nadejścia wiosny. Wiosenny nastrój kart Hanny Nast można opisać też pięknym fragmentem wiersza nieznanego autora.

       "… Są takie święta raz do roku,
       co budzą życie, budzą czas.
       Wszystko rozkwita w słońca blasku
       i wielka miłość rośnie w nas.
       Miłość do ludzi, do przyrody,
       w zielone każdy z wiosną gra. … Spójrzcie tam – pierwszy liść!’’

       Kiedyś, a może lepiej zabrzmi – dawniej, najpopularniejszym sposobem przekazywania świątecznych życzeń – tym, którym nie możemy złożyć ich osobiście, było wysłanie kart. Najstarsze karty wielkanocne pochodzą z początków XX wieku i zawierały zawsze wizerunek Zmartwychwstałego Chrystusa i napis ,,Alleluja’’. Pojawiał się też biblijny symbol Wielkanocy - baranek z czerwoną chorągiewką i złotym krzyżem.

       W późniejszych okresach wprowadzano stopniowo również świeckie symbole świąt – żółciutkie kurczaczki i kłapouchego wesołego zająca, barwne pisanki i palmy wielkanocne. Pojawiły się też świece, które symbolizowały zespolenie rodziny i radość ze Zmartwychwstania.

       Hanna Nast studiowała na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w Pracowni Grafiki profesora Juliana Pałki. Studia ukończyła w 1964 roku. W czasie swojej pięćdziesięcioletniej pracy artystycznej stworzyła setki unikalnych kart świątecznych. Te prawdziwe dzieła sztuki wzbudzały i nadal wzbudzają zainteresowanie prywatnych kolekcjonerów na całym świecie. Niewątpliwie jednak szczególnie prestiżowa kolekcja prac Hanny Nast znajduje się w Muzeum Watykańskim. Kiedy w 1983 roku łódzki biskup Rozwadowski wyjeżdżał na spotkanie z Ojcem Świętym, zabrał ze sobą prezent środowiska łódzkich plastyków – album karnetów kwiatowych i zestaw kart z Madonnami – autorstwa Hanny Nast. W lutym 1984 roku pani Nast otrzymała list napisany przez Stanisława Dziwisza sekretarza osobistego papieża, w którym przekazuje on osobiste podziękowanie i wyrazy uznania Jana Pawła II dla Jej kunsztu artystycznego. Do listu dołączono książkę z dedykacją napisaną własnoręcznie przez Ojca Świętego. Karty Hanny Nast wykonywane są w niezwykle plastycznej technice kolaż. Kompozycje powstają przy wykorzystaniu tworzyw, o barwnej kolorystyce i odmiennej fakturze, a elementy tej "precyzyjnej i zaplanowanej naklejanki" łączy niekiedy kolorowa kreska. Szczególnym dowodem wrażliwości i perfekcji artystycznej Hanny Nast są karty "malujące" ścisłe powiązanie elementów religijnych z tradycją ludową.

       Obrazy kreowane na kartach świątecznych cechuje wyjątkowa wymowa plastyczna, ich harmonia, ale też dynamizm. Sprawia to, że na tych kartach "coś" się dzieje, skłaniając osobę oglądającą te miniaturowe dzieła do refleksji związanej z przeżywanymi świętami.

       Karty świąteczne Hanny Nast prezentowane na wystawie wyróżnia perfekcyjnie dopracowany detal i niesamowita wręcz "aptekarska" dokładność. Nic w tym zaskakującego, ponieważ Hanna Nast wyrastała w atmosferze aptekarskiej tradycji – tradycji farmaceutycznego rodu Armatysów ze Stanisławowa, miejsca urodzin Pani Hanny i stron rodzinnych ojca Kazimierza Jana Armatysa oraz rodu farmaceutycznego Głuchowskich z Łodzi, z którego pochodzi mama Wiesława Głuchowska (jako jedyna w rodzinie Głuchowskich nie była farmaceutką, studiowała na krakowskiej ASP i pewnie przekazała artystyczny talent córce).

    Karnety kwiatowe Hanny Nast
       W 2014 roku pani Hanna Nast obchodzi Jubileusz pięćdziesięciolecia pracy artystycznej - z tej okazji otrzymała od pracowników Muzeum Farmacji bukiet dziewięciu purpurowych róż z życzeniami zdrowia oraz dalszych sukcesów w pracy twórczej.

       Wystawa "Karty świąteczne Hanny Nast" będzie czynna do 9 maja 2014 roku i można ja oglądać od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00 – 15:00. Serdecznie zapraszamy.

    Anna Drzewoska
    tekst i zdjęcia kart świątecznych
  • W aptece.  ( 87 pozycji )

    (Ewa Sitko) Pani Magdo, niedawno byłam na konferencji prezentującej stan wiedzy na temat efektywnej pracy dydaktycznej i wychowawczej z dyslektykami. [1] Najważniejszym prelegentem tego spotkania była profesor Marta Bogdanowicz [2] - międzynarodowy autorytet w dziedzinie dysleksji rozwojowej. W programie konferencji uwzględniono także dyskusje plenarne.

       I właśnie w trakcie takiej dyskusji pojawił się wątek wieku emerytalnego. Uczestnicy, odnosząc się do zadań nauczycieli pracujących z tą specyficzną grupą uczniów, stwierdzili, że nie wiedzą, skąd wziąć na taką pracę czas i… rozwinął się wątek poboczny. Oburzenie wywołane wydłużeniem wieku emerytalnego oraz pewność, że po trzydziestu latach pracy każdy obligatoryjnie powinien iść na emeryturę, prezentowane były przez zdecydowaną większość uczestników. Emocje narastały i wtedy do mikrofonu podeszła Pani Profesor. Jej słowa zabrzmiały bardzo mocno. Powiedziała: Ale ja chcę pracować, mimo że ukończyłam 70 lat. Na sali zapadła cisza i już merytoryczna dyskusja potoczyła się dalej. Ten obraz został w mojej pamięci i chciałabym dzisiaj wokół niego zbudować naszą rozmowę.

    (Magdalena Bucior) Jeśli przywołujemy obrazy, to ja chcę przypomnieć moment, w którym papież Benedykt XVI w lutym 2013 roku dobrowolnie zrzekł się urzędu. Miał wtedy 86 lat. Myślę, że wszyscy pamiętamy zadziwienie, jakie wywołał swoją decyzją. Pojawia się więc pytanie, jakie zasoby osobiste pozwalają długo być czynnym zawodowo i co ma wpływ na rezygnację z tej aktywności?

    (E) Ostatnią naszą rozmowę zakończyłyśmy, określając podeszły wiek sformułowaniem „pociągająca obietnica” [3]. Szukajmy więc odpowiedzi na pytanie co „pociągającego” jest w okresie późnej dorosłości?

    (M) Myślę, że warto umiejscowić tę odpowiedź w konkretnym kontekście aktywności zawodowej farmaceutów, a jeszcze bardziej szczegółowo - czynności zawodowej kierowników aptek. Od 1 stycznia 2013 roku zniesiono bowiem wymóg dotyczący wieku kierownika apteki. W komunikacie Prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej czytamy „Kierownicy, którzy ukończyli 65. rok życia, nie muszą ubiegać się o przedłużenie okresu pełnienia swojej funkcji, a ci, którzy ukończyli 70. rok życia, nie muszą przerywać pracy jako kierownicy” [4].

    (E) Z jednej strony mamy więc wąski wycinek rzeczywistości – apteka, z drugiej szerokie spojrzenie na pozycję ludzi starszych, którzy chcą być aktywni zawodowo.

    (M) Zachęcając Panią do skupienia się na aptece, nie chcę ograniczyć refleksji. Chcę wskazać, w jakim stopniu ten zapis wpisuje się w wyniki najnowszych badań nad walorami starszych pracowników w zespole. Mogę przypuszczać (nie przeprowadzałam dokładnej analizy porównawczej, stąd margines niepewności), że aptekarze stanowią jeden z nielicznych wyjątków spośród grup zawodowych, które prawnie uregulowały kwestie nieograniczonej aktywności zawodowej kierowników.

    (E) Jeszcze nie tak dawno powszechnie dyskryminowano ludzi starszych, którzy chcieli, mimo przekroczonego ustawowego wieku emerytalnego, kontynuować pracę lub będąc blisko tej granicy zawodową aktywność podjąć. Przedstawiano długą listę braków, które drogę zawodową czyniły niedostępną. Między innymi wskazywano, że starszy pracownik jest „oporny” na nowe technologie, przerażony programami komputerowymi i aplikacjami. Zwracano także uwagę, że mogą pojawiać się trudności w relacji starszy pracownik – młodszy kierownik. Respondenci, których pytano o ich otwartość na zatrudnianie starszych pracowników, jako istotne przeszkody wskazywali również brak mobilności i zwolnienia lekarskie.

    (M) Jeżeli już wymieniamy przeszkody, to trzeba również powiedzieć o przypisywanej starszym niskiej kreatywności, małej odporności psychicznej na stres oraz argumencie koronnym pracodawców – starszy pracownik generuje wyższe koszty zatrudnienia.
    (E) Jeżeli taka byłaby prawda, to zgoda na kierownika w aptece mającego 70 czy więcej lat wydawałaby się absolutnie irracjonalna.

    (M) No właśnie, jeżeli by tak było. Ale tak nie jest. Badania, tak w obszarze ekonomii, jak i demografii oraz psychologii, traktują te przekonania jako mity i stereotypy. Stwierdzono na przykład, że poczucie misji zawodowej jest o wiele bliższe starszym niż młodszym pracownikom. W przypadku aptekarzy ten zasób wydaje się szczególnie istotny.

    (E) Myślę, że kolejnym atutem starszych pracowników i kierowników jest doświadczenie i wynikająca z niego mądrość. Umiejętność rozwiązywania konfliktów i innych problemów bez ich eskalowania, umiejętność proszenia o pomoc w sytuacjach przekraczających możliwości własne jest dowodem na tezę, że za starszym pracownikiem stoją konkretne umiejętności.
    (M) Ja myślę jeszcze o jednej cesze, o ostrożności. Rozumiem ją jako zdolność do zachowania dystansu w sytuacjach mocno poruszających emocje. Uogólniając - można powiedzieć, że są trzy sposoby radzenia sobie z emocjami: wypieranie lub tłumienie, porwanie emocjonalne i samoświadomość. O ile zdecydowanie częściej młodzi ludzie wybierają dwie pierwsze drogi, to starsi skłaniają się ku trzeciej. Samoświadomość jest bowiem wynikiem doświadczenia i wieloletniego przyglądania się sobie.
    (E) Kolejnym mitem, który powszechnie jest powtarzany (tak często, że funkcjonuje jako stereotyp), jest przekonanie: starsi pracownicy są mało kreatywni. Jeżeli przywołamy model myślowy kreatywności jako wyniku połączeń między różnymi myślami, którego efektem jest „forma obserwowalnego zachowania” [5], to jest oczywistym, że im więcej tych myśli masz, tym więcej połączeń możesz wygenerować. Starszy z racji doświadczenia statystycznie może „mieć więcej ”
    (M) Motywuje mnie Pani do nazywania kolejnych zasobów wieku późnej dorosłości. Na pewno zaletą jest wysoki poziom identyfikacji z pracą i nie jest on związany tylko z lękiem przed jej utratą, ale wyraźnej, mocnej świadomości własnej wartości jako pracownika. Ważne kompetencje zbierane przez lata dają poczucie pewności tak pracownikowi, jak i pracodawcy. Myślę o starszym kierowniku apteki, który mocno osadzony w przekonaniu kim jest i co z sobą niesie, nie musi nerwowo oglądać się za czymś nowym. Nie będzie też odczuwał potrzeby zmiany miejsca pracy (nie odejdzie nagle), bo wie, jak prawdziwe jest przekonanie „że wszędzie dobrze, gdzie nas nie ma”. I jeszcze jeden atut – wiedza i nabudowane na niej kwalifikacje służą młodym. Mentor w aptece (rozmawiałyśmy już kiedyś szerzej na ten temat) pozwala ograniczyć młodym ilość błędów i dzięki temu usprawnić proces uczenia się. Wypracowane ścieżki postępowania minimalizują koszty wynikające z niepewności reakcji, która często jest doświadczeniem młodych adeptów zawodu.
    (E) Przychodzą mi na myśl jeszcze inne powody dla których warto kontynuować współpracę ze starszym pracownikiem. Są to elastyczność i solidność. Tę pierwszą widzę w większej niż u młodych pracowników zgodzie na różne godziny pracy (przyjmowanie nadgodzin, zastępstw), a drugą - w bardzo poważnym traktowaniu obowiązków i solidnym ich wykonywaniu.
    (M) Muszę tu stanąć w obronie młodych pracowników. Oni też przecież są obowiązkowi i sumienni.
    (E) Ależ oczywiście Pani Magdo, ale to, o czym mówię nie jest analizą indywidualnych przypadków (młodych i starszych pracowników), ale uogólnieniem wyprowadzonym z badań [6]. Mówi się, że wraz z wiekiem wzrasta szeroko rozumiana lojalność wobec pracodawcy. Wyraża się ona właśnie sumiennością, elastycznością, rozwagą, rozsądkiem i ogólnym wrażeniem, iż „tej osobie można zaufać”.
    (M) Atuty pracowników w wieku późnej dorosłości wydają się być niezaprzeczalne. Chciałabym wprowadzić jeszcze dwie refleksje. Pierwsza odnosi się do waloru, jakim może być starszy wiek pracownika dla konkretnego pacjenta konkretnej apteki. Zjawisko preferowania dojrzałego wieku jako swoistej gwarancji lojalności, sumienności i przede wszystkim doświadczenia obserwuję zresztą w wielu innych miejscach (wspominałyśmy o tym we wstępie do poprzedniego artykułu). Na przykład starszy nauczyciel w niektórych rodzicach i uczniach budzi obawy - sztywności myślenia, nadmiernego przywiązania do własnych metod pracy, a u innych wprost przeciwnie - staje się gwarancją sprawności w rozwiązywaniu złożonych problemów, dystansu do trudności wynikającego z życiowej wiedzy, ciepła, którego źródłem jest mądrość życiowa.

       Wskazaliśmy wiele zalet, które można zauważyć u aktywnych zawodowo seniorów. Należy jednak z całą mocą podkreślić, że na takie ich zaznaczenie się w podeszłym wieku pracujemy przez całe życie. To cechy, które nie będą dane nam wszystkim. Nie tyle dodatkową zaletą, co wręcz niezbędną cechą seniora, który planuje dalszą aktywność zawodową, powinna być samoświadomość. Samoświadomość w obszarze mocnych stron, które w dalszym ciągu mogą być wykorzystywane, i w obszarze ograniczeń - które można przekraczać.

       W dzisiejszym artykule akcentujemy te elementy funkcjonowania w starszym wieku, które mogą stać się atutem. Rozumiem, że jesteśmy też świadomi ograniczeń, które w starszy wiek nieuchronnie się wpisują. Ale świadomi nie po to, aby z tych ograniczeń utworzyć rys wiodący, ale po to, aby je przekraczać, a umiejętną profilaktyką - łagodzić.

    (E) Przywołane na początku przykłady dopełniają tę ostatnią refleksję. O przydatności i czynności zawodowej nie decyduje wyłącznie wiek. Nie powinien on być surową cezurą na drodze aktywności zawodowej. Jeżeli jednak nie on, to co? Zarówno przykład prof. Marty Bogdanowicz, jaki i Papieża Benedykta XVI wskazują, że jednym z najistotniejszych elementów jest właśnie osobisty akt woli, deklaracja oparta o analizę własnych możliwości i ograniczeń.

    Ewa Sitko
    Magdalena Bucior

    [1] Specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. Spowodowane są zaburzeniami niektórych funkcji poznawczych, motorycznych i ich integracji, uwarunkowanymi nieprawidłowym funkcjonowaniem układu nerwowego.
    [2] Psycholog kliniczny dziecięcy, profesor w Instytucie Psychologii Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego.
    [3] Anna Izabela Brzezińska „Psychologiczne portery człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa” Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005
    [4] Komunikat Prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej w sprawie zmiany warunków wymaganych od osób pełniących funkcję kierownika apteki.
    [5] M. Stein [w:] Nęcka E., Psychologia twórczości, s. 17, Gdańsk 2005
    [6] Za: Nathaniel Reade, AARP The Magazine, sierpień/wrzesień 2013

  • Historia farmacji.  ( 93 pozycji )
       Coroczny Dzień Aptekarza jest okazją do podsumowań, refleksji, spojrzenia w historię naszego zawodu, a także – podejmowania planów i zobowiązań. Pomimo, że za czasów istnienia „pierwszej” Naczelnej Izby Aptekarskiej (1945-1951), dnia takiego nie obchodzono, na łamach „Farmacji Polskiej” nie brakowało chwil refleksji, i to refleksji dotyczących nie przeszłości – a przyszłości zawodu. Konkretnie zaś tego – jak powinna wyglądać apteka i czym zajmować się powinna. Czy refleksje te spotkały się z rzeczywistością po upływie siedemdziesięciu lat? A może wręcz odwrotnie – mogą być dla nas dalszą inspiracją w przemyśleniach na temat współczesnej funkcji apteki i tego, w jakim kierunku powinna ona podążać? Zapraszam do lektury kolejnych „Migawek…”!

       Permanentny brak leków w latach powojennych uzmysłowił polskiemu środowisku farmaceutycznemu, że ścisła współpraca, która zawiązała się pomiędzy aptekarstwem, a przemysłem farmaceutycznym w istocie jest uzależnieniem apteki od przemysłu, dodajmy – uzależnieniem dla aptekarstwa bardzo niebezpiecznym. Zdano sobie wówczas sprawę, że bez walki aptekarze oddali wytwarzanie leków – czynność, która stanowiła przez stulecia kwintesencję aptekarstwa! Receptury i laboratoria galenowe polskich aptek świeciły pustkami, a nikt przy tym nie myślał, że to właśnie w tych pomieszczeniach tkwi rozwiązanie problemu dramatycznych wręcz niedoborów leków. Wszyscy czekali na dostawy leków z fabryk, a przemysł farmaceutyczny miał stanąć na nogi dopiero za kilka lat. Dopiero w tej krytycznej sytuacji przypomniano sobie o tym, że to apteka powinna być miejscem, gdzie powstaje lek!

    Ilustracja 1. Receptura apteki „Pod Białym Orłem” w Nowym Sączu, lata trzydzieste XX wieku. Ze zbiorów Adama Gutowskiego.
       Najzagorzalszym orędownikiem tezy o samowystarczalności apteki był wybitny polski farmakognosta – profesor Wacław Strażewicz, prodziekan Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Poznańskiego. W artykule „W trosce o naukę farmaceutyczną”, opublikowanym na łamach „Farmacji Polskiej” ze stycznia 1946, profesor Strażewicz ubolewał: apteka coraz bardziej zatraca charakter wytwórczy i przetwórczy i staje się agenturą przemysłu chemiczno-farmaceutycznego, rola zaś farmaceuty pracującego w aptece, sprowadza się do zwykłej ekspedycji. (…) Przeobrażenia te (…) podrywają prestiż apteki i zawodu farmaceutycznego w oczach społeczeństwa. Z kolei w opublikowanym dwa miesiące później artykule „Odrodzenie przetwórczości laboratoriów aptecznych nakazem chwili obecnej” profesor Strażewicz pisał ostro: praca w aptece stała się jałową i bezmyślną, pozbawiając farmaceutów w niej pracujących wielu walorów intelektualnych. Za ten stan rzeczy Strażewicz oskarżał aptekarzy: wiemy wszyscy dobrze, że zepchnięcie aptek do roli sklepików było spowodowane przemysłową produkcją środków leczniczych. Ale przeobrażenie to nie godziło zbytnio w materialną pozycję aptek. To też większość farmaceutów, uznając, że współczesne lecznictwo nie zdoła się obejść bez artykułów przemysłowych, popadła w stan pełnej dezorientacji i straciła zdolność i chęć do walki z tym groźnym objawem. Profesor nie żałował aptekarzom wielu gorzkich słów: niemal całe przetwórstwo apteczne oddaliśmy w ręce przetwórczego przemysłu farmaceutycznego, a rolę apteki sprowadziliśmy do rozdzielczego punktu leków gotowych. (…) taki stan rzeczy podkopywał sens bytu zawodu farmaceutycznego i z tego zdawaliśmy sobie sprawę wszyscy świadomie.

       Nie tylko wybitni naukowcy zwracali uwagę na problem podupadającej receptury. Czynili to także szeregowi aptekarze i działacze samorządowi zarazem. Magister Stanisław Konieczny, właściciel apteki we Wrześni, w obszernym liście opublikowanym na łamach styczniowej „Farmacji Polskiej” z 1946 roku, zatytułowanym „Wzmóżmy produkcję laboratoriów aptecznych”, w jasny i przejrzysty sposób wyjaśniał, dlaczego apteczna receptura powinna być redutą, której zawód aptekarski powinien bezwzględnie bronić. Jednocześnie magister Konieczny nie wypowiadał wojny przemysłowi farmaceutycznemu: receptura, niegdyś stanowiąca dwie trzecie obrotu stale się zmniejsza – co pociąga za sobą zmniejszoną dochodowość aptek – natomiast podnosi się ogólny obrót (…) przez sprzedaż środków leczniczych w gotowych, często bardzo gustownych opakowaniach. Autor zastrzegał jednocześnie, że wobec rozwoju przemysłu farmaceutycznego i postępów nauki zjawisko to jest zupełnie zrozumiałe, dodając jednocześnie: nie jest i nie może być moim zamiarem występować przeciw temu stanowi rzeczy – przeciwnie z dumą podnieść wypada fakt zwiększenia produkcji dobrych preparatów celem właściwego służenia nimi cierpiącej ludzkości. Istniała wszakże duża grupa preparatów, które ze zdecydowaną korzyścią dla chorego powinny być przyrządzane na recepturze i służyć jako świeże. Był to przedwojenny już argument profesora Marka Gatty-Kostyala, przedstawiony w artykule „Historia farmacji uczy nas… jakie miejsce jest w aptece najważniejsze” (Aptekarz Polski, maj 2011). Dalej magister Konieczny wskazywał, że apteczna receptura to najlepsze miejsce do wyszkolenia praktykantów, wywołując w nich zamiłowanie do zawodu oraz dając im zadowolenie z ciekawszej pracy, a także: najszybszy sposób wyrobienia sobie wśród pacjentów autorytetu specjalisty, który leki wytwarza sam, nie zaś – zdaje się na wytwórczość przemysłu farmaceutycznego.       

    Ilustracja 2. Wraz z zaprzestaniem czynności recepturowych, apteki pozbawione zostały uroku dawnych, aptecznych naczyń. Ze zbiorów autora.
       Z kolei anonimowy autor, podpisany inicjałami „EsBe”, ustosunkował się do omówionego powyżej artykułu profesora Strażewicza. Głos swój, opublikowany w czerwcowym numerze „Farmacji Polskiej” z 1946 roku, zatytułował „O uruchomienie laboratoriów przy aptekach”. Odnosząc się do słów profesora Strażewicza pisał: nie ma słuszniejszych argumentów na poparcie tej tezy nad te, które zechciał przytoczyć Sz. Autor. Tu, zdawało by się, trzeba jedynie – chęci aptekarza, bo nic słuszniejszego, aby apteka, jako Officina sanitatis, nie była tylko mniej lub więcej elegancko urządzonym… sklepem rozdzielczym leków, lecz także wytwórnią. „EsBe” humorystycznie odnotował zjawisko, które szczególnie dziś jest częste, a które dotyczy receptury i laboratorium aptecznego: to tylko jedna więcej izba, w której coś tam kiedyś się zrobi w razie koniecznej potrzeby, wygodniej wszak sprowadzić gotowy preparat, niż „babrać” się. Natomiast o aptekach, które posiadały w pełni urządzone receptury i laboratoria, powtarzał w ślad za aptekarzami i nieaptekarzami: „Europa”! W swobodny tonie „EsBe” dywagował nad przyczyną takiego stanu rzeczy: trzeba nie tylko chcieć i móc urządzić takie laboratorium, ale także należy mieć… zamiłowanie do pracy laboratoryjnej. Nie zawsze ci, co zdobyli koncesję lub kupili „Officinę”, mają zamiłowanie wytwórcze, lub tylko skromnie – przetwórcze. Autor oczywiście zdawał sobie sprawę, że w pookupacyjnej biedzie niesłychanie trudno jest myśleć o urządzaniu w pełni sprawnych receptur i laboratoriów, jednak per aspera ad astra – kończył swój artykuł.

       Na wytwórczość aptecznych receptur i laboratoriów zwrócili uwagę w pierwszych powojennych latach także inspektorzy farmaceutyczni. W czasie przeprowadzonych lustracji apteki, krakowski inspektor farmaceutyczny, magister Adam Filemonowicz, stwierdził na przełomie 1947 i 1948 roku że laboratoria nie wszędzie są czynne, często wskutek braku odpowiednich przyrządów i odczynników. Kolejnymi uchybieniami, przekazanymi przez „Farmację Polską” z lutego 1948, było sprowadzanie gotowych preparatów galenowych przez apteki zamiast produkowania tego rodzaju leków w aptekach oraz wprowadzanie leków w obieg często bez uprzedniego zbadania. W rezultacie kontroli krakowski Urząd Wojewódzki wystosował do wszystkich właścicieli, dzierżawców i kierowników aptek pismo okólne, w którym wezwano do usunięcia tych usterek, zakupienia niezbędnych przyborów do sporządzania i badania leków, a szczególnie do uruchomienia wszystkich laboratoriów aptecznych.


       Oczywiście w ślad za dyskusją i padającymi w niej postulatami, a także głosami płynącymi od inspektorów farmaceutycznych, poszły konkrety, jak zwykle – ze strony Naczelnej Izby Aptekarskiej. Farmaceutyczny Instytut Wydawniczy, znany doskonale Czytelnikom „Aptekarza Polskiego” (Aptekarz Polski, marzec 2013), wydał pierwszy powojenny podręcznik z zakresu farmacji stosowanej zatytułowany „Zarys farmacji galenowej”. Jego autorem był profesor Marek Gatty-Kostyal, a podtytuł mówił wiele: podręcznik dla studentów farmacji i aptekarzy. Kolejnym niesłychanie ważnym i do dziś wykorzystywanym wydawnictwem było „Receptarium Polonicum” Witolda Głowackiego – zbiór przepisów na leki recepturowe dla użytku lekarzy i aptekarzy. Z kolei na łamach „Farmacji Polskiej” publikowano w układzie terapeutycznym wybrane przepisy z „Receptarium Polonicum” w cyklu „Przepisy dla laboratorium aptecznego”.
    Ilustracja 3 i 4. Publikacje Farmaceutycznego Instytutu Wydawniczego Naczelnej Izby Aptekarskiej, niezbędne w pracy na recepturze w latach czterdziestych.  Ze zbiorów autora.
       Inicjatywa Naczelnej Izby Aptekarskiej nie ograniczyła się wyłącznie do akcji wydawniczej. To właśnie NIA zobowiązała uchwałą Prezydium z dnia 28 października 1948 roku okręgowe izby aptekarskie do zorganizowania w roku 1949 specjalnych kursów uzupełniających dla magistrów farmacji. Wedle zaleceń NIA kursy miały się odbyć w miastach uniwersyteckich, tak aby wykłady mogli prowadzić pracownicy wyższych uczelni farmaceutycznych. Wśród  tematów, które władze Izby Naczelnej zalecały ująć w tematyce kursów, była wytwórczość laboratorium aptecznego. „Farmacja Polska” zrelacjonowała na swych łamach przebieg kursów urządzonych przez izby okręgowe w Warszawie, Krakowie. Gdańsku i Katowicach.


       Odczytując przytoczone powyżej głosy i refleksje, a także poznając fakty sprzed blisko siedemdziesięciu lat, możemy zapytać, czy dyskusja na temat aptecznej receptury, przyniosła wówczas jakiekolwiek rezultaty? Z pewnością tak: poczynając od lat pięćdziesiątych miał miejsce prawdziwy renesans receptury aptecznej, tyle, że będący już udziałem upaństwowionych aptek. Dopiero ostatnia dekada XX wieku, która pociągnęła wraz z przemianami ustrojowymi powstanie tysięcy aptek i masową dostępność do preparatów gotowych, sprawiła, że dyskusja na temat aptecznej receptury rozpoczęła się na nowo. Niestety: mniej lub więcej elegancko urządzone sklepy rozdzielcze leków zaczęły stanowić większość pośród polskich aptek, a przeważająca część aptekarzy stanęła po stronie przeciwników receptury, popełniając błąd, który tak silnie piętnowali nasi poprzednicy. Nie przeszkadza tak wielu członkom naszego zawodu, że zrezygnowanie z prowadzenia receptury powoduje, że praca w aptece staje się jałową i bezmyślną. Tylko nieliczne głosy, dla których na szczęście nigdy nie brakuje miejsca na łamach „Aptekarza Polskiego”, nadal wskazują na zalety leku recepturowego i recepturę traktują jako nieodzowny element nie tylko tradycyjnej, ale i nowoczesnej apteki! Dzięki temu właśnie receptura jest miejscem, gdzie dawny aptekarski kunszt wytwarzania leków spotyka się z nowoczesną wizją apteki, a aptekarze z zamiłowaniem do pracy laboratoryjnej mają znakomite pole do popisu.


       Niniejszym artykułem kończymy cykl „Migawki z dziejów Naczelnej Izby Aptekarskiej”! Staje się on jednak pomostem do cyklu kolejnego – w którym zajmiemy się historycznymi wizjami apteki. Jak nasi poprzednicy widzieli przyszłość swych aptek? W czym upatrywali szanse, a co wydawało im się zbędnym balastem? Co miało stanowić siłę napędową nowoczesnej apteki, a co – należało odrzucić jako hamujące rozwój? Dzięki czemu wreszcie apteka i życie zawodowe miały być – cytując przytoczony powyżej artykuł „O uruchomienie laboratoriów przy aptekach” – lepsze, doskonalsze, szlachetniejsze? Szczególnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego zamierzenia były ambitne, a część działaczy zawodowych pragnęła uczynić z polskich aptek opokę, na której budowane miało być zdrowie publiczne odrodzonej Rzeczypospolitej! Apteka miała być wedle nich placówką sanitarną, w której prowadzone miały być profesjonalne analizy laboratoryjne: fizjologiczne (krwi, kału, moczu), jakości wody i zanieczyszczeń żywności, a udzielane porady miały dotyczyć nie tylko ekspediowanych leków, ale także – higieny pracy i życia codziennego…

       Wbrew pozorom podobne pytania zadajemy sobie w czasach nam współczesnych: jakie jest, a jakie być powinno miejsce apteki i aptekarza w służbie zdrowia? Wszyscy zgadzamy się, że motorem rozwoju nowoczesnej apteki powinna być profesjonalnie prowadzona opieka farmaceutyczna, która potwierdzi wyjątkową rolę aptekarzy w służbie zdrowia i systemie opieki zdrowotnej nowoczesnego państwa. Zapalczywie dyskutujemy z kolei nad tym, czy w aptece powinna działać receptura, względnie – jaki powinien być jej asortyment. Zdania są jeszcze bardziej podzielone, a emocje sięgają zenitu, gdy chcemy sprecyzować rolę marketingu we współczesnej aptece…  

       Elementem wspólnym dla dyskusji naszych poprzedników oraz współczesnych jest niezmienne przekonanie o wyjątkowości misji apteki i aptekarza: zarówno w społeczeństwie, jak i w służbie zdrowia. Zadaniem natomiast cyklu, który rozpoczniemy w kolejnym numerze „Aptekarza Polskiego”, będzie zwrócenie uwagi, że pomysły rzucane przez naszych poprzedników, mogą być dla nas drogowskazem przy współczesnym zadawaniu pytań i udzielaniu odpowiedzi na najżywotniejsze problemy naszego zawodu!

    dr n. farm. Maciej Bilek

    Piśmiennictwo u autora
  • Rynek leków.  ( 69 pozycji )

       Zgodnie z ustawą Prawo Farmaceutyczne [1], apteka stanowi miejsce wydawania produktów leczniczych i wyrobów medycznych. Obecnie jednak coraz częściej można kupić w aptece również produkty kosmetyczne, nie tylko te dostępne w popularnych drogeriach, ale również preparaty ze specjalistycznych linii, tworzonych przez firmy kosmetyczne i dedykowanych do dystrybucji w aptekach.

       Czym jest kosmetyk? Zgodnie z prawem [2], produkt kosmetyczny to każda substancja lub mieszanina przeznaczona do kontaktu z zewnętrznymi częściami ciała ludzkiego (naskórkiem, owłosieniem, paznokciami, wargami oraz zewnętrznymi narządami płciowymi) lub z zębami oraz błonami śluzowymi jamy ustnej, którego wyłącznym lub głównym celem jest utrzymywanie ich w czystości, perfumowanie, zmiana ich wyglądu, ochrona, utrzymywanie w dobrej kondycji lub korygowanie zapachu ciała. W tym miejscu warto podkreślić, że określenie „dermokosmetyk”, spotykane często w kontekście kosmetyków sprzedawanych w aptekach, może wprowadzać konsumentów w błąd, sugerując, że jest to inna kategoria produktu pielęgnacyjnego. W rzeczywistości tego typu preparaty podlegają tym samym przepisom prawnym co „zwykły” kosmetyk. Należy jednak pamiętać, że preparaty dedykowane do sprzedaży aptecznej są tworzone z myślą o konsumentach borykających się z różnymi problemami dermatologicznymi (np. trądzik, sucha skóra, cera atopowa) i dlatego projektowane są ze starannie wyselekcjonowanych składników. Z punktu widzenia prawa są to jednak cały czas kosmetyki i jako takie nie powinny być mylone z produktami leczniczymi.
       Wszystkie substancje, zarówno aktywne, jak i pomocnicze, wchodzące w skład produktów leczniczych, poddawane są wnikliwym kontrolom, mającym na celu potwierdzenie ich jakości. Podobnie jest w przypadku kosmetyków – każda substancja, zanim zostanie dodana w trakcie procesu produkcyjnego do preparatu kosmetycznego, przechodzi w Dziale Kontroli Jakości badania, które potwierdzają jej wysoką jakość. Tylko wtedy taki surowiec jest dopuszczony do użycia w procesie produkcyjnym.
       Podobnie jak w przypadku produktów leczniczych, wytwarzanie kosmetyków jest procesem przebiegającym w warunkach dobrej praktyki produkcyjnej (Good Manufacturing Practice – GMP, ryc. 1), zgodnie z wymaganiami normy ISO [3]. Podczas produkcji dopuszczalne są procesowe kontrole międzyoperacyjne, tak jak na przykład kontrola pH czy lepkości tworzonej formulacji.

    Ryc. 1. Urządzenia wykorzystywane w produkcji
    preparatów kosmetycznych i leczniczych.
       Przed procesem pakowania, produkt poddawany jest badaniom fizykochemicznym mającym na celu potwierdzenie jego zgodności ze specjalną specyfikacją. Również ten etap jest analogiczny jak w przypadku produkcji produktów leczniczych. Wykonywane są badania mające na celu zbadanie właściwości fizykochemicznych produktu – analizuje się jego wygląd, zapach, barwę, konsystencję czy pH. Coraz częściej zawodne ludzkie oko zastępuje w tych badaniach dokładna i precyzyjna aparatura pomiarowa – tak jak na przykład spektrofotometr służący do pomiaru barwy gotowych produktów. Umożliwia on wytwarzanie identycznych pod względem barwy kolejnych serii danego produktu kosmetycznego.

       W skład produktów kosmetycznych wchodzą składniki bazowe oraz substancje aktywne. Te pierwsze umożliwiają uzyskanie odpowiedniej postaci fizykochemicznej preparatu (krem, emulsja, żel) i jego aplikację, jak również warunkują odpowiednie dla danego typu skóry działanie produktu, np. nawilżające. W odróżnieniu od produktów leczniczych, które zawierają zwykle jedną lub dwie substancje aktywne, kosmetyki są preparatami wieloskładnikowymi, gdzie połączenie kilku substancji aktywnych umożliwia uzyskanie synergizmu ich działania.

       Warto tutaj przypomnieć, że zgodnie z prawem nie wolno stosować w kosmetykach substancji silnie działających, które występują w produktach leczniczych, takich jak na przykład związki z grupy steroidów czy substancje o działaniu przeciwbólowym. Lista wszystkich substancji zakazanych do stosowania w kosmetykach stanowi załącznik II rozporządzenia WE nr 1223/2009 [4]. Producenci wyrobów kosmetycznych podczas opracowywania receptur muszą brać pod uwagę również załącznik III rozporządzenia WE nr 1223/2009, który stanowi zestawienie wszystkich substancji, które mogą być stosowane w kosmetykach jedynie pod pewnymi, ściśle określonymi warunkami [5].

       Zarówno dla produktów leczniczych, jak i dla produktów kosmetycznych, wymagane jest prowadzenie badań stabilności, mających na celu potwierdzenie deklarowanego terminu ważności preparatu, jak również ciągłe monitorowanie jego właściwości fizykochemicznych. Badania stabilności produktów kosmetycznych i leczniczych prowadzone są w komorach klimatycznych, w zróżnicowanych warunkach temperatury i wilgotności względnej powietrza.
       Produkty lecznicze, zgodnie z wymogami Farmakopei Europejskiej (ang. European Pharmacopoeia – Ph. Eur.), muszą spełniać określone wymagania czystości mikrobiologicznej, w zależności od tego, jaką drogą są podawane i jakie jest ich przeznaczenie. Analogicznie jest w przypadku produktów kosmetycznych. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia [6], kosmetyki dzieli się na dwie kategorie – kategorię I stanowią kosmetyki przeznaczone dla dzieci poniżej 3 roku życia oraz stosowane w okolicach oczu. Dla tych produktów ogólna liczba drobnoustrojów tlenowych mezofilnych nie powinna wynosić więcej niż 100 jednostek tworzących kolonię (jtk) na 1 g lub 1 ml preparatu [7]. Kategorię II stanowią wszystkie inne kosmetyki i w tym przypadku ogólna liczba drobnoustrojów tlenowych mezofilnych nie powinna wynosić więcej niż 1000 jtk na 1 g lub 1 ml [7]. Dla obu kategorii muszą być spełnione również wymagania jakościowe, mówiące o tym, że w 0,1 ml lub 0,1 g próbki nie mogą być obecne następujące drobnoustroje – gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus) [8], drożdżaki (Candida albicans) [9] ani pałeczki ropy błękitnej (Pseudomonas aeruginosa) [10]. Ogólne wytyczne dotyczące badań mikrobiologicznych zawarte są w normie ISO [11].

       Powszechną praktyką w przemyśle kosmetycznym już na etapie tworzenia receptury w laboratorium jest sprawdzanie prawidłowości doboru i skuteczności działania substancji konserwujących. Przeprowadza się to za pomocą tzw. testu konserwacji, zwanego również testem obciążeniowym (ang. challenge test) lub testem kontrolowanego zanieczyszczenia mikrobiologicznego. Badanie to polega na zaszczepieniu próbki produktu drobnoustrojami, inkubacji w odpowiednich warunkach, a następnie na wykonaniu w ściśle określonych odstępach czasu posiewów zakażonego produktu w celu określenia stopnia redukcji liczby drobnoustrojów pod wpływem działania substancji konserwujących. Taki test stanowi symulację zakażenia produktu podczas użytkowania go przez konsumenta, a jego wynik ma zapewnić, że podczas magazynowania i użycia produkt nie ulegnie skażeniu mikrobiologicznemu. Wykonanie takiego badania jest niezbędne do określenia jednego z najważniejszych parametrów kosmetycznego wyrobu gotowego – trwałości po otwarciu opakowania (ang. period after opening – PAO).

       W produktach kosmetycznych mogą być wykorzystane jako substancje konserwujące jedynie te związki, które są opisane w załączniku V do Rozporządzenia WE nr 1223/2009 [12], zgodnie z warunkami opisanymi w tym rozporządzeniu.
       Produkty lecznicze przed wprowadzeniem ich do obrotu są poddawane badaniom klinicznym z udziałem ludzi. Badania te mają na celu odkrycie lub potwierdzenie klinicznych lub farmakologicznych skutków działania preparatu, lub identyfikację działań niepożądanych po zastosowaniu analizowanego produktu [1]. Produkty kosmetyczne, zgodnie z obowiązującym je prawem, również podlegają badaniom przed wprowadzeniem ich do obrotu, w celu udokumentowania ich skuteczności oraz bezpieczeństwa ich stosowania. Wymagana jest ocena dermatologiczna oraz aplikacyjna analizowanego produktu. Oba te badania przeprowadza się z udziałem ochotników, pod nadzorem lekarza dermatologa. Dawniej przeprowadzano badania na zwierzętach, jednak z uwagi na względy etyczne są one obecnie zakazane [2]. Ocena dermatologiczna ma na celu potwierdzenie braku właściwości drażniących i/lub alergizujących produktu. W firmach specjalizujących się w produkcji kosmetyków dla osób z problemami skórnymi jest ona przeprowadzana na grupie około 50 osób, z czego przynajmniej połowa z nich ma w ocenie lekarza nadzorującego badanie skórę wrażliwą i skłonną do alergii. Ocena aplikacyjna, oprócz wykazania braku właściwości drażniących, ma na celu również potwierdzenie skuteczności kosmetyku. Przeprowadzana jest ona na grupie około 30 osób, które w ocenie lekarza nadzorującego badanie mają skórę wrażliwą i skłonną do alergii. Dobrą praktyką jest również współpraca firm kosmetycznych z różnymi ośrodkami badawczymi w Polsce i na świecie.

       Zgodnie z wymaganiami prawnymi, nie wolno umieszczać na opakowaniu produktu kosmetycznego informacji, które przypisują kosmetykowi cechy lub funkcje, których on nie posiada [2]. Dlatego należy wykonać badania, które potwierdzą zasadność opinii umieszczonych na opakowaniu, tzw. claimsów. W zależności od funkcji, jaką ma spełniać kosmetyk, jego działania, i potrzeb, jakie ma zaspokajać, projektowane są różne badania. Przykładowo, krem półtłusty wiodącej serii znanej marki, dostępny w aptekach, został poddany następującym testom w celu udowodnienia jego skuteczności:

    • Badanie poziomu nawilżenia skóry poprzez pomiar transepidermalnej utraty wody (ang. transepidermal water loss – TEWL) u 20 kobiet biorących udział w badaniu, po 30 oraz po 120 minutach od momentu aplikacji produktu. Badanie wykonano przy użyciu aparatu Tewameter TM 300 (Courage – Khazaka Electronic). Wykazano, że analizowany produkt po jednorazowej aplikacji na skórę powoduje redukcję TEWL.
    • Badanie poziomu nawilżenia skóry poprzez pomiar nawilżenia skóry u 22 kobiet biorących udział w badaniu, po 24 godzinach od aplikacji produktu. Badanie wykonano przy użyciu aparatu Corneometer CM 825 (Courage – Khazaka Electronic). Wykazano, że analizowany produkt powoduje wzrost nawilżenia skóry oraz jego dodatnie utrzymanie do 24 godzin.
    • Badanie głęboko nawilżającego działania produktu poprzez pomiar nawilżenia skóry u 22 kobiet biorących udział w badaniu, po 7 dniach od aplikacji produktu. Badanie wykonano przy użyciu aparatu Corneometer CM 825 (Courage – Khazaka Electronic). Wykazano, że analizowany produkt powoduje wzrost poziomu nawilżenia głębszych warstw skóry (analiza przy użyciu techniki tape-stripping).
       Zgodnie z prawem, produkt kosmetyczny udostępniany na rynku powinien być bezpieczny dla zdrowia ludzi w normalnych lub dających się przewidzieć warunkach stosowania [2]. Dlatego przed wprowadzeniem produktu do obrotu wytwórca ma obowiązek zapewnić przeprowadzenie rzetelnej i obiektywnej oceny bezpieczeństwa produktu na podstawie odpowiednich informacji. Efektem takiej oceny jest raport bezpieczeństwa produktu kosmetycznego, zgodny z załącznikiem I Rozporządzenia WE nr 1223/2009 [13]. W raporcie należy przede wszystkim uwzględnić przeznaczenie kosmetyku oraz przewidywane narażenie ogólnoustrojowe na poszczególne składniki preparatu. W tym celu oblicza się dawki dziennego narażenia (ang. systemic exposure dosage – SED, wyrażony w mg/kg masy ciała/dzień) oraz na tej podstawie wyznacza marginesy bezpieczeństwa (ang. margin of safety – MoS) stosowania danych substancji zawartych w określonych stężeniach i aplikowanych w określonej ilości na wyznaczoną powierzchnię ciała.

       Podsumowując, preparaty kosmetyczne, podobnie jak produkty lecznicze, poddawane są na każdym etapie produkcji, jeszcze przed wprowadzeniem ich do obrotu, drobiazgowym badaniom i wnikliwym kontrolom, mającym na celu zapewnienie, że do rąk konsumentów trafia produkt skuteczny i bezpieczny. Również regulacje prawne, zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim, zmierzają w kierunku coraz większego nadzoru nad produktami kosmetycznymi. Świadomość ta pozwala konsumentom stosować kosmetyki bez obaw, zarówno u osób dorosłych, ale, co znacznie ważniejsze, również u dzieci, niezależnie od ich wieku i stanu zdrowia.

    dr n. farm. Maria Żebrowska,
    mgr farm. Weronika Krzynówek

    1. Ustawa Prawo Farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 (Dz. U. 2001 Nr 126 poz. 1381).
    2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 z dnia 30 listopada 2009 roku, dotyczące produktów kosmetycznych.
    3. Norma PN-EN ISO 22716:2009 „Kosmetyki. Dobre Praktyki Produkcji (GMP) – Przewodnik Dobrych Praktyk Produkcji”.
    4. Załącznik II Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 „Wykaz substancji zakazanych w produktach kosmetycznych”.
    5. Załącznik III Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 „Wykaz substancji, które mogą być zawarte w produktach kosmetycznych wyłącznie z zastrzeżeniem określonych ograniczeń”.
    6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2002 roku w sprawie określenia procedur pobierania próbek kosmetyków oraz procedur przeprowadzania badań laboratoryjnych (Dz. U. 2003 Nr 9 poz. 107).
    7. Norma PN-EN ISO 21149:2009 „Kosmetyki – Mikrobiologia – Zliczanie i wykrywanie aerobic mesophilic bacteria”.
    8. Norma PN-EN ISO 22718:2010 „Kosmetyki – Mikrobiologia – Wykrywanie obecności Staphylococcus aureus”.
    9. Norma PN-EN ISO 18416:2009 „Kosmetyki – Mikrobiologia – Wykrywanie Candida albicans”.
    10. Norma PN-EN ISO 22717:2010 „Kosmetyki – Mikrobiologia – Wykrywanie obecności Pseudomonas aeruginosa”.
    11. Norma PN-EN ISO 21148:2009 „Kosmetyki – Mikrobiologia – Ogólne wytyczne badań mikrobiologicznych”.
    12. Załącznik V Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 „Wykaz substancji konserwujących dozwolonych w produktach kosmetycznych”.
    13. Załącznik I Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 „Raport bezpieczeństwa produktu kosmetycznego”.

  • Panorama samorządu.  ( 105 pozycji )

    STANOWISKO NR VI/13/2014

    z dnia 24 października 2014 r.


    w sprawie kwalifikacji zawodowych kierowników zatrudnionych

    w aptekach ogólnodostępnych

    *kliknij, aby przeczytać

  • Opieka farmaceutyczna.  ( 21 pozycji )

       Na czym polegała praca aptekarza w czasach Łukasiewicza, a jakie wyzwania stoją przed współczesnymi farmaceutami? Na te pytania odpowiedzi szukali uczestnicy konferencji „Apteka Łukasiewicza, czyli człowiek w centrum uwagi”. W spotkaniu poświęconym wpływowi zmian demograficznych na opiekę medyczną i farmaceutyczną wzięli udział lekarze i farmaceuci z całego regionu, a także przedstawiciele władz miasta oraz społeczności lokalnej – słuchacze Jasielskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku oraz uczniowie szkół średnich.

       Konferencję zorganizował Urząd Miasta Jasła oraz Fundacja Instytut Łukasiewicza. Partnerami wydarzenia była Fundacja PGNiG im. Ignacego Łukasiewicza oraz Naukowa Fundacja Polpharmy. Patronat honorowy nad spotkaniem objął Marszałek Województwa Podkarpackiego, a także Podkarpacka Okręgowa Izba Aptekarska i Politechnika Rzeszowska im. Ignacego Łukasiewicza.

    Aptekarz w XIX wieku
       O tym, co znaczyło być aptekarzem w XIX wieku – czasach Łukasiewicza, opowiedziała Lidia Czyż, zastępca prezesa Podkarpackiej Okręgowej Izby Aptekarskiej, historyk farmacji. – Aptekarz był w centrum uwagi mieszkańców, udzielał porad. Wszystkie leki wytwarzał sam – mówiła Lidia Czyż. Jak dodała, ówczesna apteka była daleka od tego, co dziś często traktowane jest po prostu jak „sklep z lekami”.

       – Lek wykonywany dla indywidualnego pacjenta różnił się od tego, który dziś jest robiony w fabryce, dla wszystkich. W tamtych czasach nie było aptek czy punktów aptecznych na każdym kroku. Apteka powstawała za zezwoleniem wydawanym przez wysokich namiestników, nie było łatwo ją założyć. W całej Galicji było tylko 16 takich miejsc! – podkreślała wiceprezes POIA.
    Czym zajmowałby się dziś Łukasiewicz?
       Ignacy Łukasiewicz jako aptekarz miał bardzo wysoką pozycję w społeczności lokalnej, ale mimo to w pewnym momencie całkowicie odstąpił od działalności farmaceutycznej. Pochłonęła go całkowicie praca w przemyśle naftowym oraz działalność filantropijna. Nowe obszary działania uniemożliwiały pełne oddanie sprawom pacjentów – klientów apteki.
       – Gdyby Łukasiewicz żył dziś, z pewnością angażowałby się w rozwiązywanie współczesnych problemów społecznych. Takim zagadnieniem jest dziś demograficzne starzenie się społeczeństwa – stwierdził Maciej Zdziarski, prezes Instytutu Łukasiewicza, współorganizatora konferencji, wprowadzając zebranych w tematykę konferencji.
    Jak chorują seniorzy?
       Naukową część konferencji rozpoczął wykład dr med. Alicji Klich-Rączki, geriatry z Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wystąpienie poświęcone było problemowi wielochorobowości i wielolekowości w geriatrii. Specjalistka przedstawiła katalog chorób swoistych w starości, zmian inwolucyjnych oraz chorób, które w przypadku osób starszych mają inny przebieg. Trudności diagnostyczne wynikają z atypowych symptomów (np. braku objawów, masek chorobowych), braku wyraźnych zmian w badaniach laboratoryjnych, a także mniejszej wiarygodności wywiadu i utrudnionej współpracy przy badaniach dodatkowych.
        Część prelekcji poświęcona została tzw. „wielkim zespołom geriatrycznym”, czyli chorobom swoistym w geriatrii. Należą do nich otępienia, majaczenie, nietrzymanie zwieraczy, upadki oraz tzw. zespół słabości (Frailty). – Człowiek starszy rzadko jest zdrowy. Osoby do 69. roku życia mają średnio 2,8 schorzeń. Najstarsi, po 80. roku życia – 3,7 schorzeń – zauważyła dr Klich-Rączka.
    Starsi pacjenci „lubią” leki
        Wielość chorób pociąga za sobą konieczność przyjmowania dużych ilości leków. – Problemem jest nie tylko ich ilość, ale też fakt, że działają na zmieniony w starości organizm – podkreślała geriatra. – W starszym wieku zwiększa się ilość tkanki tłuszczowej, zmniejsza się zawartość wody. Występuje skłonność do obrzęków, pogarsza się wątrobowy metabolizm leków. Są one także słabiej wydalane przez nerki. Ten sam lek może zupełnie inaczej zadziałać ze względu na wiek pacjenta.

       Jak dodała, zadaniem lekarza leczącego starszego pacjenta z wielochorobowością często jest wybór „mniejszego zła”. Standardy postępowania narzucają lekarzom stosowanie określonego rodzaju leków np. w przypadku choroby niedokrwiennej, niewydolności serca czy cukrzycy. – Stwarza to ogromne wyzwanie dla lekarza zajmującego się pacjentem. Musimy pamiętać, że przy jednoczesnym zażywaniu 5 leków ryzyko wystąpienia interakcji wynosi 50%, a w przypadku 8 – 100%. Jeżeli podajemy pacjentowi 10 leków, szkodzimy mu – podkreślała dr Klich-Rączka.
    Niebezpieczna farmakoterapia
       Kwestię błędów w farmakoterapii podjęła także dr farm. Agnieszka Neumann-Podczaska z Katedry Geriatrii i Gerontologii Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Opowiedziała o zjawisku kaskady preskrypcji. – W geriatrii bardzo często leczymy nie same schorzenia, ale skutki działań niepożądanych leków. Często nie rozpoznajemy tych działań i leczymy je jako chorobę – mówiła dr Neumann-Podczaska.

       Specjalistka zaprezentowała kilka przykładów niebezpiecznych interakcji i działań niepożądanych leków, które są popularne wśród starszych pacjentów, wyciągów z grejpfruta, dziurawca, a także niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Pokazywała, jakiego typu kroki może podjąć farmaceuta, by zapobiec błędom w farmakoterapii seniorów.
    Opieka farmaceutyczna
       Odpowiedzią na problemy z farmakoterapią starszych pacjentów jest opieka farmaceutyczna. Katedra Geriatrii i Gerontologii UM w Poznaniu realizuje projekt opieki farmaceutycznej w geriatrii, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. – Chcemy pokazać, jak  praktycznie oceniać poprawność farmakoterapii. Mamy nadzieje, ze to, co uda nam się stworzyć, będzie docelowo narzędziem pracy wszystkich farmaceutów – mówiła dr Neumann-Podczaska.

       Temat opieki farmaceutycznej podjął także dr Wojciech Kuźmierkiewicz, prezes Naukowej Fundacji Polpharmy. – O potrzebie świadczenia takiej opieki przekonuje nas przykład innych krajów. Stworzenie tego modelu w Stanach Zjednoczonych wynikało z potrzeby lepszego wykorzystania farmaceuty i zmiany roli apteki. Farmaceuta może pomóc pacjentowi uniknąć problemów odlekowych w sytuacji, gdy ten chodzi do kilku lekarzy. To, czym może wygrać dziś aptekarz, to opieka farmaceutyczna – stwierdził dr Kuźmierkiewicz.
    Przestrzeganie zaleceń lekarskich jako wyzwanie
       Uczestnicy konferencji zgodnie przyznali, że w opiece farmaceutycznej kluczową kwestią jest wsparcie przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów (compliance). Sprawą tą od lat zajmuje się Naukowa Fundacja Polpharmy, na zlecenie której kilka lat temu przeprowadzono badania dotyczące poziomu przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów. – Próbowaliśmy odpowiedzieć na pytanie, co pacjentów motywuje do przestrzegania zaleceń lekarskich, a co jest barierą, nie pozwalającą stosować się do nich – wyjaśniała Bożenna Płatos, kierownik biura Fundacji.

       Dr hab. med. Przemysław Kardas, profesor Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, przedstawił wyniki badań dotyczących przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjentów. Według tych danych jedna czwarta recept nigdy nie jest realizowana, a połowa pacjentów, którzy wykupują przepisane leki, nie przestrzega zaleceń co do ich stosowania. Ocenia się, że blisko jedna piąta hospitalizacji osób starszych jest uwarunkowana nieprzestrzeganiem zaleceń terapeutycznych.

       Jak dowodził prof. Kardas, Polacy lekceważą zalecenia terapeutyczne zarówno w chorobach bezobjawowych (jak nadciśnienie czy cukrzyca), jak i objawowych (np. infekcje, padaczka, astma). Według specjalisty kluczowa jest edukacja pacjentów i uświadomienie im szkodliwości takiego działania. – Lek, którego nie biorę, nie działa. Lek, który biorę niesystematycznie, nie działa tak dobrze, albo nie działa w ogóle – zauważył prof. Kardas.
    Komunikacja z pacjentem

       Ekspert zwrócił uwagę na rozwiązania sprzyjające systematycznemu leczeniu, które są lub wkrótce będą do dyspozycji lekarzy i pacjentów. Należą do nich Zintegrowany Informator Pacjenta, system Internetowego Konta Pacjenta oraz e-recepta. – Kiedy pacjent leczy się niesystematycznie, cała nasza działalność lekarska i farmaceutyczna jest nic nie warta. Nie da się leczyć wbrew pacjentowi. Skutecznie można leczyć tylko razem z nim – podsumował prof. Kardas.

       Na wagę dobrej komunikacji ze starszym pacjentem zwróciła uwagę także Agnieszka Turkot, psycholog z Kliniki Psychiatrii Dorosłych Collegium Medicum UJ. – Choroba jest częścią historii życia, którą warto poznać, choć często ani lekarz, ani farmaceuta nie mają na to czasu – zauważyła. – Tymczasem często pacjent przychodzący do lekarza często wcale nie przychodzi po lek. Oczekuje raczej zrozumienia, wsparcia – tego, że ktoś zada mu pytanie, dlaczego cierpi.

       Konferencję zakończyła dyskusja, podczas której prelegenci mówili o istocie opieki farmaceutycznej i szansach jej zaistnienia w polskich warunkach. Spotkanie odbywało się pod patronatem edukacyjnym „Czasopisma Aptekarskiego”. Patronat medialny nad konferencją objęły tytuły branżowe: „Aptekarz Polski”, „Farmacja Praktyczna”, „Świat farmacji” oraz „Zdrowie Seniora”, a także media regionalne, Polskie Radio Rzeszów oraz „Gazeta Codzienna Nowiny”.
      Materiał prasowy Fundacji Instytutu Łukasiewicza
  • Biblioteka farmaceuty.  ( 37 pozycji )
        Częstochowska Okręgowa Izba Aptekarska jest wydawcą książki "Apteki i Aptekarze Częstochowy", która ukazała się na rynku czytelniczym w ostatnim kwartale 2014 roku.

       Autorem dzieła jest częstochowski lekarz i społecznik Mieczysław Wyględowski. Przedmowę do książki napisał profesor Waldemar Janiec, który podkreślił, że jej "podstawową wartością (...) jest ocalenie od zapomnienia szlachetnej działalności aptekarzy, kształtujących rozwój aptek w regionie".

       Książka składa się z 26 części obejmujących szerokie spektrum tematyczne dotyczące aptekarstwa.

       Jedna z tych części zawiera biografie częstochowskich aptekarzy. Książka jest pracą pionierską. Magister Piotr Stojek, prezes Okręgowej Rady Aptekarskiej w Częstochowie wyraził nadzieję, że książka doczeka się kolejnych wydań.
  • Rozmowy Redakcji.  ( 11 pozycji )

       Rozmowa Aptekarza Polskiego z Profesorem Eduardasem Taraseviciusem, prezesem Litewskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, gościem Naczelnej Rady Aptekarskiej na obchodach X Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza w dniu 18 września 2013 roku w Warszawie.

     - Korzystamy z okazji, że jest Pan Profesor gościem polskich aptekarzy  i chcemy prosić o krótką rozmowę.
    - Zgoda na rozmowę. Biorę udział w tym spotkaniu na zaproszenie pana doktora Grzegorza Kucharewicza, prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej. Byłem przyjemnie zaskoczony tym zaproszeniem. Jest mi bardzo miło, że mogę uczestniczyć wraz z polskimi aptekarzami w obchodach X Ogólnopolskiego Dnia Aptekarza. Idea obchodów Dnia Aptekarza, który jest świętem całej rodziny aptekarskiej zyskała poparcie Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej. Święto to jest obchodzone także w innych krajach.
    - Czy na Litwie także świętuje się Dzień Aptekarza?

    Tak. Podobnie jak w Polsce nasze święto nawiązuje do postaci Świętych Kosmy i Damiana. Nasze obchody odbędą się kilka dni później, 25 września w kościele Świętego Jana położonym na terenie Uniwersytetu Wileńskiego. W tym kościele znajduje się obraz naszych Świętych Patronów.   
    - Ilu członków liczy Litewskie Towarzystwo Farmaceutyczne? Proszę przybliżyć nam profil działania Towarzystwa, któremu Pan Profesor prezesuje.

    - Na Litwie nie ma Izby Aptekarskiej. Przynależność farmaceutów do naszej organizacji jest dobrowolna. Do Towarzystwa należy 500 członków. Farmaceuci związani z sieciami aptek nie zgadzają się w pełni z naszym programem.
    - Pomimo, że nie skupiamy wszystkich litewskich aptekarzy, to mamy pozytywny program dla aptekarstwa. Walczymy z dobrym skutkiem. Oto przykład z ostatnich tygodni. Litewski Parlament uznając przedstawiane przez nasze Towarzystwo argumenty przeciwko wprowadzeniu leków do obrotu pozaaptecznnego odrzucił projekt ustawy zezwalającej na obrót lekami na stacjach benzynowych.

    - Jaka jest sytuacja aptek na Litwie? Proszę przedstawić obraz litewskiego aptekarstwa.

    - Wiele aptek należy do sieci. Około 200 aptek to apteki indywidualne. Na litewskim rynku aptecznym jest ostra konkurencja. Apteki indywidualne są zmuszone do podjęcia narzuconej przez sieci walki konkurencyjnej. Sytuacja ekonomiczna aptek indywidualnych nie jest dobra.
     - Czy na Litwie możliwa jest reklama leków oraz reklama aptek?

    - Niestety, reklama jest u nas dozwolona, co uznajemy za niewłaściwe. Reklamują się zwłaszcza apteki sieciowe. Chcemy wziąć z Was przykład i doprowadzić do wprowadzenia zakazu reklamy aptek i ich działalności.

    - Jakie jeszcze postulaty dotyczące ładu na rynku farmaceutycznym przedkłada rządowi i ustawodawcy Litewskie Towarzystwo Farmaceutyczne?

    - Przed kilku laty nasze Towarzystwo złożyło w ministerstwie zdrowia projekt nowelizacji prawa w celu ustanowienia racjonalnej struktury i liczby aptek. Domagamy się wprowadzenia tak zwanej geografii i demografii.

    - Jak się układają kontakty Towarzystwa z polskim samorządem aptekarskim?

     - Są to kontakty częste. Już niedługo, w listopadzie, na Uniwersytecie Kowieńskim odbędzie się międzynarodowa konferencja farmaceutyczna. Spodziewamy się gościć na tej konferencji przedstawicieli Naczelnej Izby Aptekarskiej. Serdecznie ich zapraszamy. Wydarzeniem towarzyszącym konferencji będzie otwarcie nowej siedziby Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu w Kownie.

    - Czego życzy Pan Profesor polskim aptekarzom z okazji Dnia Aptekarza?

    - Życzę zadowolenia i satysfakcji z pracy dla pacjentów. Życzę poprawy sytuacji ekonomicznej aptek. Naczelnej Izbie Aptekarskiej życzę, żeby podjęła działania w celu przystąpienia do Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej (FIP), która jest prężną organizacją. Organizowane przez FIP kongresy są ważnymi wydarzeniami wytyczającymi kierunki rozwoju farmacji na świecie. Wszystkim okręgowym izbom aptekarskim życzę jedności w działaniach na rzecz realizacji programowych celów waszego samorządu.

    Rozmawiał Zbigniew Solarz
    Tekst rozmowy nieautoryzowany
  • Listy do Redakcji  ( 33 pozycji )
  • Warto wiedzieć.  ( 28 pozycji )
    Konsultanci krajowi

       6 czerwca 2014 roku minister zdrowia powołał troje konsultantów krajowych w dziedzinach farmacji. W dziedzinie farmacji aptecznej konsultantem krajowym została mgr farm. Lidia Maria Czyż z Rzeszowa. W dziedzinie farmacji przemysłowej konsultantem krajowym została ponownie prof. dr hab. Małgorzata Sznitowska z Gdańska.

       W dziedzinie farmacji szpitalnej konsultantem krajowym został ponownie prof. dr hab. Edmund Grześkowiak z Poznania. Ponadto, w gronie osób pełniących aktualnie funkcję konsultanta krajowego w dziedzinach farmacji jest prof. dr hab. Jan Krzek z Krakowa, konsultant w dziedzinie analityki farmaceutycznej powołany 13 lipca 2011 roku. Kadencja konsultantów trwa 5 lat. 

       Konsultanci w dziedzinach farmacji:
    • wykonują zadania opiniodawcze, doradcze i kontrolne dla organów administracji rządowej, podmiotów, które utworzyły zakłady opieki zdrowotnej, Narodowego Funduszu Zdrowia i Rzecznika Praw Pacjenta;
    • prowadzą nadzór nad stroną merytoryczną doskonalenia zawodowego i szkolenia specjalizacyjnego farmaceutów;
    • biorą udział w pracach komisji i zespołów powoływanych w celu realizacji polityki zdrowotnej;
    • sporządzają opinie dotyczące doskonalenia zawodowego farmaceutów;
    • sporządzają opinie dotyczące realizacji szkolenia podyplomowego i specjalizacyjnego farmaceutów w zakresie wynikającym z określonego programu kształcenia oraz sprawują nadzór nad ich merytoryczną realizacją.

       Zasady powoływania i odwoływania konsultantów oraz ich zadania określone są w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o konsultantach w ochronie zdrowia.
       17 czerwca 2014 roku Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o zmianie ustawy o konsultantach w ochronie zdrowia, przedłożony przez ministra zdrowia. Projekt zakłada wprowadzenie  przepisów, „których właściwe stosowanie zapewni przejrzystość wykonywania zadań przez konsultanta. Proponowane regulacje są wyrazem dbałości o bezstronność konsultantów i niezależność wyrażanych przez nich opinii.(…) Wszyscy konsultanci oraz kandydaci na konsultantów będą składali oświadczenia, ujawniając informacje o faktach, które mogłyby skutkować ewentualnymi konfliktami interesów między pracą konsultanta a inną działalnością, którą prowadzą. Konsultanci krajowi będą składali je ministrowi zdrowia.(…) Projektowane przepisy zobowiązują konsultantów krajowych do zwoływania co najmniej raz na pół roku posiedzenia zespołu konsultantów wojewódzkich w danej dziedzinie. Dają też konsultantom krajowym prawo wydawania poleceń konsultantom wojewódzkim oraz określania terminu ich wykonania”.
    Opracował: Z.S.
    W internetowym  serwisie informacyjnym GIF
    opublikowano Komunikat Nr 1/2014 Głównego Inspektora Farmaceutycznego
    z dnia 26 czerwca 2014r.
    w sprawie programów lojalnościowych.

       Stanowisko Inspekcji Farmaceutycznej potwierdza bogate orzecznictwo sądów administracyjnych. W komunikacie są cytowane  wyroki, z których wynika, że „(…) reklamą apteki jest każdego rodzaju informacja, której celem jest zachęta do nabycia oferowanych przez aptekę towarów lub skorzystania z określonych usług. Reklama może przyjmować różne formy, w szczególności: haseł, sloganów, spotów TV, ulotek, billboardów, folderów czy gazetek. Za reklamę apteki zostały również uznane czynności polegające na wręczeniu bonów rabatowych, umieszczanie obok nazwy apteki „niskie ceny”, „wysokie rabaty”.  (…) Za działania reklamowe powinny być uznane również takie działania, których zamierzonym celem jest pozyskiwanie nowych klientów lub zatrzymywanie „starych”.

       W konkluzji komunikatu zawarte jest stwierdzenie - "Inspekcja Farmaceutyczna ocenia programy lojalnościowe jako zabronioną reklamę aptek i ich działalności".

  • Edukacja  ( 21 pozycji )
       Studia farmaceutyczne to jedne z najtrudniejszych kierunków oferowanych przez uczelnie wyższe w Polsce. Wielogodzinne kształcenie (około 5 tysięcy godzin w toku całego kształcenia) potrafi całkowicie zagospodarować wolny czas. Wielu z nas pamięta, lub dopiero zazna jak wyczerpujące są zajęcia trwające od  8 do 20, pięć dni w tygodniu. Po takich dniach człowiek traci chęć do wszystkiego. Można byłoby zadać pytanie: gdzie tu czas na inne rzeczy?

       Wielu z nas - a przynajmniej takie odniosłem wrażenie po rozmowie z rówieśnikami - uważa, że nasze studia nie uczą niczego pożytecznego. Porównujemy się do studentów politechnik i zazdrościmy im wiedzy praktycznej, na przykład obsługi sprzętu. Nie wierzymy często w nasze umiejętności. Tylko czy to wszystko jest prawdą? Czy faktycznie umiemy tak mało? Na swoim przykładzie chciałbym odpowiedzieć na wcześniej postawione pytania. Mam nadzieję, że przekonam - szczególnie swoich kolegów studentów - że czasami naprawdę warto spróbować swoich sił, a przy odrobinie szczęścia można się wiele nauczyć.

       Swoją opowieść chciałbym zacząć od spraw związanych z nauką. Los chciał, że dzięki mojemu znajomemu trafiłem do zakładu Biochemii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, którego kierownikiem jest prof. nadzw. dr hab. n. med. Jakub Fichna. Pan profesor wraz z zespołem zajmuje się głównie schorzeniami przewodu pokarmowego – chorobą Crohna, zespołem jelita wrażliwego, celiakią etc. W badaniach przyczyn jak i nowych terapii tych chorób wykorzystywane są tu różnego rodzaju techniki, takie jak test immunoenzymatyczny Elisa, Western blot czy PCR. W pierwszym momencie byłem przekonany, że nie mam tu czego szukać. Moja wiedza na temat tych chorób była znikoma, żeby nie powiedzieć zerowa. Także sposób analizy nie był mi do końca znany. Oczywiście wszystkie te metody omawiane były na zajęciach czy to z biochemii, czy to z biologii molekularnej, jednakże zazwyczaj teoretycznie, lub jako jedno ćwiczenie praktyczne, po którym niewiele w głowie pozostało. Początkowo poczułem zrezygnowanie, jednak stwierdziłem: „Czemu nie zaryzykować, nic nie tracę”. Ten tok myślenia okazał się strzałem w dziesiątkę. Po początkowych problemach dość sprawnie zaaklimatyzowałem się i nauczyłem wykonywać badania. Także wiedza z zakresu gastroenterologii i immunologii w miarę szybko stała mi się trochę bliższa i zrozumiała. Zacząłem się zastanawiać, co spowodowało moją łatwość w nauce i doszedłem do wniosku, że to właśnie farmacja. Warto uświadomić sobie, czego tak naprawdę możemy nauczyć się na naszych studiach. Pierwszą, chyba najważniejszą rzeczą, którą uczą nas nasze Alma mater, to dokładność. Sądzę, że każdy z nas czasami zastanawiał się czy kropelka, która znajduje się na blacie nie powinna znajdować się w kolbie, i czy przez to nie otrzymamy zafałszowanego wyniku. Każdy z nas odbył wielogodzinny kurs chemii analitycznej, na której nauczyliśmy się miareczkowania, pipetowania i wielu innych umiejętności. Dokładność ta, która dla nas jest codziennością, jest tak naprawdę naszym wielkim atutem nie zawsze przez nas docenianym. Kolejnym wielką zaletą jest posiadana przez nas wiedza z zakresu medycyny. Nie jest ona co prawda wyjątkowo głęboka, ale jest szeroka. Dzięki temu nie mamy większych problemów ze zgłębianiem dowolnego zagadnienia z tego obszaru wiedzy, jeżeli zajdzie taka potrzeba. Podstawowe wiadomości z różnych dziedzin, przede wszystkim biochemii, immunologii i farmakologii, pozwalają nam zrozumieć dokładny mechanizm danych jednostek chorobowych.

       Nie bez znaczenia jest także umiejętność przeliczania stężeń. Niezmiernie pomaga to w tworzeniu różnorodnych buforów potrzebnych do analiz. Wydawać by się mogło, że nasze atuty wymieniane przeze mnie są prozaiczne. Nie jest to prawdą, gdyż to co dla nas naturalne dla innych wcale takie być nie musi i warto to sobie uświadomić! Zaletą jest także nasze odruchowe uporządkowywanie miejsca pracy, co bardzo pomaga w badaniach. Oczywiście nie jesteśmy pozbawieni wad. Jedną z takowych jest faktycznie słaba znajomość nowoczesnego, ale także i mniej zaawansowanego sprzętu. Jest to jednak rzecz którą można w miarę łatwo przeskoczyć, gdy trafi się pod opiekę odpowiedniego człowieka. Obsługa sprzętu nie jest łatwa, ale można nauczyć jej się w miarę szybko, za to pewnych prawidłowych zachowań i odruchów człowiek uczy się przez wiele lat. W tym miejscu chciałbym podziękować bardzo Pani dr Aleksandrze Piechocie-Polańczyk, dzięki której opanowałem w znacznym stopniu metodykę wykonywania testu ELISA przy badaniu poziomu ekspresji interleukin w osoczu myszy. Dzięki cierpliwości i wyrozumiałości Pani doktor mogłem sam nanosić substraty od początku do końca, co tak naprawdę jest bezwzględnie potrzebne w zdobywaniu takich umiejętności. Oczywiście podziękowania należą się także Panu profesorowi Jakubowi Fichnie, który dał mi sposobność w rozpoczęciu mojej  przygody z nauką i daje mi ją do dzisiaj.  

       Warto zaznaczyć, że nie samą nauką człowiek żyje. Jeżeli macie jakieś hobby, zainteresowania nie związane do końca z zawodem, rozwijajcie je. Ja na przykład już od pierwszego roku studiów jestem członkiem Chóru Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Przynosi mi to wiele radości, jest to dla mnie odskocznia od czasami trudnych dni. Oczywiście trzeba z rozwagą poświęcić czas swoim zainteresowaniom, ale nie można im go całkowicie odmówić.  

       Pamiętajmy, że farmacja to nauka interdyscyplinarna. Mam nadzieję, że ten krótki opis z mojego własnego doświadczenia, pozwoli wam nabrać trochę wiary w siebie. Nie bójmy się wykorzystywać swoich atutów i znajmy swoją wartość. Pamiętajmy także, że nikt nie może być najlepszy we wszystkim i starajmy się wyciągać wnioski z rad otrzymywanych od osób bardziej doświadczonych. Nie bójmy się zadawać pytań. Przy odrobinie szczęścia, takiego jak miałem ja, trafić można na osoby które z chęcią pokierują Wami i pomogą w rozwijaniu swoich zainteresowań.

    Damian Piekielny
    Student V roku Farmacji
    Wydział Farmaceutyczny
    Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
  • Lex Apothecariorum.  ( 45 pozycji )

       Po raz kolejny w odstępie kilku lat Europejski Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że istnieją obszary, w których każdy kraj należący do Wspólnoty może wprowadzać ograniczenia i limity swobód stanowiących podstawowe kanony funkcjonowania Unii Europejskiej. Takim obszarem jest z pewnością ochrona zdrowia obywateli, którego nieodzownym elementem jest system zaopatrywania pacjentów w niezbędne do leczenia i utrzymywania prawidłowego stanu zdrowia produkty lecznicze, czyli system apteczny. Prawo unijne kształtowane przez precedensy sądu w Luksemburgu, jak również wynikające z treści dyrektyw unijnych dość jednoznacznie wskazuje, że materia wykonywania zawodu farmaceuty oraz prowadzenia apteki nie jest skoordynowana i jednakowa, a państwa członkowskie UE mają zapewnioną daleko idącą w tej dziedzinie kompetencję wyłączną. Wystarczy w tym miejscu odwołać się do treści samego Traktatu o Funkcjonowaniu UE, który w art. 168 ust. 7 przyznaje ustawodawstwu krajowemu samodzielność w dziedzinie regulowania systemu usług służby zdrowia i funkcjonowania aptek. Wyłączenia te są powielone w tzw. dyrektywie usługowej Bolkensteina (2006/123/WE; motyw 22) oraz dyrektywie o uznawaniu kwalifikacji zawodowych (2005/36/WE; motyw 26).

       14 lutego 2014 roku ETS w wyroku wydanym pod sygnaturą C 367/12 uznał, że specyficzne kryteria demograficzne stosowane w Austrii przy wydawaniu zezwoleń na otwieranie nowych aptek są niezgodne z unijną swobodą przedsiębiorczości (art. 49 TU). Trybunał nie zakwestionował jednak ustawodawstwa krajowego, ustalającego kryteria geograficzne i demograficzne przy koncesjonowaniu aptek jako zasady ogólnej. W Austrii otwarcie nowej apteki wymaga uprzedniego wydania zezwolenia (otrzymanego od Izby Aptekarskiej), które uzależnione jest od istnienia „potrzeby” w tym zakresie. Poprzez pojęcie „potrzeby” należy w świetle prawa austriackiego rozumieć taką sytuację, w której liczba pacjentów zamieszkujących w promieniu czterech kilometrów od istniejącej apteki jest wyższa niż 5500 osób. Jeżeli liczba mieszkańców jest mniejsza, koniecznie należy brać pod uwagę potrzeby lokalnej społeczności. W związku z tym ETS uznał, że pacjenci nie powinni być zmuszani do pokonywania zbyt dużych odległości przy pomocy środków transportu, aby móc skorzystać z usług aptek usytuowanych w innych miejscowościach, znacznie oddalonych od ich miejsca zamieszkania. Trybunał stanął zatem na stanowisku zdroworozsądkowym. Stwierdził mianowicie, że rola aptekarza jest rolą służebną wobec pacjenta. Stosowanie zaś każdorazowo sztywnego kryterium geograficznego przy otwieraniu nowej apteki może wyraźnie kłócić się z nadrzędnym celem wykonywania zawodu farmaceuty, jakim jest pomoc pacjentom (i przy okazji naruszać unijną swobodę przedsiębiorczości). Austriackie prawo zakłada bowiem, że nie ma „potrzeby” otwarcia nowej apteki w każdej sytuacji, w której fakt ten spowodowałby zmniejszenie liczby pacjentów do zaopatrzenia na stałe w już istniejącej aptece poniżej pewnego, ustalonego ustawowo progu. Przepisy te, co wytknął Austrii Trybunał, nie przewidywały jakiegokolwiek odstępstwa od tak określonego ograniczenia geograficznego, co w konsekwencji działać może ze szkodą dla samych pacjentów.

       W cytowanym orzeczeniu ETS nie pierwszy zresztą raz potwierdził, że nie w każdej dziedzinie gospodarki znajdują zastosowanie reguły wolnorynkowe. Ich wprowadzenie do sektora ochrony zdrowia publicznego osłabia system, który ma niebagatelne znaczenie dla sytuacji zdrowotnej samego społeczeństwa. Dzieje się to między innymi poprzez zmuszanie poszczególnych podmiotów na rynku tym funkcjonujących do konkurowania na zasadach ogólnych, czyli - będąc ścisłym – ceną, a nie w sposób w tym wypadku najwłaściwszy, tj. poprzez jakość świadczonych usług. Większość państw europejskich uwzględnia te możliwości, na jakie Traktat Unijny zezwala, i w sposób prawidłowy chroni swoich obywateli przed niekorzystnym wpływem deregulacji w segmencie ochrony zdrowia, stawiając ponad wszystko na jakość, co w wypadku sektora farmaceutycznego oznacza choćby pozostawienie aptek w rękach farmaceutów (czyli daleko idącą regulację rynku). Tymczasem w Polsce, nie widząc żadnych w tym temacie zagrożeń, optuje się za całkowicie wolnorynkowym obrotem detalicznym produktami leczniczymi, przekazując apteki w ręce ludzi spoza zawodu, nie zdając sobie do końca sprawy z tego, jak ogromną przez to wyrządza społeczeństwu krzywdę. Takie postępowanie polskich władz dziwi, jeśli dla porównania spojrzymy na to, co robią inne kraje europejskie, które gospodarkę wolnorynkową w sektorze zdrowotnym dawno odłożyły do lamusa, bądź też czym prędzej pragną od niej odstąpić. Dla przykładu można tu wskazać rząd Łotwy, który jako pierwszy po okresie totalnej liberalizacji rynku farmaceutycznego ponownie z początkiem roku 2011 wprowadził odpowiednie regulacje, czy jakże znamienny przypadek deregulacji sektora farmaceutycznego w Norwegii, gdzie w konsekwencji oddania sektora farmaceutycznego w prywatne ręce, wbrew zapowiedziom pogorszeniu uległa dostępność oraz spadła jakość świadczonych usług farmaceutycznych. Z kolei znacząco wzrosły ceny wszystkich produktów leczniczych. Można też wskazać na Szwecję, która mimo zapowiedzi prywatyzacji aptek z początkiem 2009 roku postanowiła zweryfikować swe stanowisko i w konsekwencji prywatyzację przeprowadziła później, jednak już w zupełnie inny sposób, bo na kompetencjach opartych wyłącznie na farmaceutach. Przykładów można by mnożyć. Większość krajów Unii Europejskiej stosuje kryteria geograficzne bądź demograficzne jako warunek wydania zezwolenia na prowadzenie apteki (np. Grecja, Hiszpania, Włochy, Finlandia czy wspomniana wcześniej Austria). W Finlandii ustawa o lekach wprowadza ograniczenia ilościowe, dzięki którym jeden farmaceuta prowadzić może co najwyżej trzy apteki. Z kolei w Niemczech w „czystej postaci” obowiązuje reguła „apteka dla aptekarza”, która oprócz wprowadzenia kryterium ilościowego, podobnego do tego, które funkcjonujące w Finlandii (jeden aptekarz – maksymalnie trzy apteki lub filie apteczne), sankcjonuje zasadę, że apteka może być prowadzona jedynie przez aptekarzy skupionych w spółce cywilnej bądź w spółce jawnej. Regulowanie rynku farmaceutycznego tak dzisiaj, jak i od wielu lat, jest po prostu europejską normą.

       Warto też w tym miejscu odwołać się do opisywanej na początku tekstu słynnej dyrektywy Bolkensteina z 12 grudnia 2006 roku, 2006/123/WE, która była efektem francuskiego „nie” w referendum z 2005 roku, a która jasno odpowiadała na pytanie, czy zawody i usługi medyczne są usługami takimi, jak wszystkie inne, i z tego tytułu powinny podlegać  wspólnym przepisom, bądź też winny zostać spod ujednolicenia wyłączone. Wynik francuskiego referendum dobitnie wskazał wyjątkowość i rangę usług medycznych. Pokazał również mentalności i dojrzałość społeczeństw zachodnich.

       Mając na względzie decyzję Parlamentu Europejskiego, który postanowił wyłączyć z całego pakietu usług usługi i zawody medyczne, w tym obrót detaliczny produktami leczniczymi oraz wykonywanie zawodu aptekarza, nie dziwią naszego (farmaceutów) środowiska kolejne orzeczenia ETS, w których sąd ten stwierdza, że w celu zapewnienia odpowiedniego poziomu zdrowia oraz usług sektora zdrowotnego na najwyższym poziomie, można, a nawet należy wprowadzać ograniczenia, limity i zakazy. Mamy nadzieję, że krajowi decydenci przestaną w końcu nasłuchiwać ekspertów ds. wolnego rynku, czy innych osób, nienakierowanych na uzdrowienie segmentu zdrowia publicznego i uświadomią sobie zawczasu, że wolny rynek nie jest tym, co dla samego pacjenta jest najkorzystniejsze. Na rozregulowanym i przez nikogo efektywnie niekontrolowanym rynku produktów leczniczych i aptek działających na zasadzie supermarketów pacjent zawsze traci, a wraz z nim – traci całe społeczeństwo. Regułę tę pojęła, zrozumiała i zaakceptowała w swoim czasie Komisja Europejska, kiedy przegrała boje o sektor zdrowotny w Parlamencie Europejskim i zmuszona została do wyłączenia usług zdrowotnych z całego segmentu usług na rynku wewnętrznym.  

       W Polsce przedstawiciele kolejnych rządów, zasłaniając się swoiście i najczęściej mylnie rozumianymi wartościami konstytucyjnymi, sprawy widzą diametralnie inaczej. Twierdzą oni, że wolny rynek i wolna konkurencja rozwiążą wszystkie problemy związane z funkcjonowaniem systemu ochrony zdrowia społeczeństwa, zapominając, że wolność gospodarcza nic nie znaczy bez wysokiej etyki zawodowej, poszanowania dla wartości naczelnych i samej litery prawa. Na szczęście dla innych rządów europejskich polskie podejście do tej sprawy nie znalazło większego poparcia, gdyż jedynie przedstawiciele Czech i Holandii opowiedzieli się za podobnymi jak w Polsce rozwiązaniami. Dobrze, że ogromna większość członków UE, w tym duże i liczące się kraje europejskie, stanowczo poparły tradycyjny europejski model aptekarstwa, oparty na kompetencjach zawodowych farmaceutów, historycznie uwarunkowany i zaspokajający potrzeby, a także oczekiwania społeczeństwa.

       Wyrok ETS z 14 lutego 2014 roku pomaga zrozumieć dominujące w Unii Europejskiej pojmowanie właściwie zorganizowanego oraz prawidłowo funkcjonującego systemu ochrony zdrowia. Należy też wspomnieć o innych wyrokach tego sądu. Najdonioślejszym z nich jest z pewnością orzeczenie z 2009 roku, w którym Trybunał uszanował obowiązującą w niemieckim prawie zasadę „apteka dla aptekarza”, stwierdzając jej niesprzeczność z zasadą swobody przedsiębiorczości (wyrok z 19 maja 2009 roku, połączone sprawy C 171/07 i C 172/07, Apothekerkammer des Saarlandes). Ale hołdowanie przez unijny sąd tradycyjnemu modelowi aptekarstwa, jak również wyłączenie przezeń materii prowadzenia apteki spod reguł wolnego rynku funkcjonowało w jego linii orzeczniczej tak wcześniej, jak i później. Ostatnie orzeczenia ETS odnoszące się do kwestii prowadzenia aptek przesądzają dobitnie, że stosowanie przez państwo członkowskie kryteriów geograficznych, demograficznych, ilościowych czy „jakościowych” przy koncesjonowaniu aptek nie narusza wyrażonej w art. 49 TU zasady swobody przedsiębiorczości (por. wyrok z 1 czerwca 2010 roku w połączonych sprawach C 570/07 i C 571/07, odnoszący się do hiszpańskich przepisów farmaceutycznych, bardzo podobnych do przedstawionego powyżej casusu austriackiego; wyrok z 21 czerwca 2012 roku w sprawie C‑84/11 dotyczący przepisów fińskich; wyrok ETS z 29 września 2011 roku w sprawie C-315/08 Grisoli przeciwko Regione Lombardia, wyrok z 17 grudnia 2010 roku w sprawie C-217/09 czy też ubiegłoroczne orzeczenie ETS-u z dnia 5 grudnia 2013 roku w połączonych sprawach C-159/12 do C-161/12, odnoszące się do włoskich przepisów regulujących funkcjonowania aptek). W tym miejscu i niejako na marginesie należy dodać, że skarżąca w październiku 2013 roku Polskę do Komisji Europejskiej Konfederacja „Lewiatan” w swojej skardze całkowicie pominęła wymienione powyżej orzecznictwo Trybunału w Luksemburgu dotyczące prowadzenia aptek, chociaż kwestionowała ona właśnie przepis art. 94a ustawy - Prawo farmaceutyczne, który przecież wprost odnosi się do funkcjonowania aptek. Daje to wyobrażenie o intencjach twórców skargi.

       Polska, funkcjonująca w filozofii gospodarki wolnorynkowej i jej implementacji do obszaru systemu ochrony zdrowia publicznego, jako kraj ponosi z tytułu takiego wyboru ogromne straty. Trzeba mieć na uwadze to, że przez takie działanie państwo samo ubezwłasnowolnia się w zakresie kontroli nad obrotem produktami leczniczymi. Sytuacja prawna rynku aptecznego na dzień dzisiejszy wygląda bowiem tak, że mamy zbyt słabo egzekwowany przepis oddzielający hurt od detalu, przez co tracimy kontrolę nad podmiotami zajmującymi się tym obrotem. Zawarty w art. 99 ustawy - Prawo farmaceutyczne przepis antykoncentracyjne jest skomplikowany i w praktyce niestosowany przez organy nadzoru farmaceutycznego w procesie wydawania zezwolenia aptekom. Ten aspekt sprawił, że wbrew deklaracjom i wcześniejszym intencjom rynek aptekarski, faktycznie został zmonopolizowany po 2001 roku. Pochodną tego jest szerokie naruszenie zasady równości, w tym – równego traktowania podmiotów prowadzących apteki, pomimo że prawo takie gwarantuje każdemu przedsiębiorcy aptecznemu nie tylko ustawa o swobodzie działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1), ale przede wszystkim Konstytucja RP (art. 32 ust. 1). Ta nierówność znajduje swój finał w różnorodności cen (w hurcie i w detalu) oraz uniemożliwia pacjentom dostępu do pełnej gamy produktów leczniczych zarejestrowanych na terenie RP.

       Porządkowanie rynku aptek nie jest zatem „fanaberią” farmaceutów, lecz koniecznością. To, że de lege lata nie mamy na wzór niemiecki czy fiński obowiązującej zasady „apteka dla aptekarza” jest przejawem błędnego wyboru koncepcji ze strony ustawodawcy, ale również brakiem świadomości o tym, że produkty lecznicze nie są i nigdy nie będą zwykłym towarem rynkowym, na co farmaceuci zwracają uwagę od lat. Odpowiedzialność za zdrowie społeczeństwa nie ciąży tylko na barkach kolejnych ministrów zdrowia; ciąży przede wszystkim na pracownikach medycznych, w tym na farmaceutach, ludziach specjalnie do tego przygotowywanych i wyszkolonych przez lata nauki i praktyki. W miejscu ich pracy – w aptekach – wymagane są wysokie standardy jakości (nie tylko w odniesieniu do lokalu apteki, ale i personelu. Nie bez znaczenia są również uwarunkowania etyczne i zawodowe). W realiach wolnego rynku – a więc żywiołowego wydawania kolejnych zezwoleń aptecznych – nie można osiągnąć wymagań stawianych przez założenia polityki zdrowotnej, prawo farmaceutyczne i etykę aptekarską. Zrozumiały to już dawno temu bogate i uporządkowane kraje tzw. starej Unii, które jako normę stosują zasady demografii i geografii, czemu hołduje w zacytowanych powyżej orzeczeniach ETS (pomimo faktu, że sąd ten na co dzień wyrokuje bardzo liberalnie, ukracając najdrobniejsze nawet próby ochrony własnego rynku przez państwa członkowskie). Pauperyzacja aptek, będąca skutkiem ich nadmiernej ilości sprawia, że nie są one w tanie wypełnić właściwych im zadań w sektorze zdrowotnym wobec społeczeństwa. W naszym kraju deprecjonowany jest zawód farmaceuty, który – dla odmiany – w odbiorze społecznym mieszkańców zachodniej Europy budzi podziw i szacunek.

       Cytowane powyżej wyroki ETS odnoszące się do spraw farmaceutycznych powinny być dobrze znane decydentom, do czego w tym miejscu i korzystając z okazji zachęcamy. Stanowisko farmaceutów w omawianych kwestiach nie musi być popierane wyrokami, które orzekane są sądy unijne. Niemniej jednak orzeczenia te mają swoje głębokie uzasadnienie aksjologiczne, są racjonalne i poparte doświadczeniami polityki zdrowotnej państw zachodnich z ostatnich kilkudziesięciu lat. I bez nich jednak wiemy, że w każdym elemencie systemu gospodarki produktami leczniczymi wymagana jest precyzyjna organizacja oparta na planowaniu i obwarowaniu licznymi ograniczeniami oraz właściwą regulacją. Bez niej szereg wyrosłych na rynku farmaceutycznym patologii, związanych z jego rozregulowaniem, nie zostanie zlikwidowanych. A podjęte w tym kierunku działania, wdrożone tzw. ustawą refundacyjną, pozostaną jedynie półśrodkami, sprawią, że efektywna, a przede wszystkim racjonalna polityka w obszarze zdrowia publicznego, pozostanie na etapie założeń czy niedoścignioną mrzonką. Co najważniejsze jednak, najbardziej ucierpią z tego powodu pacjenci, a w szerszej perspektywie – społeczeństwo.

    mgr Piotr Sędłak, aplikant radcowski
    dr n. farm. Tadeusz Bąbelek
    dr n. farm. Grzegorz Pakulski



  • Farmacja na świecie.  ( 36 pozycji )

    Zaawansowane i refundowane usługi farmaceutyczne
    w wybranych krajach europejskich
    – wdrażane w roku 2015
    oraz aktualna ocena doświadczeń wcześniejszych projektów
       W coraz większej liczbie krajów europejskich wdrażane są zaawansowane i refundowane usługi farmaceutyczne. Jednak w niektórych przypadkach pierwsze miesiące lub nawet lata wprowadzania w życie w aptekach ogólnodostępnych nowych usług farmaceutycznych nie są łatwe.    

       Od lipca 2014r. rozpoczął funkcjonowanie w Saksonii i w Turyngii pilotażowy program o nazwie Arzneimittelinitiative (ARMIN) wprowadzający bardzo interesujące rozwiązania nowych zasad współpracy aptek i lekarzy w zakresie farmakoterapii pacjentów chorych przewlekle. Jest on również związany oferowaniem przez apteki zaawansowanych i refundowanych usług farmaceutycznych. W roku 2015 będą już pierwsze znaczące efekty wprowadzanych w życie nowych rozwiazań i wiele wskazuje na to, że sukces programu ARMIN może być porównywalny z wprowadzeniem w Niemczech o sierpnia 2013r. dopłat do dyżurów nocnych.

       ARMIN składa się z trzech modułów, które będą stale rozwijane:
    1. Przepisywanie leków przez lekarza w postaci nazw międzynarodowych (Wirkstoffverordnung)
    2. Katalog farmakoterapii (Medikationskatalog) zawierający wytyczne do wyboru określonych substancji czynnych
    3. Nadzór farmakoterapii (Medikationsmanagement) obejmujący nadzór nad całym procesem farmakoterapii, z uwzględnieniem leków OTC wybieranych w procesie samoleczenia oraz optymalizację i zwiększenie bezpieczeństwa farmakoterapii – szczególnie w przypadku pacjentów stosujących wiele różnych leków

       Przepisywanie leków w postaci nazw międzynarodowych i katalog farmakoterapii wdrożone zostały od 1 lipca 2014r. Nadzór farmakoterapii – zacznie funkcjonować na początku 2015r.

    Nazwy międzynarodowe

       Lekarz przepisuje leki w postaci nazw międzynarodowych (z pomocą odpowiedniego programu komputerowego) natomiast wybór konkretnego preparatu następuje w aptece.

       Pacjent rozpoznaje nazwy międzynarodowe stosowanych leków, które są umieszczane na recepcie i na opakowaniach leków – wzmacnia to stosowanie się pacjentów do przepisanej terapii.

       W uzasadnionych przypadkach lekarz morze przepisać preparat konkretnego producenta.

       W pierwszej kolejności w wyniku prac wielu instytucji i urzędów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo stosowania leków w Niemczech wytypowanych zostało - 188 substancji czynnych (w tym 16 kombinacji dwóch substancji czynnych) występujących w 25 000 zarejestrowanych leków (przewidziane jest regularne uzupełnianie tej listy).

       Z systemu przepisywania leków w postaci nazw międzynarodowych wyłączone są w szczególności następujące postaci leków:

    - stosowane na skórę (np. maści, żele)
    - leki oczne i do uszu (np. krople oczne, krople do uszu)
    - plastry lecznicze (np. plastry przeciwbólowe)
    - inhalacje (np. leki stosowane w leczeniu astmy)
    - leki parenteralne (np. insuliny)

    Katalog farmakoterapii

       Systematyka podziału substancji czynnych:

    - substancje standardowe, które są stosowane u większości pacjentów w danej sytuacji
    - substancje rezerwowe, które są stosowane u tych pacjentów, których leczenie nie jest możliwe substancjami standardowymi
    - substancje pozostałe, stosowane w szczególnych sytuacjach ze względu na swoje specyficzne właściwości

       W pierwszej kolejności wybrane zostały następujące wskazania:

    - nadciśnienie
    - choroba wieńcowa, niewydolność serca, arytmia serca
    - zaburzenia przemiany lipidów
    - osteoporoza
    - choroba Alzheimera, demencje
    - depresja

       Rozszerzona lista wskazań od 1 stycznia 2015r.

    - cukrzyca typu 2
    - antybiotykoterapia górnych i dolnych dróg oddechowych
    - antybiotykoterapia dróg moczowych

    Nadzór farmakoterapii

    1) Aptekarz określa wszystkie leki stosowane przez pacjenta. Następnie pacjent jest rejestrowany w aptece, przynosi w ustalonym terminie do apteki wszystkie stosowane leki – aptekarz przeprowadza w aptece rozmowę z pacjentem, która trwa ok. 1 godz.
    Aptekarz analizuje również leki stosowane przez pacjenta w ciągu ostatnich 6 miesięcy – na podstawie danych otrzymanych z Kasy Chorych.
    2) Aptekarz sporządza wstępny plan farmakoterapii. Dokonuje analizy - w szczególności pod względem interakcji i bezpieczeństwa farmakoterapii. Pacjent otrzymuje wypełniony „dzienniczek farmakoterapii”, który przedstawia w trakcie wizyty u lekarza.
    3) Lekarz wartościuje stosowane leki i uzupełnia plan farmakoterapii. Wprowadza adnotacje w „dzienniczku farmakoterapii”, przekazywane następnie aptekarzowi.
    4) Aptekarz określa kompletny plan farmakoterapii. Aptekarz określa stosowane preparaty i drukuje dla pacjenta plan farmakoterapii.
    5) Okresowa modyfikacja planu farmakoterapii, najczęściej w cyklu kwartalnym.

       Za pierwszą rozmowę z pacjentem w ramach programu ARMIN apteka otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 94,50 Euro. Za każdą kolejną rozmowę przeprowadzaną w cyklu kwartalnym apteka będzie otrzymywać wynagrodzenie w wysokości 21,00 Euro. Ponadto, za każdą wydaną pozycję na recepcie realizowanej w ramach programu ARMIN, kiedy leki na recepcie przepisywane są w postaci nazw międzynarodowych, apteka będzie otrzymywać dodatkowo 0,20 Euro.

       Przedstawione powyżej główne założenia programu ARMIN są bardzo interesujące i zbieżne z tematami licznych dyskusji prowadzonych na temat przyszłości zawodu i zwiększenia kompetencji zawodowych aptekarzy w Polsce. Wnikliwa analiza doświadczeń wdrażanego w Niemczech programu będzie miała istotne znaczenie w pracach Naczelnej Izby Aptekarskiej nad ustawą o zawodzie aptekarza, która powinna uwzględniać możliwości i nowe wyzwania aptekarstwa polskiego w XXI wieku. Z pewnością pierwsze podsumowania dotyczące realizacji tego programu zostaną zaprezentowane w trakcie Saksońskiego Dnia Aptekarza w kwietniu 2015r., natomiast kolejne wnikliwe analizy będą też prezentowane w trakcie Zjazdu Niemieckich Aptekarzy, który odbędzie się jesienią 2015r.

    mgr farm. Piotr Bohater
    Koordynator Departamentu Spraw Zagranicznych NRA 
  • Galeria.  ( 26 pozycji )



  • Manuał aptekarski.  ( 229 pozycji )

       Zespół Münchausena jest zaburzeniem w przebiegu którego dana osoba celowo udaje, wyolbrzymia lub sama wywołuje objawy choroby. Wydaje się, że główną przyczyną takich zachowań jest psychologiczna potrzeba wejścia w rolę osoby chorej, wymagającej pomocy medycznej. Terminu tego użył po raz pierwszy w 1951 roku Richard Asher opisując pacjentów, którzy zgłaszali się do różnych ośrodków medycznych skarżąc się na występowanie objawów różnorodnych chorób.

       Nadciśnienie tętnicze jest jednym z najczęściej występujących schorzeń układu krążenia, stanowiącym problem społeczny, głównie w krajach wysoko uprzemysłowionych. Nieleczone nadciśnienie tętnicze może prowadzić do licznych powikłań narządowych, w tym udaru mózgu i zawału serca, a także niewydolności mięśnia sercowego lub nerek. Wymienione uszkodzenia występują tym wcześniej, im wyższe są wartości ciśnienia tętniczego. Nadciśnienie trwa przeważnie całe życie. W około 95% przypadków nie udaje się ustalić przyczyny tego schorzenia i wówczas określa się je jako pierwotne. Nadciśnienie tętnicze rozwijające się na podłożu innych schorzeń występuje jedynie u 5% pacjentów.



  • Przegląd prasy.  ( 20 pozycji )

       Od kilku lat Polska zajmuje miejsce w pierwszej dziesiątce krajów świata pod względem ilości spożywanych leków (zarówno tych przepisywanych na receptę, jak i tych dostępnych w sprzedaży odręcznej), a rynek farmaceutyczny w naszym kraju jest jednym z największych w Europie. Przyczynami skłonności do niepohamowanego, niekontrolowanego nadużywania (ang. abuse) leków, czyli lekomanii, są rozwój i komercjalizacja rynku farmaceutycznego oraz dolegliwości psychosomatyczne naszego społeczeństwa. Ta druga przyczyna ma związek z jednej strony z niezadowalającą samooceną stanu zdrowia i/lub starzeniem się społeczeństwa, a z drugiej ze wzrostem świadomości dotyczącej stanu zdrowia i zapotrzebowania na nowoczesne formy leczenia, nadmierną wiarą w skuteczność leków oraz poszukiwaniem komfortu psychicznego. Konsumentami dużej ilości leków w Polsce są dwie zróżnicowane wiekowo grupy pacjentów: osoby powyżej i poniżej 65 roku życia. Osoby starsze (powyżej 65 roku życia) nadużywają leków często samowolnie, z uwagi na współwystępowanie różnych dolegliwości, poczucie niepewności jutra oraz stałą obawę o własne zdrowie. Drugą grupę wiekową (poniżej 65 roku życia) stanowią mieszkańcy wielkich miast, którzy nadużywają leków (często najnowszych i drogich) świadomie, oraz osoby zamieszkujące małe miasta i wsie, które stosują leki bezrefleksyjne w wyniku modelowania zachowań i pod wpływem reklam w mediach.

       Problem lekomanii w Polsce dotyczy wielu różnorodnych medykamentów, a wśród nich na pierwsze miejsce wysuwa się nadużywanie leków przeciwbólowych, zwłaszcza tych dostępnych bez recepty. Inne nadużywane leki to te o działaniu przeciwkaszlowym, przeciwgorączkowym, przeciwzapalnym, uspokajającym i nasennym, przeciwlękowym, pobudzającym, hamującym łaknienie (anorektyki), leki hormonalne, przeczyszczające oraz preparaty zawierające w składzie alkohol (głównie krople nasercowe i krople żołądkowe).

       Konsekwencje lekomanii są różnorodne w zależności od rodzaju i ilości zażywanej substancji oraz okresu nadużywania. Najszybciej obserwowanymi objawami nadużywania leków są objawy niepożądane (bóle i zawroty głowy, bóle brzucha, nudności, osłabienie, reakcje alergiczne, zmiany na skórze i inne) lub zatrucie organizmu wymagające interwencji na oddziałach toksykologicznych. Poważną konsekwencją nadużywania leków jest uzależnienie (ang. addiction) – przewlekła choroba ośrodkowego układu nerwowego obejmująca obok zaburzeń psychicznych także szerokie spektrum objawów somatycznych i wegetatywnych. Najważniejszymi cechami uzależnienia są przymus sięgania po substancję uzależniającą i głód narkotykowy. Te cechy decydują o rozróżnieniu pomiędzy nadużywaniem substancji (ang. drug abuse), czyli procesem, nad którym człowiek jeszcze panuje i który może zwalczyć, a uzależnieniem. Uzależnienie cechuje się też nawrotowością (ang. relapse), pojawiającą się nawet po bardzo długim okresie abstynencji. Zgodnie z kryteriami ICD-10 ustalonymi przez Światową Organizację Zdrowia uzależnienie następuje, gdy w ciągu 12 miesięcy chorego cechują co najmniej 3 spośród wymienionych objawów:

    1.    Silna, natrętna potrzeba zażywania substancji (przymus).
    2.    Upośledzona zdolność kontrolowania zażywania substancji.
    3.    Występowanie objawów abstynencyjnych po odstawieniu substancji (głód narkotykowy).
    4.    Tolerancja na zażywaną substancję.
    5.    Postępujące zaniedbywanie alternatywnych do zażywania przyjemności, zachowań czy zainteresowań.
    6.    Zażywanie substancji pomimo wiedzy o szkodliwości dla zdrowia.
       Przyczynę uzależnienia należy wiązać ze zmianami zachodzącymi pod wpływem substancji uzależniających w układach funkcjonalnych mózgu, mianowicie w układzie nagrody, układzie wzbudzenia oraz w układzie poznawczym (kognitywnym). Spośród nich układ nagrody odgrywa zasadniczą rolę w inicjacji i podtrzymywaniu nałogu. Układ ten w warunkach fizjologicznych odpowiedzialny jest za pobieranie pokarmu, wody, zachowania seksualne i agresywne, natomiast patologiczne aktywacje tego układu występują pod wpływem nagród sztucznych, w tym nielegalnych substancji uzależniających oraz leków. Z punktu widzenia lokalizacji w mózgu układ nagrody to ściśle określony układ ośrodków i szlaków neuronalnych, których pobudzenie wywołuje reakcje wskazujące na subiektywne przyjemne odczuwanie tej stymulacji i w związku z tym dążenie do ponowienia bodźca. Układ nagrody tworzą mezolimbiczne szlaki dopaminergiczne, biegnące z pola brzusznego nakrywki śródmózgowia do różnych struktur limbicznych. Mezolimbiczne szlaki dopaminergiczne kontrolują zachowania motywacyjne związane z działaniem zewnętrznych dodatnich bodźców wzmacniających (odczuwanych jako przyjemne) i to właśnie im przypisuje się duże znaczenie w rozwoju uzależnień. Sygnał o przyjemnym charakterze pobudza dopaminowe neurony pola brzusznego nakrywki, czego konsekwencją jest wzrost uwalniania dopaminy z zakończeń aksonalnych w jądrze półleżącym przegrody. Pomimo iż dopamina decyduje o wartościach wzmacniających bodźca odbieranego, w neurochemiczną regulację układu nagrody zaangażowane są też inne neuroprzekaźniki. Należą do nich: serotonina, GABA, glutaminian i peptydy opioidowe, których ilość w przestrzeni synaptycznej – zmienna w wyniku działania bodźców nagradzających lub awersyjnych – moduluje homeostazę układu dopaminowego.

       Do nadużywanych leków, które bezpośrednio (przez wpływ na transporter dopaminowy, enzymy syntetyzujące lub rozkładające dopaminę) lub pośrednio (przez wpływ na wychwyt zwrotny lub aktywację receptorów innych neuroprzekaźników) modulują aktywność mezolimbicznego układu dopaminowego, należą pochodne opioidowe obdarzone działaniem przeciwbólowym lub przeciwkaszlowym, leki działające poprzez kompleks receptora GABAA (nasenne, uspokajające i przeciwlękowe), leki poprawiające sprawność umysłową (ang. cognitive enhancers). Warto też wspomnieć o występujących objawach zależności psychicznej pod wpływem substancji hamujących łaknienie lub niektórych leków przeciwdepresyjnych.

       Wymienione wyżej leki (dostępne z przepisu lekarza lub bez recepty) stanowią legalne źródło substancji uzależniających. Dlatego też stosowanie leków, zwłaszcza psychotropowych, powinno być racjonalne, czasowe i w jak najmniejszych dawkach, po dokładnie zebranym wywiadzie od pacjenta na temat wcześniejszych epizodów nadużywania substancji uzależniających.

       Zaleca się także zwiększenie czujności pracowników służby zdrowia mających bezpośredni wpływ na dystrybucję leków na możliwość nadużywania substancji teoretycznie bez potencjału psychoaktywnego i uzależniającego. Do takich „nieuzależniających” leków należą benzydamina i ksylometazolina. W ostatnich latach opisano przypadki ich nadużywania i pojawienia się objawów zagrażających zdrowiu bądź życiu.

       W związku z epidemią uzależnień lekowych konieczne są działania zapobiegające nadużywaniu leków: edukacja na temat zdrowotnych i społecznych konsekwencji ich pobierania (w innej dawce lub innych celach niż zalecanie) prowadzona przez pracowników służby zdrowia, farmakologów oraz toksykologów; ograniczenie reklamy leków i podawanie precyzyjnej informacji o składzie leku. Duże znaczenie mają także: przestrzeganie ograniczeń i zakazów dotyczących odręcznej sprzedaży leków bez recepty lekarskiej, wprowadzenie systemu monitorowania działań niepożądanych leków oraz stworzenie odpowiednich rozwiązań prawnych dla terapii osób uzależnionych od leków.

    prof. dr hab. Małgorzata Filip

    Katedra Toksykologii, Wydział Farmaceutyczny,
    Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków;
    Pracownia Farmakologii Uzależnień,
    Zakład Farmakologii,
    Instytut Farmakologii PAN, Kraków.
    Piśmiennictwo u autorki.

        Redakcja Aptekarza Polskiego dziękuje Autorce oraz Wydawcy i Redakcji Biuletynu Farmacja Krakowska za udostępnienie powyższego artykułu. Artykuł był opublikowany w numerze 1/2014 Farmacji Krakowskiej .
  • Sport to zdrowie.  ( 23 pozycji )
    Aptekarska szkoła pod żaglami
       W poprzednim naszym spotkaniu zapewniałem, że żeglarstwo może uprawiać każdy, a spotkanie z tą wspaniałą przygodą można zacząć w dowolnym momencie. Nie ma bowiem w niej granic wieku, płci czy poglądów politycznych. Żeglarstwo, chyba tak jak każdą formę aktywnego spędzania czasu można jednak podzielić na trzy segmenty: sport, turystyka i wyczyn. Są pośród nas setki - jak nie tysiące osób - dla których żeglarstwo to w szczególności sportowa rywalizacja. Podporządkowują każdą wolną chwilę regatom. W tym przypadku na żeglarską ścieżkę najlepiej wkroczyć w wieku 6 - 7 lat, zaczynając od łódek najmniejszych, czyli optymistów. Szkół, sekcji klubowych czy ognisk żeglarskich jest w tej klasie chyba najwięcej. Znajdziecie je wszędzie tam, gdzie tylko jest kawałek wody na której da się pływać.

       Tak wczesne początki nie tylko dają możliwość dalszego „profesjonalnego” rozwoju, ale przede wszystkim są dla dziecka doskonałą zabawą i metodą kształtowania osobowości, budowania postaw społecznych, uczenia odpowiedzialności, hartowaniem ducha. Żeglarstwo bowiem rozwija charakter, uczy odwagi, ale i pokory. Zaszczepia zasady sportowej rywalizacji, ale także przyjacielskiej pomocy i wsparcia. Przyczynia się zatem nie tylko do rozwoju fizycznego dziecka, ale w istotny sposób kształtuje system moralno-etyczny. Wielu zapewne pomyśli, że ten wiek to zbyt wcześnie, żeby „maleństwo” samo siedziało gdzieś na wodzie w małej „mydelniczce”. Sam jestem ojcem i doskonale rozumiem te obawy. Jednocześnie podkreślam jednak, że gdzie jak gdzie, ale w tej dyscyplinie naszymi maluszkami zajmują się prawdziwi profesjonaliści. Zaufajmy im, a zobaczymy, ile radości dostarczymy naszym pociechom.

       Po pewnym czasie nasze dorastające dzieci już same zdecydują, w którą stronę chcą się rozwijać. Czy iść w ślady wielkich sportowców czy po prostu nabyte umiejętności wykorzystać, żeby zabrać mamę i tatę na jacht i pokazać im, czego się nauczyły i jak wspaniale jest władać tą małą przestrzenią napędzaną wiatrem. Być może w przyszłości same zabiorą swoje dzieci na jacht pokazując im to, czego się nauczyli dzięki Wam.

       Oczywiście my również możemy w dowolnym momencie wykonać ten pierwszy krok. Powiedzieć sobie: „Chce spróbować. Czemu nie?” Jak mówi stara maksyma „Nie ma na świecie rzeczy niemożliwych. Jest tylko pytanie jak bardzo czegoś pragniemy”. A możliwości spotkania z żeglarstwem i realizacji turystycznych oczekiwań jest niezmiernie dużo. Rozejrzyjmy się pośród znajomych. Na pewno bardzo szybko znajdziemy kogoś, kto żegluje i chętnie weźmie nas na „przejażdżkę” jachtem i... gotowe. Zapewniam Was, że będziecie chcieli to powtórzyć. Najpierw ze znajomymi, przyjaciółmi, a potem może już sami zapiszecie się na kurs. Zdobędziecie odpowiednie umiejętności i uprawnienia, a pewnego dnia ktoś przyjdzie do Was i zapyta… „czy weźmiesz mnie na jacht"? A wy odpowiecie „Jasne. Pakuj worek”. Bo żeglarstwo to piękno, którego nie można zawłaszczyć. To radość życia, którą nie sposób się nie dzielić. Rozejrzyjcie się zatem, a sami się przekonacie jak wiele jest wśród was wspaniałych ludzi, którzy chętnie zaszczepią wam wirusa, który czyni nas lepszymi. Nie bójmy się żeglowania. Rozpoczęcie przygody z nim nie jest życiowym rewolucyjnym przewrotem, jest naturalną konsekwencją realizacji marzeń. Tym bardziej, że już co nieco o jachcie wiemy.

       Wyjaśniliśmy sobie dlaczego jacht płynie. Odpowiedzieliśmy na pytanie, jaka siła wprowadza go w ruch. Wiemy, że za wszystko odpowiedzialny jest wiatr i żagiel. Wyjaśniliśmy sobie, że na stronie nawietrznej żagla na skutek spadku prędkości ruchu powietrza (żagiel hamuje ten ruch) powstaje obszar wysokiego ciśnienia, a na stronie zawietrznej żagla powstaje obszar niższego ciśnienia, gdyż powietrze płynie tam szybciej.

       Ponadto (i to jest najważniejsze) dowiedzieliśmy się, że cząsteczki powietrza z obszaru wysokiego ciśnienia chcą się przedostać do obszaru niższego ciśnienia, a że po drodze jest żagiel przymocowany poprzez maszt i liny do kadłuba, to powstająca na żaglu siła aerodynamiczna niejako ciągnie cały jacht.

       Ta siła tworzy się niemal na całej powierzchni żagla, ale najmocniej działa w jego środku zwanym środkiem ożaglowania. To w tym miejscu ma ona największą wartość. Siłę tę możemy porównać do sznurka zaczepionego właśnie w środku ożaglowania, za który ktoś ciągnie żagiel, a przez to i cały jacht.

       Środek ten możemy wyznaczyć w bardzo prosty sposób. Wystarczy z każdego rogu żagla (halsowego, szotowego i fałowego) poprowadzić prostą do środka przeciwległej krawędzi (tzw. liku). W miejscu, gdzie proste te się przetną znajduje się środek ożaglowania.

       Zwróciliśmy jednak uwagę, że kierunek działania siły aerodynamicznej nie jest skierowany w stronę dziobu (a precyzyjniej mówiąc: nie jest równoległy do diametralnej jachtu – linii łączącej dziób ze środkiem rufy) tylko gdzieś w bok. Skoro zatem kierunek działania siły wprawiającej jacht w ruch nie jest skierowany do przodu, tylko pod kątem to oczywisty wniosek musi być taki, że jacht płynie bokiem (w kierunku działania tej siły aerodynamicznej, a nie „prosto” przed siebie). I tak też jest. Jacht nie płynie dziobem do przodu! A dlaczego? Ponieważ kierunek działania siły aerodynamicznej jest wypadkową kierunków działania siły przechylającej oraz siły ciągu.

       Trudne do pojęcia? Pewnie. Przyjmijmy zatem w uproszczeniu, że wiatr który działa na żagiel cały czas „spycha” jacht z kursu, czyli jego trasy. Kąt o który wiatr „zdmuchuje” jacht nazywamy dryfem. Może on czasami wynosić nawet kilkanaście stopni! Największy dryf występuje przy kursach bajdewind, czyli gdy wiatr wieje od dziobu jachtu z jego prawej lub lewej strony. Mniejszy jest, gdy wiatr wieje pod kątem prostym do burty lub zbliżonym do kąta prostego, czyli w połówce (zwanej też halfwindem). Najmniejszy dryf występuje, gdy wiatr wieje od rufy z prawej lub lewej jej strony, czyli gdy jacht znajduje się w układzie wiatrowym zwanym baksztagiem. A kiedy dryfu niema? Oczywiście, gdy wiatr wieje centralnie od rufy, czyli gdy jacht znajduje się w fordewindzie.

       Co nam daje ta wiedza poza zaspokojeniem ciekawości? Otóż bardzo wiele. Bowiem spychanie jachtu z zamierzonego kursu sprawia, że możemy nie trafić tam, dokąd chcieliśmy dopłynąć. Dzieje się tak wtedy, gdy posługując się kompasem „trzymamy” na nim jakiś określony kurs i jesteśmy przekonani, że jacht płynie właśnie w tym kierunku. Niestety. Kompas pokazuje, że kurs jest odpowiedni, a wiatr cały czas robi swoje. Spycha naszą jednostkę z drogi i gna… gdzieś indziej. Mija czas w jakim powinniśmy dotrzeć do celu, a celu nie widać albo okazuje się, że wylądowaliśmy zupełnie nie tam, gdzie zamierzaliśmy.

        O ile dalej? To oczywiście zależy od tego jak długo płynęliśmy i o ile stopni spychał nas wiatr. Przykład: chcielibyśmy popłynąć z Gdańska do Helu. Odległość między tymi miastami wynosi 12,5 mili morskiej, czyli nieco ponad 23 km (jedna mila morska ma bowiem 1852m). Przyjmijmy, że wiatr spycha nas o 15 stopni (przy bejdewindzie to niezbyt wygórowana wartość).  Okazuje się, że zamiast trafić do Helu miniemy go w odległości niemal 3 mil morskich, czyli 5 kilometrów! We mgle albo wypłyniemy na Bałtyk (jeśli wiatr będzie nas spychał w prawo, czyli wiał z zachodu, a więc w naszą lewą burtę) albo wylądujemy na plaży pod prezydenckim ośrodkiem wypoczynkowym (gdy wiatr będzie nas spychał w lewo, czyli będzie wiał ze wschodu). Żeby uniknąć takich niespodzianek trzeba zatem rozumieć, znać i uwzględniać wpływ wiatru i wykorzystać go tak, aby nie przeszkadzał, ale pomagał. O wietrze, jego rodzajach, kierunkach oraz genezie - następnym razem.

    Kpt. Krzysztof Piwnicki
    Ilustracje przygotowane przez Autora

    Jeżeli kogoś z Was zainteresowała taka forma spotkania z żaglami, a ma jakieś pytania, uwagi, sugestie czy po prostu chciałby podzielić się swoimi spostrzeżeniami i doświadczeniami zapraszam do korespondencji. Chętnie podzielę się swoją skromną wiedzą, ale równie chętnie poznam Wasze opinie. Piszcie:
  • Chwila oddechu.  ( 89 pozycji )


    fot. dr n. farm. Tomasz Baj
  • Barometr PharmaExperta.  ( 77 pozycji )

    Październik 2014:

    rynek zanotował nieznaczny wzrost

    względem analogicznego okresu

    ubiegłego roku (+4,5 mln PLN)


       Rynek farmaceutyczny w październiku br. zanotował sprzedaż na poziomie 2 552 mln PLN. To o 4,5 mln PLN (+0,17%) więcej niż w analogicznym okresie 2013r. Natomiast w porównaniu do września 2014r. wartość sprzedaży zwiększyła się o 122,5 mln PLN (+5,04%). 

       W październiku 2014 nastąpił nieznaczny wzrost rynku względem analogicznego okresu ub. r. Segment sprzedaży odręcznej zwiększył swoją wartość o 18,9 mln PLN (+1,86%) względem października 2013r. Wzrosła również sprzedaż segmentu leków refundowanych o 4,8 mln PLN (+0,51%). Natomiast segment leków pełnopłatnych na receptę zmniejszyła się o 206 mln PLN (-3,63%). Przy tak nie wielkim wzroście rynku zauważalna jest również zmiana na pozostałych produktach (import docelowy leków, wnioski), który wygenerował brakującą różnice (+1,4 mln PLN).

       Natomiast w porównaniu do września 2014 r. nastąpił bardziej zauważalny wzrost wartości rynku. Segment leków refundowanych zwiększył wartość sprzedaży o 60,3 mln PLN (+6,79%). Sprzedaż odręczna wzrosła o 40,2 mln PLN (+4,04%), a leki pełnopłatne zwiększyły sprzedaż o 19,9 mln PLN (+3,77%) względem poprzedniego miesiąca br.

       Po dziesięciu miesiącach br. roku rynek farmaceutyczny osiągnął wzrost wartości sprzedaży o 487 mln PLN wobec analogicznego okresu ub. r. To o 2,12% lepszy wynik niż przed rokiem (spadek o 0,25% względem prognoz z poprzedniego miesiąca).

    Zestawienie wartości sprzedaży
    poszczególnych segmentów rynku farmaceutycznego
    (dane w mln PLN)

    Tabela 1: październik 2014 vs październik 2013
    *kliknij, aby powiększyć
    Tabela 2: październik 2014 vs wrzesień 2014
    *kliknij, aby powiększyć
    Statystyczna apteka
       W październiku 2014r. wartość sprzedaży dla statystycznej apteki wyniosła 180,0 tys. PLN. Wartość sprzedaży statystycznej apteki była niższa o 6,5 tys. PLN (-3,49%) niż w październiku ub. r. W porównaniu do analogicznego okresu z 2013r. wartość sprzedaży statystycznej apteki zmniejszyła się we wszystkich segmentach: w sprzedaży odręcznej (-1,86%) leków refundowanych (-3,16%) i lekach pełnopłatnych (-7,15%). Niewielki wzrost wartości całego rynku przy jednoczesnym wzroście liczby aptek spowodował, iż sprzedaż przypadająca na statystyczną aptekę zmniejszyła się względem analogicznego okresu ub. r. Natomiast względem września 2014r. wartość sprzedaży wrosła o 8,0 tys. PLN (+4,65%).

       W porównaniu do września br. nastąpił wzrost sprzedaży, który objął wszystkie segmenty rynku: leków refundowanych (+6,39%), sprzedaży odręcznej (+3,65%) i leków pełnopłatnych (+3,39%).
    *kliknij, aby powiększyć
       Średnia cena produktów sprzedawanych w aptekach w październiku 2014r. wyniosła 16,57 PLN. W porównaniu do poprzedniego miesiąca średnia cena była wyższa o 0,81%, a wobec października 2013r. spadła o 0,65%. Natomiast średnia marża apteczna w październiku 2014r. wyniosła 28,25%. To o 1,49 pp więcej niż przed miesiącem. Względem października 2013r. (27,80%) marża wzrosła o 0,45 pp.
    Refundacja a współpłacenie
       W październiku 2014r. poziom współpłacenia pacjentów za leki refundowane wyniósł 28,18%. Wskaźnik ten zwiększył się względem września 2014r. o 0,93 pp. Udział pacjenta w dopłacie do leków refundowanych był o 1,45 pp mniejszy niż w analogicznym miesiącu ubiegłego roku. W październiku pacjenci wydali na leki refundowane 267,4 mln PLN, tj. o 25,2 mln PLN więcej niż miesiąc wcześniej i o 12,4 mln PLN mniej niż w październiku 2013r.

       W październiku pacjenci zapłacili 73,29% z 2 552 mln PLN, stanowiącej całkowitą wartości sprzedaży w aptekach (pozostałą część stanowi refundacja ze strony Państwa). Względem września 2014r. udział ten spadł o 0,10 pp, a wartościowo wydatki pacjentów zwiększyły się wobec poprzedniego miesiąca o 87,4 mln PLN. W październiku 2014r. pacjenci wydali na wszystkie produkty lecznicze zakupione w aptekach ponad 1 870 mln PLN. To o 12,7 mln PLN mniej niż w analogicznym okresie 2013r. Udział pacjentów w zapłacie za leki zmniejszył się w tym okresie o 0,63 pp.
    Prognoza wartości sprzedaży leków na rok 2014
       Na koniec 2014 r. rynek powinien osiągnąć wartość blisko 28,5 mld PLN. To o 2,6% więcej niż wartość rynku za poprzedni rok. Natomiast wartość refundacji na koniec 2014 roku osiągnie poziom nieznacznie wyższy niż 7,5 mld PLN, tj. będzie o 5,6% większa niż w roku 2013.
    *kliknij, aby powiększyć
    Prognozowane ceny i marże na koniec bieżącego roku
       Średnia cena leków na koniec roku wyniesie 16,42 PLN, co oznacza, że ceny będą nieznacznie niższe (-0,5%) od średniej ceny z ubiegłego roku. Prognozowana wielkość marży na koniec roku wyniesie 27,12%. Będzie ona niższa o 1,7% niż w roku 2013. Za spadek marży będzie odpowiadać segment leków pełnopłatnych oraz produkty w sprzedaży odręcznej. Średnia wartość sprzedaży na pacjenta w roku 2014 wyniesie 48,53 PLN (+4,0%), jednocześnie liczba pacjentów w aptece będzie mniejsza o 3,6% niż w 2013 roku.
    Piotr Kula
    Prezes PharmaExpert
    fot. z archiwum Autora

  • Nowe rejestracje  ( 256 pozycji )
       Na łamach działu "Nowe rejestracje" dr n. farm. Jarosław Filipek z IMS Health prezentuje nowości lekowe na polskim rynku farmaceutycznym oraz zestawienia nowo zarejestrowanych preparatów. Zestawienia produktów dopuszczonych do obrotu przedstawiamy z podziałem na wydane przez Komisję Europejską (UE) oraz na wydane przez polski Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (PL) .
  • Biblioteczka.  ( 1 pozycji )
  • Reklama  ( 113 pozycji )
  • Kalendarium.  ( 1 pozycji )


    *kliknij, aby uzyskać szczegóły


  • Aktualności.  ( 60 pozycji )
     Felieton Prezesa NRA

       Naczelna Izba Aptekarska wraz z Fundacją „Promocja Zdrowia”, którą kieruje prof. Witold Zatoński, rozpoczyna kampanię społeczną „Rzuć palenie w swojej aptece. Masz dla kogo żyć!”. Udział aptek i farmaceutów w tej akcji pokazuje, jak można lepiej wykorzystać specjalistyczną wiedzę i doświadczenie aptekarzy w systemie ochrony zdrowia. Sprawowanie nowocześnie rozumianej opieki farmaceutycznej to przyszłość polskiego aptekarstwa. Od wielu lat samorząd aptekarski pracuje nad modelem tej opieki i opracowuje szczegółowe standardy postępowania w odniesieniu do konkretnych chorób lub innych problemów zdrowotnych. Opieka farmaceutyczna to nie są programy lojalnościowe i inne działania marketingowe, których celem jest wyłącznie realizacja określonych założeń biznesowych. Zgodnie z ustawą o izbach aptekarskich opieka farmaceutyczna przypisana jest do zawodu farmaceuty. Może ją sprawować jedynie farmaceuta, który czuwa nad prawidłowym przebiegiem farmakoterapii. Pod tym pojęciem kryją się faktyczne potrzeby ponad dwóch milionów pacjentów odwiedzających codziennie polskie apteki. Wśród nich są osoby, które chciałyby zerwać z paleniem tytoniu. Tym właśnie pacjentom może pomóc farmaceuta.

       Kampania społeczna z udziałem farmaceutów zatrudnionych w aptekach prowadzona będzie przez najbliższy rok. Ma ona uświadomić milionom palaczy, że farmaceuta może skutecznie pomóc im zerwać z nałogiem palenia tytoniu. Polskie apteki codziennie odwiedza ponad 2 000 000 osób. Apteki, będące najbardziej dostępnymi placówkami ochrony zdrowia publicznego, są często pierwszym miejscem, do którego pacjenci udają się po poradę. Nawet krótka rozmowa z farmaceutą może skłonić palacza do podjęcia decyzji o rzuceniu palenia. Aptekarze w praktyce zawodowej często mają do czynienia z osobami palącymi tytoń, które skarżą się na kaszel przewlekły. Tymczasem komercyjna reklama środków przeciwkaszlowych dedykowanych dla palaczy może opóźniać rozpoznanie raka płuc. Przewlekły kaszel jest jednym z pierwszych, a czasami jedynym objawem tego nowotworu. Farmaceuta może doradzić pacjentowi, by w takiej sytuacji pilnie skontaktował się z lekarzem. Kolejnym niedocenionym społecznie problemem wynikającym z nałogu palenia jest przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), która jest czwartą przyczyną zgonów w Polsce. Co roku około 60 tysięcy Polaków umiera z powodu chorób wynikających bezpośrednio z palenia tytoniu. Prawie co drugi zgon mężczyzny w wieku 35-69 lat spowodowany jest paleniem tytoniu. Niemal 2000 niepalących Polaków umiera rocznie z powodu biernej ekspozycji na dym tytoniowy. Te liczby wskazują, jak ogromnym problemem zdrowotnym są choroby wywoływane wieloletnim paleniem tytoniu.
       Farmaceuci (w Polsce jest ich około 30 tysięcy) są tą grupą zawodową, która dzięki specjalistycznej wiedzy może skutecznie wspierać działania w zakresie opieki, profilaktyki i edukacji zdrowotnej. Farmaceutom ufa prawie 80 procent Polaków. Cieszą się oni największym zaufaniem wśród zawodów medycznych. W ramach kampanii społecznej „Rzuć palenie w swojej aptece” farmaceuci wykonujący zawód zaufania publicznego, sprawujący opiekę farmaceutyczną, pomogą swoim pacjentom zerwać z nałogiem, proponując im różne postaci leków, które mogą być stosowane w okresie odwykowym po rzuceniu palenia.

       Wierzę, że kampania społeczna z udziałem aptekarzy uświadomi naszym politykom korzyści płynące z rozwoju systemu opieki farmaceutycznej. Od wielu lat polskie środowisko aptekarskie czeka na regulacje dotyczące opieki farmaceutycznej. Nasz rząd nie wykazuje jednak zainteresowania rozwiązaniami systemowymi. Politycy odpowiedzialni za bezpieczeństwo zdrowotne Polaków wolą działać raczej jak pogotowie ratunkowe, doraźnie. Tymczasem bez określonych rozwiązań prawnych, nakładów finansowych i poprawy sytuacji ekonomicznej aptek nie będzie możliwe wdrożenie systemu opieki farmaceutycznej w takiej postaci, która pozwoli w pełni wykorzystać potencjał polskich aptek i specjalistyczną wiedzę farmaceutów.

    Prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej